Հա

Մշակոյթ

19/03/2019 - 08:50

Ալեքսանդր Թոփչեանի «Բանկ Օտոմանը»` պարսկերէն

Հայ ժողովրդի պատմութեան 19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարասկզբին տեղի ունեցած մի շարք կարեւորագոյն իրադարձութիւններ արգելեալ նիւթեր էին Խորհրդային Հայաստանի գրեթէ ամբողջ գոյութեան ընթացքում: Օրինակ` Կ. Պոլսի Օսմանեան բանկի գրաւման եւ դրան յաջորդող` քաղաքում տեղի ունեցած հազարաւոր հայերի ջարդի պատմութիւնը, հասկանալի պատճառներով, չարտացոլւեց խորհրդահայ գրողների երկերում: Անկախութիւնից յետոյ էլ կարծես չէին շտապում խախտել այդ պարտադրւած լռութիւնը:

«alikonline.ir» - Հայ ժողովրդի պատմութեան 19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարասկզբին տեղի ունեցած մի շարք կարեւորագոյն իրադարձութիւններ արգելեալ նիւթեր էին Խորհրդային Հայաստանի գրեթէ ամբողջ գոյութեան ընթացքում: Օրինակ` Կ. Պոլսի Օսմանեան բանկի գրաւման եւ դրան յաջորդող` քաղաքում տեղի ունեցած հազարաւոր հայերի ջարդի պատմութիւնը, հասկանալի պատճառներով, չարտացոլւեց խորհրդահայ գրողների երկերում: Անկախութիւնից յետոյ էլ կարծես չէին շտապում խախտել այդ պարտադրւած լռութիւնը:

Ալեքսանդր Թոփչեանն էր միայն, որ 2008 թ. լոյս տեսած իր «Բանկ Օտոման» վէպով վերջապէս անդրադարձաւ մեր պատմութեան այդ կարեւոր էջերից մէկին: Հայաստանի եւ Սփիւռքի մամուլը բարձր գնահատեց այդ երկը` մասնաւորապէս նշելով, որ դա նոր խօսք է հայ պատմաւիպասանութեան մէջ: Մէկ տարի չանցած` 2009 թ. վէպը` դասական ուղղագրութեամբ, վերահրատարակւեց Բէյրութի «Արծիւ» հրատարակչութեան կողմից, միաժամանակ` 2010թ յունւար-մարտ ամիսներին, ամբողջութեամբ` հատւածաբար, լոյս տեսաւ նաեւ մեր թերթում: Քիչ աւելի ուշ` դարձեալ 2010 թ., թարգմանւեց ռումիներէն, այնուհետեւ` ֆրանսերէն եւ ռուսերէն: Սրանց աւելացաւ չորրորդ թարգմանութիւնը` պարսկերէն, որը լոյս տեսաւ բոլորովին վերջերս Թեհրանում: 

Ալ. Թոփչեանը «Yerkir.am»-ի հետ զրոյցում պատմեց, որ թարգմանչի` դոկտոր Ղաւամեդդին Ռազաւիզադեհի հետ ծանօթացել է 2016 թ. աշնանը Երեւանում: Դրդապատճառը եղել է Վահէ Քաչայի «Մի դաշոյն այս պարտէզի մէջ»` ցեղասպանութեանը նւիրւած ծաւալուն վէպը, որն իրանցի հիւրը թարգմանել էր պարսկերէն եւ ցանկութիւն յայտնել գրքի ընծայագրւած օրինակը նւիրելու իր հայ գործընկերոջը, որը նոյնպէս այդ վէպը թարգմանել էր հայերէն եւ լոյս ընծայել Երեւանում 1999 թ.:

«Բանկ Օտոմանի պատմութիւնը նրան ծանօթ էր: Չէ՞ որ Վահէ Քաչայի վէպում ընդարձակ մի գլուխ կայ, որում նկարագրւում են այդ դէպքերը: Ուստի իմանալով, որ ես մի ամբողջ վէպ եմ գրել` նւիրւած այդ իրադարձութիւններին, ինձնից խնդրեց ֆրանսերէն եւ ռուսերէն թարգմանութիւնները: Պարզւեց, որ նա ոչ միայն ֆրանսերէնից, այլեւ ռուսերէնից է թարգմանում եւ արդէն ռուս մի շարք դասականների գործեր է թարգմանել»,- պատմեց Ալեքսանդր Թոփչեանը:

Դոկտոր Ռազաւիզադեհը, Թեհրան վերադառնալով, մի քանի օր անց համացանցով հեղինակից արտօնութիւն է խնդրել «Բանկ Օտոման»-ը թարգմանելու պարսկերէն, եւ ահա վէպի չորրորդ թարգմանութիւնն արդէն սեղանին է:

Հեղինակը մեզ յայտնեց, որ սպասւում են նաեւ երկու նոր թարգմանութիւններ, որոնցից մէկը, ամենայն հաւանականութեամբ, լոյս կը տեսնի մինչեւ ամռան սկիզբը: Այսպիսով` «Բանկ Օտոմանը» դարձաւ անկախութիւնից յետոյ գրւած ստեղծագործութիւններից, թերեւս, ամենաշատ տարածւածը եւ թարգմանւածը:

Իմիջիայլոց, այս տարի լրանում են Ալեքսանդր Թոփչեանի ծննդեան 80 եւ գրական գործունէութեան 60-ամեակները: Նա ասաց, որ իր վէպի պարսկերէն թարգմանութիւնը համարում է իր տարեդարձների լաւագոյն նւէրը:

Յարակից լուրեր

  • Չնւաճւած «Բերդաքաղաք»
    Չնւաճւած «Բերդաքաղաք»

    Բացւում է եւ ընթերցւում գրեթէ մի շնչով` ապշեցնելով ինձ: Վերջին 20-25 տարում հայերէն գրւած հազւագիւտ նորութիւններից է, որն ինձ այսպէս տպաւորեց: Այս ի՜նչ համարձակ գործ ես ձեռնարկել: Եւ սքանչելիօրէն յաջողել: Ասես նորօրեայ դիւցազներգութիւն լինի, որ հանդուգն նորարարութիւն է` հին ու ծանօթ ակօսների վրայ: Եւ ի՜նչ հոյակապ հայերէն է` ԱՐԵՒԵԼԱՀԱՅԵՐԷՆ, որն այսօր անպատիժ, զանգւածաբար, օրնիբուն ոտնահարւում ու պղծւում է Հայաստանում, ուր, իբրեւ թէ, պետականօրէն պաշտպանւած է:

  • Պարտքը եւ պատւի ասպետը
    Պարտքը եւ պատւի ասպետը

    Ռ. Սեւակը միակն էր ոչ միայն գրողների, այլեւ գուցէ հայ քաղաքական գործիչների մէջ, որ 1909 թւականին Կիլիկեան աղէտից յետոյ յստակ կանխատեսեց դէպքերի հետագայ զարգացումը: Եւ զգայուն արւեստագէտի նրա տագնապները վերաբերում էին ոչ միայն հայ, այլեւ՝ եւրոպական իրականութեանը: Նրա բանաստեղծութիւններում, յօդւածներում եւ նամակներում կարող ենք գտնել բազմաթիւ տողեր, որոնք վկայում են, որ մարգարէացած բանաստեղծը կանխատեսել է ոչ միայն Հայոց Մեծ Եղեռնը, այլեւ՝ աշխարհակործան պատերազմը:

  • 128 տարեկան երիտասարդը՝ Ռուբէն Սեւակ
    128 տարեկան երիտասարդը՝ Ռուբէն Սեւակ

    «Դոկտ. Սեւակը մեծ ազդեցութիւն ունի հայ ժողովուրդին վրայ. իր խօսքերով, իր գրութիւններով ան կրնայ հայ ժողովուրդը ոտքի հանել: Ա՛յս է անոր յանցանքը»:
    Տկն. Եաննի Սեւակի երեսն ի վեր շպրտւած այս խօսքերը լաւագոյնս կարտայայտեն թուրք ազգայնամոլ մտաւորական Հալիդէ Էդիբի անհոգի հոգին խռոված սարսափին ահաւորութիւնը: Ցեղասպան եւ արիւնարբու թո՛ւրքն է, որ իր այս մերկապարանոց խոստովանութեամբ ամբողջականօրէն կը մերկանայ ենթադրեալ մտաւորականի կեղծ ու սուտ իր պատմուճանէն եւ իր բովանդակ մերկութեամբ կը ցուցադրէ իր նողկալի ցեղին սրտախառնուք պատճառող նկարագրային անմրցելի տգեղութիւնը: Մերկ ու բիրտ տգեղութիւն մը, որ վայել է միայն Լենկթեմուրի ժառանգորդներուն եւ այդ արիւնոտ ժառանգի մրցակից անոնց վաղւան դաշնակիցներուն՝ ողջակիզման հանդէսներ սարքած նացի սպաներուն: Եւ զարմանալի չէ, որ այդ օրերու Կոստանդնուպոլսոյ Գերմանիոյ հիւպատոսը, Հիտլերի համախոհ եւ Նիւրեմբերգեան դատավարութեան գլխաւոր մեղադրեալներէն մէկը հանդիսացած պարոն Կոնստանդին Ֆոն Նորայթ, կայսերական վարչապետին հասցէագրւած իր տեղեկագրին մէջ տառացիօրէն կը գրէր. «Ռուբէն Սեւակ կը համարւի այն մտաւորականներէն մէկը, որ զանգւածներուն վրայ մեծ ազդեցութիւն ունի, եւ այդ մէկը վախ կը պատճառէ իշխանութիւններուն»:
    Նոյն դրամին երկու երեսները, որոնք զիրար կը կրկնեն նո՛յն անձկութեամբ, բայց մա՛նաւանդ միեւնոյն վախկոտութեամբ: Եւ այս ամենազօր կարծւած զոյգ սարսափահարներուն դիմաց, թէկուզ գերութեան մահամօտ արգելարանին մէջ, հերոսաբար կը կանգնի յաղթահասակ հսկան՝ Ռուբէն Սեւակ անուն անպարտելին՝ իբրեւ մահաստան աքսորւած արիարանց հայ գրողներու մէկ արժանաւոր ներկայացուցիչը, որ իր գիտակից նահատակութեամբ հայ ժողովուրդի անմահութեան յաղթագնաց ճանապարհը լայն բացաւ եւ ապացուցւեց բանիւ ու գործով, որ ի վերուստ ընտրեալ յաւերժի ուղեւորը «կապրի մեռնելով, կը մեռնի անմահ»:
    Որքա՜ն յուզիչ են այս ուղղութեամբ աքսորական Ռուբէն Սեւակի կեանքի վերջին օրերը պատկերող բախտաւորներուն յուշերը: Որքա՜ն խօսուն է մա՛նաւանդ հայ ժողովուրդի զաւակներուն տածած անվերապահ յարգանքն ու հաւատքը՝ հանդէպ այն բժիշկ գրագէտին, 1915-էն տարի մը առաջ միայն Լօզանէն Կոստանդնուպոլիս ժամանած, բայց հակառակ այս կարճ ժամանակամիջոցին, շնորհիւ իր նկարագրային յախուռն անհատականութեան, գաղափարապաշտ գրագէտի լիիրաւ կեցւածքին եւ կենդանի օրինակին, հեռաւոր Լօզանէն Ադանայի աղէտին «Կարմիր գիրքը» արնագրած դիւցազնաշունչ բանաստեղծի իր հրաձոյլ վաստակին ու համբաւին վրայ նորոգ հմայք մը գումարեց եւ իր երկրպագուներուն սրտերը նւաճեց:
    Քովի սիւնակներով հրամցւած վկայութիւնները խօսուն են ըստ ամենայնի:
    Եղերաբախտ բանաստեղծին կեանքի եւ գրականութեան մութ ծալքերը բազմիցս լուսաւորւած եւ Ռ. Սեւակի ու իր գրչեղբայրներուն հաւատարմութեան դիւցազներգութիւնը «Եւ անգամ մահից յետոյ» կոթողական վէպով անմահագրած սեւակագէտ արձակագիրն է Ալեքսանդր Թոփչեանը:
    Բացառիկ հատոր մը, որուն էջերէն ճիշտ պիտի ըլլար ըսել՝ 128 տարիներու հեռաւորութենէն հայ ազգի արժանապատւութիւնն ու հաւատարմութիւնը հերոսաբար խորհրդանշած այս գեղադէմ ու գեղամահ հաւատաւորը կու գայ եւ կը կանգնի մեր կողքին՝ իբրեւ յաւերժաձայն յուշարար եւ պայքարի, հաւատարմութեան ու գերագոյն զոհաբերութեան մոգ ու փարոս, որպէս հայաստանախօս գաղափարի վարդապետ եւ հայ քերթողութեան անզուգական մէկ փեսան:

    Ս. ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

     

    ՌՈՒԲԷՆ ՍԵՒԱԿ

    Մահազգացում

    Այսպէ՜ս, այսպէ՜ս... Անուշ, անուշ սիրական
    Մօտեցուր մանրմատներդ մանկական
    Տաք կոպերո՜ւս, տաք կոպերո՜ւս դժոխքին,
    Զգո՜յշ, զգո՜յշ, ա՜խ չըլլայ, որ բորբոքին:

     

    Կուրծքի՛ս հակէ փոքրիկ գլուխդ յաղթական,
    Լսէ՛, դեռ հոն հռնդիւններ, ողբեր կա՛ն,
    Լսէ՛, անուշդ իմ սիրական: Ո՜հ, անգին
    Արբանք մþէ այս, որ կը խնկէ իմ հոգին:

     

    Մեռնի՜լ, մեռնի՜լ... անմահանալ մահւան մէջ.
    Մեռնի՜լ, գրկիդ գոգն, ա՜յսպէս մեր սէրն անշէջ՝
    Անհունին մէջ ծառացնել տիրական...

     

    Մեռնի՜լ... Կու լա՞ս... Կը խորհէի սիրակա՜ն,
    Թեւերուդ մէջ քարանալու հաճոյքին,
    Քո՜յր, մահանո՜յշ, մահահզօր, մահագին...

    Լօզան, 14 դեկտ. 1908

     


    Երթա՜լ...

    Երթա՜լ, երթա՜լ, երթա՜լ անձայն, անհանդէս,
    Երթա՜լ առւին պէս՝ մարգերու տակ անտես.
    Կապոյտին մէջ՝ հե՜զ, հողմնավար ամպին պէս...

     

    Երթա՜լ՝ առա՛նց գիտնալու, թէ դէպի ուր,
    Երթա՜լ՝ հեռո՛ւ ոստաններէն այս տխուր.
    Երթալ՝ խաւար գիշերին մէջ թաքթաքուր...

     

    Երթա՜լ, երթա՜լ, երթա՜լ՝ առանց ճրագի.
    Երթա՜լ՝ առա՛նց սուգի, լացի, փափագի.
    Երթա՜լ՝ առա՛նց սովի, առա՛նց պապակի...

     

    Երթա՜լ՝ մարդոց կոյտին մէջէն լռելեայն.
    Օտար մնալ իրենց Ցաւին, Գիտութեան.
    Երթա՜լ տգէ՛տ, խո՛ւլ, հա՛մր, կո՛յր յաւիտեան...

     

    Չգիտնա՛լ, որ հոս Իդէալը չիկա՜յ...
    Ուխտագնա՜ց երթալ ափերն հեռակայ
    Դէպի ուղին Երջանկութեան մշտակայ...

     

    Աննիւթանա՜լ, անրջանա՜լ, վսե՜մ, վէ՛ս.
    Երթալ անցա՜յգ ,անա՜յգ, երթա՛լ վերջապէս.
    Աչքերը գոց՝ ցայգաշրջիկ խեղճին պէս...:

     

    Երթա՜լ, երթա՜լ, չճանչնալ Մա՛րդ ու Աստւա՛ծ,
    Զո՜յգ երթալ՝ ձեռքդ քո՜յր ձեռքի մէջ դրած
    Անշրջանքի՜ն ու Սիրոյն պէս աքսորւա՜ծ...

    Լօզան, 1912

     


    Վրէժին սերմնացանը

    Քե՛զ, ցասումի՛ վայրագ հեղեղ գահավէժ,
    Արդարութեան փայփայելի մո՜ւթ հրէշ,
    Խաւարներոու ահե՛ղ ծնունդդ, վրէ՛ժ,
    Ողջո՜յն. տաղե՜րս քեզ...

     

    Մոխրին կու տամ սրտիս վէրքերն ախտագին...
    Ամենո՛ւն վէրքն, անսահմա՜ն վէրքը ազգին,
    Արդարութեան ծարա՛ւը, մահն հաւատքին,
    Երգեն տաղե՜րս քեզի...

     

    Սանձերնին լա՜յն երիվարներ ասպազէն,
    Ալիք-ալիք թօթւելով սեւ բաշն ուսէն,
    Թող հայրենի աշխարհիս կուրծքն ակօսե՜ն,
    Սուրան տաղերս քեզի...

     

    Ու ես գա՜մ,- մո՜ւթ շանթերու սերմնացան-
    Այդ ակօսէն, ուր արիւններ լճացա՜ն,
    Գիշերներով, չար հովերով, ցիրուցա՜ն,
    Ցանել տաղե՜րս քեզի...

     

    Բարէ՜, եթէ այս իմ բազուկս կարեվէ՜ր
    Չսորվեցաւ զարնել...: Գոնէ անվեհե՛ր
    Ցանքէս, մահու առաքեալնե՜ր, հսկանե՜ր
    Կը ծնին տաղե՜րս քեզի...

    Լօզան, 6 յուլիսի 1909

     


    Հայաստան

    Ո՞վ կու լայ այսպէս խշտեակիս շեմքին.
    -Քո՛յր, ղարիբն է, բաց:

     

    Կմա՞խք մը կանցնի դուրսէն լալագին.
    -Սովն է, դուռդ բաց:

     

    Տապա՜րն է ջախջախ դռանս կուրծքին.
    -Ջարդն է, դուռդ բաց:

Ամենաշատ ընթերցւած

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։