Հա

Գաղափարական

Կիրակի, 28 Մայիսի 2017 09:50

28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը

28 Մայիս 1918-ի օրհնաբեր այդ օրը, Արարատեան դաշտին մէջ ծւարած բուռ մը հայութիւնը, ողբի ու որբի հայրենիքի վերածւած պատմական Հայաստանի այդ փոքր հողակտորին վրայ, յաղթահասակ ու հպարտ ճակատով տօ­նեց մեր դա­րաւոր երազին իրականացումը՝ Հայ ժողովուրդը ի վերջոյ յաջողեցաւ սեփական ուժով պաշտպանել իր հողն ու ազատ եւ անկախ ապրելու իրաւունքը։

Ն.

 

Մայիս 28-ին, 99 տարի առաջ, Արարատեան դաշտին մէջ, հայ ժողովուրդը սեփական ուժով պարտութեան մատնեց թրքական ասպատակ զօրքերը եւ արժանաւորապէս, այլեւ հերոսական արեամբ նւաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը։

1918 թւի Մայիս 25ին Սարդարապատի, իսկ յաջորդ օրերուն նաեւ Բաշ-Ապարանի եւ Ղարաքիլիսայի ճակատներուն վրայ, թրքական բանակի ընդհանուր յարձակողականը կասեցնելով, թշնամին նահանջի մղելով եւ դէպի յառաջ շարժելով՝ հայկական ուժերը  զօրայիններ թէ կամաւորականներ փաստօրէն շրջեցին հայոց պատմութեան վեց դարերու թաւալգլոր անկումի ընթացքը եւ բացին, հայրենի հողին վրայ, ազգային անկախ պե­տա­կանութեամբ ազատօրէն ապ­րելու եւ զարգանալու պայծառ հորիզոնը։

Երեք ռազմաճակատներուն վրայ ալ, Մայիս 28-ին, պարտութեան մատնւած թրքական զօրքերը խուճապահար նահաջի դիմեցին, իսկ հայկական ուժերը սկսան կրնկակոխ հալածելու թշնամին։

28 Մայիս 1918-ի օրհնաբեր այդ օրը, Արարատեան դաշտին մէջ ծւարած բուռ մը հայութիւնը, ողբի ու որբի հայրենիքի վերածւած պատմական Հայաստանի այդ փոքր հողակտորին վրայ, յաղթահասակ ու հպարտ ճակատով տօ­նեց մեր դա­րաւոր երազին իրականացումը՝ Հայ ժողովուրդը ի վերջոյ յաջողեցաւ սեփական ուժով պաշտպանել իր հողն ու ազատ եւ անկախ ապրելու իրաւունքը։

Հերոսական այդ յաղթանակի ընդհանուր ոգին լաւագոյնս խտացուցած է ատենի հայկական զօրքերու Սպայակոյտին կողմէ Մայիս 28-ին հրապարակւած հաղորդագրութիւնը.- «Թիւրքերը, երեք օրւայ կռիւներից յետոյ, ջարդւած են եւ նահանջում են հապճեպով։ Նրանց զօրամասերը բաժնւած են երեք խմբերի։ Առաջինը՝ Ալագեոզ կայարանից նահանջում է դէպի Անի կայարանը, երկրորդը՝ Ղըմզլու եւ երրորդը՝ Աղջա­Կալա։ Մեր զօրամասերը քայլ առ քայլ հետապնդում են նրանց։ Ոգեւորութիւնը աներեւակայելի է»։

Արարատեան դաշտի հայութիւնը եւ Երեւան կեդրնացած հայկական ու­ժերու ղեկավարութիւնը՝ Արամ Մանոկեանի գլխաւորութեամբ, պատմական այդ օրերուն աշխարհէն լքւած էին՝ դէմ յանդիման արեւմտահայութեան ցեղասպանութիւնը իր աւարտին հասցնելու ատելութեամբ եւ կատաղութեամբ լեցւած թրքական զօրքերու գրոհին։

Ինչպէս օրհասական դիմադրութեան սկզբնական օրերուն, նոյնպէս եւ Մայիս 28-ին, յաղթանակի դարակազմիկ այդ պահուն, Հայաստանի ու հայութեան ազգային-քաղաքական կեանքին ընդհանուր ղեկը տակաւին կեդրոնացած կը մնար Թիֆլիսի մէջ, ուր Հայոց Ազգային Խորհուր­դը կը դիմագրաւէր բոլորովին տարբեր, այլեւ ծանրակշիռ կացութիւն։

Ռուսաստանի մէջ Ցարական կայսերապետութեան անկումէն ու քաղաքացիական պատերազմի բռնկումէն օգտւելով՝ թափ առած էր Պաքւի նաւթահորերուն տիրանալու նպատակով թուրք  գեման միացեալ գրոհը։ Աշխարհաքաղաքական եւ ռազմավարական վերիվայրումներու այդ օրհասական մթնոլորտին մէջ, Թիֆլիս կեդրոնացած վրացի, ազերի եւ հայ ղեկավարութիւնները, Անդրկովկասեան Սէյմի կառավարումը ստանձնած ըլլալով, Մայիսի վերջին տասնօրեակին կանգնած էին բախտորոշ ընտրանքնրու առջեւ։

Անկախաբար Ռուսաստանի պոլշեւիկեան իշխանութեանց հետ իրենց ունեցած տարակարծութիւններէն, Անդրկովկասեան Սէյմի կառավարութեան մէջ ներկայացւած երեք ազգերն ալ սուր հակադրութեանց մէջ էին իրարու հանդէպ։

Ազերի-թաթար թրքութիւնը ամէնուր պարզած էր ապստամբութեան եւ թրքական արշաւող զօրքին հետ միանալու դրօշ՝ ոչ միայն Իթթիհատ-Մուսաւաթի մշակած «անկախ Ատրպէյճան»-ը իրականաց­նելու, այլեւ՝ հայապատկան հողեր համաթրքական խմորւող պետութեան կցելու նպատակով։

Վ­րացիք ամէն գնով կուզէին կանխել պոլշեւիկեան դրօշով ու կարմիր համազգեստով Անդրկովկաս վերադարձող ռուսական տիրակալութիւնը։ Արդէն գաղտնի բանակցութեանց մէջ էին տակաւին տարածաշրջանէն ներս գործող գերման հրամանատարութեան հետ։ Նաեւ՝ Ջաւախքի եւ Լոռիի հայկական շրջանները վրացական գերիշխանութեան ենթարկելու ախորժակեր կը սնուցանէին, համապատասխանաբար թրքական զօրքի հրամանատարութեան հետ գաղտնի գործարքի մէջ մտնելով։ Ազերի-թաթարներու եւ վրացիներու հակառուսական այսօրինակ հաշիւներուն եւ ախորժակներուն դէմ յանդիման՝ Սէյմի ղեկավարութեան հայկական թեւը, որ ինչպէս Թիֆլիսի ու Երեւանի Ազգային Խորհուրդներուն մէջ, նաեւ այս պարագային մեծամասնութեամբ դաշնակցականներէ կը բաղկանար եւ կը հետեւէր Դաշնակցութեան ուղեգիծին, ծանրակշիռ ընտրանք կատարելու նեղ դրութեան մէջ յայտնւած էր։

Նախ իր Ծրագրով իսկ, Դաշնակցութիւնը Արեւելեան Հայաստանի համար կառաջադրէր ամէնէն լայն ապակեդրոնացումով ինքնավարութիւն՝ դաշնակցային կապերով մաս կազմելով համառուսական պետական ամբողջութեան։ Այդ հիմունքով ալ Դաշնակցութիւնը մասնակցած էր Փետրւար 1917-ի Ռուսական մեծ յեղափոխութենէն ետք կատարւած խորհրդարանական բոլոր ընտրութիւններուն եւ արժանացած էր Արեւելահայաստանի թէ Ռուսաստանով մէկ ցրւած հայկական հոծ շրջաններու ջախջախիչ մեծամասնութեան վստահութեան քւէին։ Այդ վստահութեան դրամագլուխով ալ կը ներկայացնէր հայ ժողովուրդին շահերը Անդրկովկասեան Սէյմին մէջ, ուր նախ չէր բաժներ ազերիներու եւ վրացիներու հակառուսական ձգտումները։ Ապա՝ կը դիմագրաւէր թուրքերուն հետ ազերիներու ու վրացինրու մերձեցման ծանրագոյն վտանգը, որովհետեւ Թուրքիան մէկ աչքով կը նայէր դէպի Պաքու՝ համաթրքական պետութեան իր ցնորքը իրագործելու, իսկ միւս աչքով Երեւանին ու Զանգեզուրին՝ պատմական Հայաստանի վերջին բեկորները եւս ցե­ասպանութեամբ հայաթափելու եւ բռնագրաւելու նկրտումներով։

Մանաւանդ որ Մայիս 21-էն սկսեալ թրքական բանակը ընդհանուր յարձակողականի անցած էր Երեւանի ուղղութեամբ եւ վճռած էր փշրել հայ ժողովուրդի ողնաշարին վերջին կռւանը։

Պաթում նստած թրքական պատւիրակութիւնը անընդ­ատ կը ճնշէր Սէյմի վրայ, որպէսզի Անդրկովկասը անկախութիւն հռչակէ Ռուսաստանէն։

Հետեւաբար, մինչ Արարատեան դաշտի հայութիւնը կե­նաց-մահու իր կռիւէն յաղթական դուրս կու գար, անդին Պաթումի մէջ ծանր բանակցութիւններ կընթանային դէպի Պաքու ուղղւող թրքական բանակի հրամանատարութեան եւ Սէյմի կառավարութեան խառն պատւիրակոթեան միջեւ։

Մայիս 26-ին ընդմիջւեցան բանակցութիւնները եւ Սէյմի կառավարութեան պատւիրակութիւնը վերադարձաւ Թիֆլիս՝ իր ձեռքին ունենալով թրքական կողմի վերջնագիրը, որ մէկ կողմէ կը պահանջէր, քանի մը օրւան պայմանաժամով, Սէյմի անկախացումը Ռուսաստանէն, իսկ միւս կողմէ՝ Ջաւախքի եւ Նախիջեւանի վրայով թրքական զօրքերու ազատ տեղափոխութիւնը դէպի Պաքու։

Սէյմը Մայիս 26-ի նոյն օրն իսկ ժողով գումարեց, որպէսզի որոշէ թրքական վերջնագրին իր տալիք պատասխանը։ Բայց վրացիք արդէն գաղտնի համախոհութեան մը եկած էին թրքական պատւիրակութեան նախագահ Խալիլ փաշայի հետ։ Առ այդ, վրացի խորհրդարանականները ժողովէն պահանջեցին լուծարումը ՍԷյմին։ Ազերիթա­թարները ընդհանրապէս համաձայն էին եւ միայն հայկական կողմն էր, որ պնդեց լուծարման քալին վտանգաւորութեան վրայ՝ ընդդիմանալով նման որոշումի մը կայացման։

Այդ պայմաններուն մէջ վրացիք Մայիս 26-ին հրապարակեցին իրենց սեփական ընտրանքը կատարելու որոշումը եւ հռչակեցին Վրաստանի անկախութիւնը։

Յաջորդ օր՝ Մայիս 27-ին ա-զե-րի-թաթարները դիմեցին միեւնոյն քայլին եւ հռչակեցին Ատրպէյճանի անկախութիւնը։

Հայկական կողմը գտնւեցաւ կատարւած իրողութեան առջեւ։ Մայիս 27-ի ամբողջ գիշերը եւ մինչեւ Մայիս 28-ի լոյս առաւօտը, բուռն քննարկումներ կատարւեցան բոլոր շրջագիծերով՝ թէ՛ Սէյմի մէջ ներկայացւած գործիչներու, թէ՛ Ազգային Խորհուրդի, թէ՛ Դաշնակցութեան թիֆլիսեան կառոյցներու մասնակցութեամբ։ Այդ քննարկումներու արդիւնքով՝ որոշւեցաւ մեկնակէտ ընդունիլ Սէյմի լուծարման փաստը եւ Անդրկովկասի անկախացումը Ռուսաստանէն, ինչ որ անխուսափելի կը դարձնէր Հայաստանի անկախութեան հռչակումը…

Այդ հիման վրայ, հայկական յատուկ պատւիրակութիւն մը անմիջապէս ղրկւեցաւ Պաթում, որպէսզի բանակցութիւններ վարէ Խալիլ փաշայի ղեկավարած թրքական պատւիրակութեան հետ։

Մինչ այդ թրքական նահանջող զօրքերուն դէմ թափ առած էր հայկական զօրքերու ընդհանուր յարձակողականը, որովհետեւ թրքական գրաւման տակ էր տակաւին Ալեքսանդրապոլը եւ հայ ժողովուրդը չէր համակերպած Կարսի կորուստին…

Ընդգծելի է, որ հայկական պատւիրակութիւն մը Պաթում ուղարկելու այդ որոշումը նկատւեցաւ Հայաստանի անկախութիւնը իրողապէս հռչակելու պատրաստակամութիւն եւ Մայիս 28-ը, այդպիսով, հռչակւեցաւ Հայաստանի Անկախութեան Օրը։

Իսկ Հայաստանի անկախութեան իրաւական յայտարարութիւնը կատարւեցաւ Մայիս 30-ին՝ -Թիֆլիսի Հայոց Ազգային Խորհուրդի հետեւեալ պատմական յայտարարութեամբ, որ Անկախութեան մասին խօսք չունէր, այլ բառացիօրէն կը բաւարարւէր հայկական շրջաններու ինքնիշխանութեան հռչակումով.-

«Անդրկովկասի քաղաքական ամբողջութեան լուծումով եւ Վրաստանի ու Ազրբեջանի անկախութեան հռչակոմով ստեղծւած նոր դրութեան հանդէպ՝ Հայոց Ազգային Խորհուրդը իրեն յայտարարում է հայկական գաւառների գերագոյն եւ միակ իշխանութիւն։ Որոշ ծանրակշիռ պատճառներով թողնելով մօտիկ օրերը կազմել հայոց ազգային կառավարութիւն՝ Ազգային Խորհուրդը ժամանակաւորապէս ստանձնում է կառավարական բոլոր ֆունկցիաները՝ հայկական գաւառների քաղաքական եւ վարչական ղեկը վարելու համար»։

Այսպիսի՛ն եղաւ Հայաստանի անկախութեան եւ պետական գերիշխանութեան իրաւական հռչակումը, որ խորքին մէջ Անկախութեան յայտարարութենէ աւելի՝ թրքական գրոհին դէմ հայկական յաղթանակի կատարւած փաստին արձանագրութիւնն էր։

Այդ յայտարարութիւնը միաժամանակ հիմքը դարձաւ Հայաստանի անկախութեան եւ հայոց ազատ ու անկախ պետականութեան ստեղծման. Թիֆլիսի Հայոց Ազգային Խորհուրդի անդամներու քաղաքական բաղադրոթեան հիման վրայ, կազմւեցաւ հայոց պետական անդրանիկ օրէնսդիր ժողովը՝ Հայաստանի Խորհուրդը, որ շուտով ուղին պիտի հարթէր, ժողովրդավարական ընտրութեամբ, Հայաստանի անդրանիկ խորհրդարանի կազմութեան։ Մայիս 28-ի յայտարարութեան հետեւեցաւ կազմութիւնը, Յովհաննէս Քաջազնունիի վարչապետութեամբ, ՀՀ անդրանիկ կառավարութեան։

Այսպէ՛ս, հերոսական արեամբ նւաճելով 25-28 ­Մայիս 1918-ի Մայիսեան յաղթանակները՝ հայ ժողովուրդը Մայիս 28-ին իրողապէս տիրացաւ Հայաստանի անկախութեան։

 

Այս առումով Մայիս 28-ի խորհուրդը լաւագոյնս կը խտացնէ Ս. Վրացեան՝ իր կոթողական «Հայաստանի Հանրապետութիւն» գործին մէջ շեշտելով, որ՝

«Այսպիսով՝ Հայաստանի անկախութեան յայտարարութեան օրը իսկապէս պէտք է համարւէր Մայիս 30-ը։ Հակառակ դրան, համարւում է Մայիս 28-ը, այ-սինքն՝ այն օ-րը, երբ Ազգ. Խորհուրդը վճռեց հաշտութեան պատւիրակութիւն ուղարկել Պաթում։ Անուղղակի կերպով, այս օրն էլ կարող է համարւել անկախութեան սկզբնաւորութիւն, որովհետեւ թիւրքերը հաշտութեան բանակցութիւններ վարելու համար նախապայման էին դրել անկախոթեան յայտարարութիւնը։ Ընդունելով թիւրքերի պայմանը՝ Ազգ. Խորհուրդը դրանով իսկ հաստատած էր լինում անկախութեան փաստը։

«Այսպէս թէ այնպէս, Հայաստանի Հանրապետութեան ծագման օրը ընդունւեց Մայիս 28-ը։ Այդ օրը դարձաւ նուիրական՝ հայ ժողովրդի համար եւ մտաւ ազգային տօնացոյցի մէջ, իբրեւ սրբազան օրերից մէկը»։

Յարակից Հրապարակումներ

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Ո՞ր թիմը կը յաղթի Կոնֆեդերացիաների գաւաթի մրցաշարում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։