Հա

Գաղափարական

28/02/2018 - 10:51

26-27 ­Փետ­րո­ւար 1988, ­Սում­կա­յիթ. Ար­ցա­խի «միա­ցո՜ւմ» պա­հան­ջին՝ Ատր­պէյ­ճա­նի հա­յաս­պան պա­տաս­խա­նը

Փետ­րո­ւա­րի 26 էն 28, ե­րե­սուն տա­րի ա­ռաջ, աշ­խար­հի չորս ծա­գե­րէն մի­լիո­նա­ւոր մար­դիկ սահմռ­կած աչ­քե­րով հե­տե­ւե­ցան ազ­գա­յին «մաք­րազտ­ման» քստմնե­լի ոճ­րա­գոր­ծու­թեան մը, որ ժա­մա­նա­կա­կից պատ­մու­թեան սեւ ու ա­րիւ­նա­լի է­ջե­րէն մէ­կը դար­ձաւ՝ «­Սում­կա­յի­թի փոկ­րո­մը» ա­նու­նով։

ՆԱԶԱՐԷԹ ՊԵՐՊԵՐԵԱՆ

Փետ­րո­ւա­րի 26 էն 28, ե­րե­սուն տա­րի ա­ռաջ, աշ­խար­հի չորս ծա­գե­րէն մի­լիո­նա­ւոր մար­դիկ սահմռ­կած աչ­քե­րով հե­տե­ւե­ցան ազ­գա­յին «մաք­րազտ­ման» քստմնե­լի ոճ­րա­գոր­ծու­թեան մը, որ ժա­մա­նա­կա­կից պատ­մու­թեան սեւ ու ա­րիւ­նա­լի է­ջե­րէն մէ­կը դար­ձաւ՝ «­Սում­կա­յի­թի փոկ­րո­մը» ա­նու­նով։

Իսկ հայ ժո­ղո­վուր­դին հա­մար մինչ այդ գրե­թէ ան­ծա­նօթ անդր­կով­կա­սեան ծո­վե­զե­րեայ քա­ղաք մը՝ ­Սում­կա­յի­թը դար­ձաւ «ման­րան­կար» հո­մա­նի­շը… ­Տէր-­Զօ­րի։
Այ­սօր ար­դէն ման­րա­մաս­նօ­րէն եւ ան­վի­ճե­լիօ­րէն փաս­տագ­րո­ւած են ա­հա­ւո­րու­թիւնն ու բար­բա­րո­սու­թիւ­նը Խ. Ատր­պէյ­ճա­նի այդ ա­տե­նո­ւան իշ­խա­նու­թեանց ի­րա­գոր­ծած թրքա­տիպ Ո­ճի­րին՝ ­Սում­կա­յի­թի հայ բնակ­չու­թեան զան­գո­ւա­ծա­յին սպան­դին։

Բայց 26-28 ­Փետ­րո­ւար 1988ին ոչ ոք, ոչ իսկ ­Թուր­քիոյ գոր­ծադ­րած ­Ցե­ղաս­պա­նու­թե­նէն վե­րապ­րած հա­յու­թիւ­նը կրնար հա­ւա­տալ, թէ քսա­նե­րորդ դա­րա­վեր­ջին փաս­տօ­րէն կը կրկնո­ւէր դա­րաս­կիզ­բի մեծ ե­ղեռ­նա­գոր­ծու­թիւ­նը՝ այս ան­գամ թէեւ ման­րան­կա­րա­յին տա­րո­ղու­թեամբ, այ­դու­հան­դերձ սա­կայն ցե­ղաս­պա­նա­կան միեւ­նոյն վայ­րա­գու­թեան սան­ձար­ձակ մո­լուց­քով։

Մի­ջազ­գա­յին հան­րա­յին կար­ծի­քը ձե­ւա­ւո­րող եւ ա­ռաջ­նոր­դող շրջա­նակ­նե­րը օ­րին ի­րենք իսկ փու­թա­ցին հաս­տա­տե­լու, թէ ­Սում­կա­յի­թի մէջ ա­զե­րի խու­ժա­նը՝ հա­ւա­քագ­րո­ւած, զի­նո­ւած եւ ղե­կա­վա­րո­ւած ըլ­լա­լով քա­ղա­քի ատր­պէյ­ճա­նա­կան իշ­խա­նու­թեանց ներ­կա­յա­ցու­ցիչ­նե­րուն կող­մէ, 1988ի փետ­րո­ւա­րեան այս օ­րե­րուն կազ­մա­կերպ յար­ձակ­ման են­թար­կեց քա­ղա­քի հայ բնակ­չու­թիւ­նը։

Միա­ժա­մա­նակ՝ մի­ջազ­գա­յին մա­մու­լի է­ջե­րուն ինչ­պէս ե­րե­սուն տա­րի ա­ռաջ, այն­պէս ալ այ­սօր տա­կա­ւին շրջա­նա­ռու­թեան մէջ կը դրո­ւին մեկ­նա­բա­նու­թիւն­ներ, ըստ ո­րոնց՝ ե­ղա­ծը իբր խորհր­դա­յին մեծ քա­ղա­քա­կա­նու­թեան կա­պո­ւած քա­ղա­քա­կան խաղ էր։ Իբր՝ այդ ժա­մա­նակ ­Խորհրդա­յին ­Հա­յաս­տա­նի մէջ լայն ար­ձա­գանգ գտած Ար­ցա­խեան պա­հան­ջա­տի­րու­թեան ծա­ւա­լու­մը պատ­ճառ ե­ղաւ ազ­գա­մի­ջեան լա­րո­ւա­ծու­թեանց սրու­մին հա­յե­րու եւ ա­զե­րի­նե­րու մի­ջեւ։

Բայց նոյ­նիսկ նման ան­հիմն վե­րագ­րում­նե­րու հե­ղի­նակ­նե­րը ի­րենք չեն կրնար ու­րա­նալ փաս­տա­ցի ի­րո­ղու­թիւն­նե­րը եւ կը խոս­տո­վա­նին, որ ­Հա­յաս­տա­նէն փա­խուստ տո­ւած եւ Ատր­պէյ­ճա­նի տար­բեր շրջան­ներն ու, ա­նոնց կար­գին, ­Սում­կա­յիթ թա­փած ա­զե­րի գաղ­թա­կան­նե­րը ա­ռա­ւե­լա­գոյնս գոր­ծա­ծո­ւե­ցան ատր­պէյ­ճա­նեան իշ­խա­նու­թեանց կող­մէ, որ­պէս­զի ամ­բո­խա­յին գրգռու­թեանց քո­ղով ծած­կո­ւի Ատր­պէյ­ճա­նի տա­րած­քին ապ­րող հայ բնակ­չու­թիւ­նը սպան­դի են­թար­կե­լու եւ այդ սպառ­նա­լի­քով ­Սում­կա­յի­թի եւ ամ­բողջ Ատր­պէյ­ճա­նի հա­յե­րը երկ­րէն վտա­րե­լու ատր­պէյ­ճա­նեան բո՛ւն ո­ճի­րը։

Ա­մէն պա­րա­գա­յի աշ­խար­հով մէկ հաս­տա­տո­ւած փաստ եւ ըն­դու­նո­ւած ի­րո­ղու­թիւն է այ­սօր, որ մի­ջազ­գա­յին հե­ղի­նա­կա­ւոր ա­տեան­նե­րը ի­րե՛նք ա­նուն-ազ­գա­նու­նով կը յի­շա­տա­կեն ­Սում­կա­յի­թի իշ­խա­նա­ւոր այն դէմ­քե­րը, ո­րոնք նախ հրահ­րե­ցին եւ, ա­պա, գա­զա­զած ամ­բո­խին գլու­խը ան­ցած, նա­խա­պէս պատ­րաս­տո­ւած ցու­ցակ­նե­րու հի­ման վրայ, հա­յե­րու բնա­կա­րան­նե­րուն եւ խա­նութ­նե­րուն վրայ յար­ձա­կում եւ եր­կօ­րեայ ա­րեան բաղ­նիք կազ­մա­կեր­պե­ցին…

Ո­րո­շա­պէս փաս­տագ­րո­ւած է ա­նու­նը ­Ճա­հան­կիր ­Մուս­լում­զա­տէ կո­չուած ­Սում­կա­յի­թի Կոմ­կու­սի ա­ռա­ջին քար­տու­ղա­րին, որ գլխա­ւոր պա­տաս­խա­նա­տուն ե­ղաւ պե­տա­կա­նօ­րէն ծրագ­րո­ւած ու գոր­ծադ­րո­ւած հա­յե­րու սում­կա­յի­թեան փոկ­րո­մին, ո­րուն շու­տով պի­տի հե­տե­ւէին ­Պա­քո­ւի եւ այլ վայ­րե­րու ա­ւե­լի լայ­նա­ծա­ւալ ո­ճիր­նե­րը։

Սում­կա­յի­թի հա­յոց սպան­դին մէջ պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան իր բա­ժի­նը ան­կաս­կած ու­նե­ցաւ նաեւ խորհրդա­յին կեդ­րո­նա­կան իշ­խա­նու­թիւ­նը։

Կ­րեմ­լի ղե­կա­վա­րու­թիւ­նը շատ ուշ մի­ջամ­տեց՝ ատր­պէյ­ճա­նեան ե­ղեռ­նա­գոր­ծու­թիւ­նը սան­ձե­լու հա­մար։ Իսկ երբ մի­ջամ­տեց, քա­ղա­քա­կան իշ­խա­նա­փո­խու­թեան կոր­պա­չո­վեան խա­ղե­րուն հա­մա­պա­տաս­խան շար­ժե­ցաւ՝ հա­յու­թեան բա­ժին հա­նո­ւած ող­բեր­գու­թեան հա­մար­ժէք կե­ցո­ւածք չճշդե­լով ու հա­տու եւ զսպիչ հա­րո­ւած չտա­լով յան­ցա­գործ­նե­րուն։

Խորհր­դա­յին իշ­խա­նու­թիւ­նը օ­րին մին­չեւ իսկ նսե­մաց­նել փոր­ձեց ­Սում­կա­յի­թի սպան­դին տա­րո­ղու­թիւ­նը։ Ա­մէն ճիգ թա­փեց, որ­պէս­զի միայն 30 մե­ռեալ ցոյց տայ հայ զո­հե­րուն թի­ւը, մինչ­դեռ ա­կա­նա­տես­նե­րու եւ վե­րապ­րող­նե­րու ան­հեր­քե­լի վկա­յու­թիւն­նե­րով ու տո­ւեալ­նե­րով՝ ա­ւե­լի քան 200 ան­զէն ու խա­ղաղ բնա­կիչ հա­յե­րու ա­րիւն հե­ղե­ցին ա­զե­րի ջար­դա­րար­նե­րը։
Ե­րե­սուն տա­րի­ներ ան­ցած են ­Սում­կա­յի­թի այդ սահմռ­կե­ցու­ցիչ ե­ղեռ­նա­գոր­ծու­թեան փետ­րո­ւա­րեան սեւ օ­րե­րէն։

Հա­յե­ւատր­պէյ­ճա­նեան յա­րա­բե­րու­թիւն­նե­րը ա­րեան եւ մա­հո­ւան ամ­բողջ ճամ­բայ մը կտրած են ­Սում­կա­յի­թէն աս­դին։

Բուն կռո­ւախն­ձո­րը՝ Ար­ցա­խը ի­րո­ղա­պէս ա­զա­տագ­րո­ւած եւ իր ան­կախ հան­րա­պե­տու­թիւ­նը հաս­տա­տած, ար­մա­տա­ւո­րած եւ զար­գաց­ման հու­նի մէջ դրած է։ Բայց ցե­ղաս­պա­նա­կան ո­ճի­րի գնով հայ­կա­կան ի­րա­ւունք­նե­րը ոտ­նա­կո­խե­լու քա­ղա­քա­կան մո­լուց­քը տա­կա­ւին կ­’ե­ռայ ատր­պէյ­ճա­նեան իշ­խա­նու­թեանց մէջ, վկան՝ եր­կու տա­րի ա­ռաջ բռնկած Ապ­րի­լեան քա­ռօ­րեայ պա­տե­րազմն է…

Հայ ժո­ղո­վուր­դը ­Փետ­րո­ւա­րի այս օ­րե­րուն կը սգայ եւ կ­’ո­գե­կո­չէ ­Սում­կա­յի­թի իր նա­հա­տակ­նե­րը, ո­րոնք անլ­ռե­լի վկա­ներն են հա­յաջն­ջու­մի թրքա­տիպ ե­ղեռ­նա­գոր­ծու­թեան շա­րու­նա­կո­ւող վտան­գին։
Մին­չեւ որ ցե­ղաս­պա­նը խո­նար­հի եւ խոս­տո­վա­նի իր գոր­ծած սպան­դը, ո­րուն մա­սին վկա­յող ա­ղա­ղակ-ճիչ մըն է պատ­մու­թեան պատ­կա­նող հե­տա­գայ ար­ձա­նագ­րու­թիւ­նը.

«­Փետ­րո­ւա­րի 27. ժա­մը 5ին թուր­քե­րի ամ­բո­խը ներ­խու­ժեց հա­րե­ւան հինգ յար­կա­նի շէն­քը… Ես իմ աչ­քե­րով տե­սել եմ միայն ­Սա­շա­յի եւ նրա տիկ­նոջ՝ Ա­ւա­գեան ­Լո­լա­յի ու քրոջ սպա­նու­թիւ­նը: Աղ­մուկ-ա­ղա­ղակ էր, սու­լոց: 100-150 հո­գի էին: Մ­տան շքա­մուտք: Սա­շա­յին սպան­նե­ցին շքա­մուտ­քի մօտ, խփում էին փայ­տե­րով, ոտ­քով, եր­կա­թէ ձո­ղե­րով, դա­նա­կա­հա­րում:

Սա­շա­յի քոյ­րը պատշ­գամ­բից գո­ռում էր, օգ­նու­թիւն կան­չում: Ամ­բո­խը, ­Սա­շա­յին մոր­թե­լուց յե­տոյ, բարձ­րա­ցաւ նրա տուն, ան­մարդ­կա­յին ոռ­նոց էր լսւում նրանց պատշ­գամ­բից, մի քա­նի ժամ յե­տոյ ­Սա­շա­յի քրո­ջը խոշ­տան­գո­ւած վի­ճա­կում շպրտե­ցին 5րդ ­յար­կից, իսկ տիկ­նո­ջը մեր­կաց­րած մօտ մէկ ժամ քարշ էին տա­լիս շէն­քի բա­կում եւ բռնա­բա­րում. կի­նը չդի­մա­ցաւ… Ե­րեք հա­յե­րի յօ­շո­տո­ւած մար­մին­նե­րը մի քա­նի ժամ մնա­ցին շէն­քի բա­կում»… (ա­կա­նա­տես ­Սէյ­րա­նեան Էլ­մի­րա­յի վկա­յու­թիւ­նը)։

Այդ­պէ՛ս մո­լեգ­նե­ցաւ թրքա­կան պե­տու­թեան գոր­ծադ­րած եւ ան­պա­տիժ մնա­ցած հա­յաս­պա­նա­կան ո­ճի­րին ներշն­չու­մով ե­րե­սուն տա­րի ա­ռաջ բոր­բո­քած ատր­պէյ­ճա­նա­կան յոր­ձան­քը։

Ար­դա­րեւ, 1915ին թրքա­կան պե­տու­թեան գոր­ծադ­րած հա­յաս­պա­նու­թեան ո­ճի­րը, ան­պա­տիժ մնա­լով եւ մի­ջազ­գա­յին ա­ռու­մով քա­ղա­քա­կան անհ­րա­ժեշտ ար­դա­րա­հա­տոյ­ցի չեն­թար­կո­ւե­լով, պատ­ճառ դար­ձաւ որ պատ­մու­թիւ­նը պար­բե­րա­բար կրկնուի։

Ի­րենց կար­գին ատր­պէյ­ճա­նա­կան իշ­խա­նու­թիւն­նե­րը ան­պա­տիժ մնա­լով՝ ոչ միայն շա­րու­նա­կե­ցին հա­կա­հայ պար­բե­րա­կան ջար­դե­րը, այ­լեւ՝ պատ­մա­կան ճշմար­տու­թեան ու­րաց­ման պե­տա­կան ի­րենց քա­րոզ­չու­թիւ­նը հաս­ցու­ցին իր գա­գաթ­նա­կէ­տին, նոյ­նինքն զո­հը՝ հա­յու­թիւ­նը իբ­րեւ ցե­ղաս­պան ներ­կա­յաց­նե­լու սուտ ու կեղծ «պատ­մագ­րու­թեամբ»։

Իսկ ­Թուր­քիոյ ու­նե­ցած քա­ղա­քա­կան ազ­դե­ցու­թեան լծակ­նե­րով եւ ատր­պէյ­ճա­նի նաւ­թա­յին հարս­տու­թեամբ՝ ան­պա­տիժ մնա­ցած հա­մաթր­քա­կան ցե­ղաս­պա­նը ա­նար­գել կը շա­րու­նա­կէ իր սու­տին ու կեղ­ծի­քին սպա­սար­կե­լու պատ­րաստ ծա­խու խիղ­ճեր գտնել աշ­խար­հի տա­րած­քին, որ­պէս­զի լռու­թեան պատ հիւ­սէ ­Սում­կայ­թի ող­բեր­գու­թեան շուրջ։

Ար­դէն քա­նի տա­րի է, ա­հա՛, որ Ատր­պէյ­ճա­նի դի­ւա­նա­գի­տա­կան մե­քե­նան, ­Թուր­քիոյ պե­տա­կան ա­ջակ­ցու­թեան հո­վա­նիին տակ, աշ­խար­հով մէկ կեղծ ա­հա­զանգ կը հնչեց­նէ իբր թէ «­Խո­ջա­լո­ւի մէջ հա­յե­րու գոր­ծած հա­կա-ա­զե­րիա­կան ցե­ղաս­պա­նու­թեան» դէմ…

Սում­կա­յի­թի հա­կա­հայ սպան­դին պա­տաս­խա­նա­տու­նե­րը տա­րո­ւէ տա­րի նոր թափ կու տան ու­րա­ցու­մի եւ խե­ղա­թիւր­ման ի­րենց այդ ար­շա­ւին, ո­րով­հե­տեւ մե­ծա­պե­տա­կան ու­ժե­րը ի­րենց հա­շիւ­նե­րով իսկ չեն ու­զեր մե­ղադ­րեա­լի ա­թո­ռին նստեց­նել ո­րո­շա­պէս Ատր­պէյ­ճանն ու ­Թուր­քիան, այլ շա­րու­նակ կը փնտռեն ա­ռիթ­ներ, որ­պէս­զի իբ­րեւ ի­րա­ւա­րա­րի՝ իբր թէ հա­ւա­սար աչ­քով նա­յին ցե­ղաս­պա­նին եւ զո­հին… պղտոր ջու­րի մէջ ձուկ որ­սա­լու կար­ճա­տես պա­տե­հա­պաշ­տու­թեամբ։

Այդ ա­ռու­մով ալ մե­ծա­պե­տա­կան ա­րեւ­մուտ­քը ինք եւս պա­տաս­խա­նա­տո­ւու­թեան բա­ժին ու­նի՝ կա­մայ թէ ա­կա­մայ խրա­խու­սե­լով հա­մաթր­քա­կան ու­ժե­րու հա­կա­հայ մո­լուցքն ու ա­նոր պար­բե­րա­կան ցե­ղաս­պա­նա­կան դրսե­ւո­րում­նե­րը։

Սում­կա­յի­թը ա­րիւ­նա­լի վկան ու յու­շա­րարն է դառ­նա­գոյն այդ ի­րո­ղու­թեան եւ

 

Յարակից լուրեր

  • Սիմոն Զաւարեան (1866-1913). Հայու յեղափոխական ինքնամաքրման խստաբարոյ դաշնակցականը
    Սիմոն Զաւարեան (1866-1913). Հայու յեղափոխական ինքնամաքրման խստաբարոյ դաշնակցականը

    Հոկտեմբեր 27-ի օրը, ամէն տարի, հայաշխարհի չորս ծագերուն, Հայաստանի ու հայութեան ամբողջական ազատագրութեան տեսլականով տոչորուող գաղափարի ընկերներ, իրենց սրտի ու մտքի խորանին առջեւ, երկիւղածութեամբ կ’ոգեկոչեն անմեռ յիշատակը՝ խօսքն ու գործը, անբասիր վարքն ու անմնացորդ անձնուիրումը մեր ժողովուրդի Աշխարհիկ Սուրբին՝ Սիմոն Զաւարեանի։

  • Քրիստափոր Միքայէլեան (1859-1905). Հայու յեղափոխական կամքին դարբինն ու նոր Հայաստանի վեածնունդին դրօշակիրը
    Քրիստափոր Միքայէլեան (1859-1905). Հայու յեղափոխական կամքին դարբինն ու նոր Հայաստանի վեածնունդին դրօշակիրը

    Հոկտեմբեր 18-ին կը նշենք ծննդեան տարեդարձը Հայկական Յեղափոխութեան անզուգական կռանողին եւ գաղափարական առաջնորդին՝ Քրիստափոր Միքայէլեանի։

    Ազգային-քաղաքական եւ յեղափոխական-բարոյական իր վարքով եւ գործով՝ Քրիստափոր ներշնչման անսպառ աղբիւր կը հանդիսանայ Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի ամբողջական ազատագրութեան մեծ պայքարին, որուն բախտորոշ նորագոյն փուլը բոլորելու հնարաւորութիւնն ու հպարտութիւնը ներկայիս ընձեռուած է Հայաստանի ու հայութեան ապրող սերունդին։

  • 21 Սեպտեմբեր 1991. Հայաստանի Անկախութեան վերականգնման տօնին մե՜ծ դասերը
    21 Սեպտեմբեր 1991. Հայաստանի Անկախութեան վերականգնման տօնին մե՜ծ դասերը

    Սեպտեմբեր 21-ին, աւելի քան քառորդ դարէ ի վեր ահա՛, մեր ժողովուրդը աշխարհի ողջ տարածքին միասնականօրէն ոտքի կը կանգնի եւ համազգային խանդավառութեամբ կը տօնէ Հայաստանի անկախութեան վերականգնման պատմակերտ Օրը։

  • ԱՆԴՐԱՆԻԿ (Օզանեան, 1866-1927). Հայոց ազատամարտի անպարտելի արծիւը
    ԱՆԴՐԱՆԻԿ (Օզանեան, 1866-1927). Հայոց ազատամարտի անպարտելի արծիւը

    30 օգոստոսի այս օրը, 91 տարի առաջ, Մ. Նահանգներու Քալիֆորնիա նահանգի Ֆրեզնօ քաղաքին մէջ, բոցավառ իր աչքերը յաւիտենապէս փակեց հայ ժողովուրդի նոր ժամանակներու առասպելատիպ Քաջն ու Հերոսը՝ ԱՆԴՐԱՆԻԿ։

  • Նիկոլ Աղբալեան (1873-1947). Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի վեհաշուք մտաւորականը
    Նիկոլ Աղբալեան (1873-1947). Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի վեհաշուք մտաւորականը

    Հայ ժողովուրդի բազմադարեան հոգեմտաւոր հարտութեան եւ ազգային-հասարակական արժէքային ժառանգութեան առաքելատիպ վերանորոգիչներէն է Նիկոլ Աղբալեան:

    Բազմաշնորհ ու տաղանդաշատ մտքի մշակ, ազգային-պետական ղեկավար գործիչ եւ քաղաքական-հասարակական անձնուէր առաջնորդ մը եղաւ Աղբալեան, որ իր կեանքը աւարտեց տարագրութեան մէջ՝ իբրեւ մեծ մանկավարժ եւ հանրային դաստիարակ, իր անունը անջնջելիօրէն կապելով Համազգայինի Ճեմարանին։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։