Հա

Գաղափարական

17/03/2018

Աւետիք Իսահակեանը եւ Սիամանթոն Քրիստափոր Միքայէլեանի մասին

2016 թւականին Երեւանի Պետական Համալսարանի հրատարակչութիւնը լոյս է ընծայել Աւետիք Իսահակեանի նամականին. «Աւետիք Իսահակեանի նամակները»: Այդ նամակներից երկուսում բանաստեղծը ասելիքի զգալի բաժինը յատկացնում է Հ.Յ. Դաշնակցութեան հիմնադիր Քրիստափոր Միքայէլեանի ողբերգական մահւան առիթով ունեցած իր ապրումներին, գնահատականներ է հնչեցնում վերջինիս հասցէին: 

Աւետիք Իսահակեանը Քրիստափոր Միքայելեանի մասին

2016 թւականին Երեւանի Պետական Համալսարանի հրատարակչութիւնը լոյս է ընծայել Աւետիք Իսահակեանի նամականին. «Աւետիք Իսահակեանի նամակները»: Նամակների այս ժողովածուն ընդգրկում է մեծ գրողի 267 նամակները, որոնք ուղղւած են նշանաւոր մտաւորականների, գրողների, հասարակական-քաղաքական եւ պետական գործիչների, ինչպէս եւ մտերիմների: Տեղ գտած նամակներից երեքի հասցէատէրը Իսահակեանի հեռաւոր ազգականուհի եւ մտերմուհի Աննա (Աննիկ Մատակեանն է): Այդ նամակներից երկուսում բանաստեղծը ասելիքի զգալի բաժինը յատկացնում է Հ.Յ. Դաշնակցութեան հիմնադիր Քրիստափոր Միքայէլեանի ողբերգական մահւան առիթով ունեցած իր ապրումներին, գնահատականներ է հնչեցնում վերջինիս հասցէին: Յատկանշական է, որ թէեւ յիշեալ նամակներից առաջինը գրւել է 1905 թւականի մարտին, իսկ երկրորդը նոյն թւականի յունիսին, ամիսներ անց էլ Իսահակեանը նոյն խոր ցաւով անդրադառնում է Քրիստափորի նահատակութեանը՝ քանի որ, ինչպէս ինքն է գրում. «Աննի՛կ ջան, իմ վիշտն այնպիսի տեսակներից չէ, որ շուտով անցնի»:

Քրիստափոր Միքայէլեանի մահւան հերթական տարելիցի առիթով հրապարակում ենք վերոյիշեալ նամակների այն հատւածները, որոնք վերաբերում են ՀՅԴ հիմնադիր անդամին եւ միաժամանակ հետաքրքրական բացայայտումներ են պարունակում Իսահակեանի անձի եւ հայացքների վերաբերեալ:

Տարելիցի առիթով անդրադառնանք եւս մէկ հանգամանքի. Տարբեր աղբիւրներում, որպէս Քր. Միքայէլեանի նահատակութեան օր նշւում է մարտի 4-ը կամ 17-ը: Իրականում շփոթութիւն առաջացնող այս փաստը պայմանաւորւած է սոսկ հին եւ նոր տոմարներով օրւայ արձանագրման հետ:

Ներկայացնում ենք նաեւ Քրիստափոր Միքայէլեանին նւիրւած Սիամանթոյի խօսքը: Մեծ պոէտի վշտահար սրտից պոկւած այս անկեղծ պոռթկումը բացայայտում է սիրելի ու գնահատելի մարդու նկատմամբ հեղինակի տածած խոր զգացումները, եւս մէկ անգամ դրսեւորելով Սիամանթոյի բանաստեղծական շռայլ ու շքեղ լեզուն:

Աննա Մատակեանին

11 մարտի 1905, Ղազարապատ

Իմ թանկագի՛ն, իմ լա՛ւ Աննիկ, ես ուզում եմ քեզ շա՛տ լաւ նամակ գրել՝ ուրախ սրտով, երկար ու բարակ խօսել քեզ հետ, բայց երէկ մի ծանր, սարսափելի գոյժ իմացայ՝ մեռե՛լ է, զոհւե՛լ է իմ պաշտած, յարգած, աստւածացրած ընկերը՝ Քրիստափոր Միքայէլեանը, յեղափոխութեան մարգարեն, «Դրօշակ»-ի խմբագիրը, մեր հոգու տէրը, մեր կուռքը… Ես ինձ հիմա որբ եմ զգում: Գնա՛ց այն մեծ մարդը, որի համար կեանքը միայն մտածողութիւն, ուրիշների մասին հոգս, ազգի եւ հայրենիքի համար անհոգնելի եւ անշահասէր ծառայութիւն էր: Նրա կեանքը նահատակութիւն էր, եւ մենք բոլորս պաշտում էինք նրան եւ մեռնելու, վտանգւելու գնում էինք նրա գաղափարի համար…
Ա՛խ դու չես ճանաչում նրան, եւ երնե՛կ քեզ, եւ ափսո՛ս քեզ, որ նրան չես տեսել: Նա գնա՛ց, եւ աշխարհը սեւացաւ աչքիս: Երբ աշխատում էի կենտրոնանալ, գրել մի գործ, մի մեծ գիրք, աչքի առաջ ունէի նրան՝ այդ անմահ մարդուն, որը պիտի կարդար, գովեր, համբուրեր ինձ, եւ ես վարձատրւած կը լինէի:
Ինչէ՛ր չեմ արել նրա համար, երբ նա ինձ առաջարկում էր մի գործ. Ինչքան էլ վտանգաւոր լինէր, ես թռնում էի եւ երկիւղ ու վտանգ արհամարհելով՝ գործը գլուխ բերում… Եւ երբ յաջողութեամբ դառնում էի նրա մօտ, նա համբուրում էր ճակատս, եւ ես անսահման երջանիկ էի զգում ինձ…Իսկ նա հիմա չկայ… Հայոց խեղճ ազգը շա՛տ մեծ կորուստ ունեցաւ, եւ դեռ շատ երկար ժամանակ կը զգանք այդ կորուստը, նրա պակասը: Իմ աչքում նա ներկայիս ամենամեծ հայ մարդն էր: Ո՞վ կը հասնի նրան. Ոչ ո՛ք:

«Աւետիք Իսահակեանի նամակները» էջ 34

Աննիկ Մատակեանին

6 յունիսի, 1905, Ալեքպոլ

Աննի՛կ ջան, իմ վիշտն այնպիսիտեսակներից չէ, որ շուտով անցնի կամ մխիթարութեան կարոտ լինի: Սիրտս այնքան չի մորմոքում ընկերներիս կարոտի պատճառով, որքան միտքս, չոր միտք. շատ ընկերներ եմ կորցրել դարձեալ այդ ճամփի վրայ՝ հայրենիքին զոհ, բայց այն ամէնը, բոլորը՝ աւելի թէ պակաս, դրանից մեծ բան չէին կարող շինել կամ կատարել: Ա՛խ, զոհւողներ շատ կան, օրհնեալ մնայ հայ ժողովուրդը, բայց Քրիստափորի պէս մարդ հարիւր տարին մէկ կը ծնի: Նա միլիոնների մէջ մի հատ էր: Նա էր ծնել Դաշնակցութիւնը, եւ նրա հոգին մեր բոլորի վրայ էր: Այդ էր պատճառը, որ այսօր Դաշնակցութիւնը ամնեաազնիւ, մաքուր ու մեծ եւ զօրեղ կուսակցութիւնն է: Նա մեր գլուխն էր, մեր հոգին, մեր սիրտը… Բոլորս նրա որդիներն էինք եւ նրա կամքն էինք կատարում: Այո՛, շատերն են մեռել՝ լաւ ընկերներ, աւելի ջահել, բայց նրանց զոհւելով՝ յեղափոխութիւնն օգտւել էր, իսկ Քրիստափորի մահով յեղափոխութիւնն անբուժելի վնասւեց: Ո՞վ պիտի բռնէ նրա տեղը: Ոչ ոք չեմ տեսնում հայերիս մէջ: Մեզանից ոչ ոք արժանի չէ նրա ժառանգը լինելու, եւ ահա իմ վիշտը, մինչեւ որ ծագի մի նոր Քրիստափոր: Իսկ ե՞րբ պիտի գայ այդ օրը…

Ես՝ քար սեղմելով իմ վշտոտ սրտի վրայ, նորից պարապում եմ, որովհետեւ պարապելով ես կատարած կը լինեմ իմ սուրբ, իմ բարձր Քրիստափորի կամքը. «Աշխատել, զօր ու գիշեր աշխատել հայրենիքի համար» ,-այդ էր նա միշտ ասում բոլորիս…

«Աւետիք Իսահակեանի նամակները» էջ 37

 

Սիամանթոյի խօսքը Քրիստափոր Միքայէլեանի մահւան առիթով

Ողբի նամակ

ՀԱՅ ՅԵՂԱՓՈԽԱԿԱՆ ԴԱՇՆԱԿՑՈՒԹԵԱՆ

Ո՜վ զարհուրանքի եւ արիւնի առաւօտ, տող մը քու դժխեմ լոյսերուդ մէջէն, ու ամէն նայուածքներու բոլոր արցունքներն ատոր մէջ գտայ, ամէն հոգիի դառնակսկիծ հեծեծանք, ամէն տուայտանք, ամէն գալարում, ամէն աղաղակ, ամէն հռնդիւն, ամէն գերեզման ատոր մէջ գտայ…

Քրիստափորը մեռաւ… Ա՜ն որ զմեզ իր չքնաղ ու խորունկ հոգիովը կը սնուցանէր, ան որ քաղցր էր, ան որ անճառելիօրէն սիրող էր ու բազմագութ ու բազմաչարչար… Քրիստափորը, բովանդակ էութիւն մը, հոգիի եւ գաղափարի տիեզերք մը, ազատութեան եւ փրկութեան լուսաւորիչ մը, վարդապետ մը եւ այսօր մեռեալ մը միանգամայն… Օ՜, ի՜նչպէս ապրիլ այլեւս, ի՞նչպէս գոյութիւն ունենալ, ի՞նչպէս տեւել, ի՞նչպէս կարենալ երազել… Կը խեղդուիմ, կոր, ծանրածանր ցաւէն կը խորտակուիմ, կը ջախջախուիմ ու չեմ կրնար ինքիրմէս դուրս նետուիլ, իմ մէջս վար շրջող փլատակներէն ազատուիլ, չեմ կրնար սպառուիլ, չեմ կրանր հատնիլ, վերջանալ, անէանալ, ու կատաղութենէս ու անզօրութենէս ու տարփանքէս կուլամ, կուլամ…

Ո՜վ գիտէ ի՞նչ պիտի ընեն անոնք որ հերոսներու պէս կը կռուին, ի՞նչ պիտի ընեն անոնք որ կը մտածեն, ի՞նչ պիտի ընեն անոնք որ երկիւղածօրէն կը յուսան, ի՞նչ պիտի ընէ հայութեան լաւագոյն մասը, ի՞նչ պիտի ընեն իր հազարաւոր գաղափարազաւակ աշակերտները, ի՞նչ պիտի ընեն անոնք որ զինքը կը պաշտեն, ի՞նչպէս պիտի մխիթարուին, կարելի՞ է մխիթարուիլ այլեւս, թո՛ղ ըսեն ինծի, թո՛ղ ըսեն ինծի…

Մահուան անունէն որ ինծի համար միայն պաշտելի Քրիստափորը տարած է, որբ աղջկան մի նման կը դողդոջեմ, կոյրի մը նման կը հալածուիմ, ստուերի մը նման կը կորսուիմ, ու կեանքի մը պէս կը մարիմ… Ի՞նչ եղար, անզուգական, ի՞նչ եղար, ամենօրեայ մարտիրոս, ի՞նչ եղար, ո՜վ բարոյատու, ի՜նչ եղար, ո՜վ անհաւասարելի. Արդա՞ր է այս, արդա՞ր է, ըսէ՛, ի՞նչ եղար… Ի՞նչպէս պիտի շարժին անոնք որ քու ազատախօս պատգամներուդ եւ հայրական թեւերուդ տակ զինուորագրուեցան, ի՞նչ պիտի ընեն անոնք որ քու դրօշակդ ու քու ձեռուըներդ համբուրեցին իրենց ուխտի ժամերուն, ի՞նչ պիտի ընենք անոնք որ քու զէնքերովդ զինուեցան, որ քու նայուածներուդ առջեւ երդուընցան, որ քու ազատաբեր ու անձնուրաց ճամբաներէդ քալեցին, ի՞նչ պիտի ընեն անոնք որոնց երազին մէջ Եհովայի մը մեծութեամբը արձանացար: Ի՞նչպէս օգնութեան հասնիլ այս ամէնուն, ի՞նչպէս մահագուժել… Գիտե՞ն արդեօք այս յուսահատութեան եւ արիւնի առաւօտեան ժամուն, գիտե՞ն մահուանդ կործանարար լուրը, գիտե՞ն որ զոհուեցար դուն՝ ամենօրեայ ողջակէզ… Թերեւս չեն գիտեր ու ատոր համար է որ կ’ապրին, ատոր համար է որ իրենց լայն ուսերը չեն փլչիր, իրենց յուսալից աչուըները չեն կուրանար, ատոր համար է որ իրենց քայլերը կը յառաջանան ու իրենց կամքերը կ’երկաթուին… Թո՛ղ չի գիտնան քու աւերիչ մահուանդ լուրը, թո՛ղ մարդ մարդու առջեւ չի խօսի, թո՛ղ մարդ մարդու առջեւ չ’արտասուէ, թո՛ղ մարդ մարդու առջեւ իր սիրտը չի բանայ, թո՛ղ մարդ մարդու առջեւ չ’արիւնի, թո՛ղ մարդ մարդու առջեւ իր կերպարանքին վրայ մոխիր չի ցանէ…

Բայց ես լեռնաւոր ցաւին տակ մինակ եմ, միս մինակ, կուրծք մը չի կայ որուն վրայ կործանուիմ, նայուածք մը չի կայ որուն մէջ ապաստանիմ, ձեռք մը չի կայ որուն մահասարսուռ ձեռուըներս երկարեմ, ոսկրակոյտ մըն եմ անապատի մը մէջ եւ չարաշուք իրիկուած մը արիւնոտ անձրեւին տակ… Օ՜, ստւերներ կ’անցնին քովերէս, ապառաժակերպ ուրուականներ, սուգիս ու մտածումիս հորիզոններէն, եւ ահաւասիկ որ կը յառաջանայ, օ՜ գթութի՜ւն, գթութի՜ւն, ահաւասիկ որ Մղձաւանջս կը յառաջանայ, իր հովէ թեւերը կը զարնէ, իր ագռաւախումբի թեւերը կը փոթորկէ, իր բուի եւ մեռելւորի աղաղակը կուլայ, իր անողորմ դագաղին տախտակները կը շարժէ, իր սպիտակ պատանքները իմ վրաս կը նետէ եւ իր կարմիր խենթութիւնը, իր թունաւոր խենթութիւնը իմ մտածումիս անդունդներուն մէջը կը հոսեցնէ… Ու մահը, զայրագին մահը, մարմարակերպ մահը, համայնակուլ մահը ուսերուս վրան կը խոկայ, մահուան ամբոխներ ուսերուս վրան են, ու ես ընկճուածս, ես թշուառս, ես երազողս, ես յուսացողս, կը ծռիմ, կը դողդոջեմ, կը փլատակուիմ, արցունքներս կուգան յորդահոսան, ու յանկարծօրէն երեսս յետ կը դարձնեմ, ու ի՜նչ անագորոյն ցնորք, ի՜նչ պատկեր, ի՜նչ քաղցրութիւն, ի՜նչ ժպիտ, ի՜նչ մեծութւն, ու կը տեսնեմ զինքը, կը տեսնեմ ամենամեծ Քրիստափորը ու կը գրկեմ ու կը փաթթուիմ ու կարօտակէզ զաւկի մը նման կը համբուրեմ, կը համբուրեմ, կը համբուրեմ… Ու արիւնս արիւնին կը խառնուի, արցունքներս իր աչքերուն մէջ իր արցունքներուն կը միանան, ատելութիւնս իր չի յագեցուած ատելութենէն կը ծովանայ ու սէրս կ’արեգակուի եւ յոյսիս աշտարակները նորէն կը կառուցուին… Ո՞ղջ է՜: Բայց աւա՜ղ, աւա՜ղ, ցնորապատկերը անգթօրէն կ’անհետանայ, ուրուագծերը կ’արիւնին, պաշտելի ձեւերը կը խորտակուին ու դիակը, հրեշտակային մարմինը, բաժան բաժան, նշխար առ նշխար, թեւերուս ու կուրծքիս ու հոգիիս վրան կը ծանրանան…

Ու հիմայ գիտեմ, յստակօրէն կը տեսնեմ, ճակատագրին ձեռքերը, երկաթէ ձեռքերը, չարազօր ձեռքերը որ Քրիստափորը սիրողներուն, Քրիստափորը պաշտողներուն վիզերուն կ’երկարին՝ գազանօրէն սեղմելով, եւ ահաւասիկ, մտիկ ըրէք, հազարաւոր բերաններէ, հազարաւոր ուխտուածներէ, օ՜ ինչ մեռելաձայն եւ ինչ սրակեղէք համանուագ, վասն զի ասիկայ մահագոյժն է, աղէտքն է, չարիքին ղօղանջն է որ Եւրոպայէն Կովկաս եւ Կովկասէն Հայաստան եղեռնականօրէն հնչեց: Ամէն մարդ իմացաւ հիմայ, ամէն մարդ ինքիր մէջ կ’աւերակուի, ամէն մարդ իր հոգիին մէջ այս մահագուժը կը լսէ ինչպէս գերեզմանափորի մը բահին ձայնը հողը պեղած պահուն…

Բայց մխիթարութիւնը նորէն ու նորէն ձեզմէ պիտի գայ, ո՜վ սիրական ու հեռաւոր ու հերոսական հայդուկներ, մխիթարութիւնը ձեր կամքէն, ձեր զօրութենէն, ձեր յաղթանակներէն պիտի գայ… Արցունքները մեզի՝ տկարներուս, անգործօններուս ձգեցէք, գիտեմ որ արցունքները ձեր արիւնծարաւ աչուըներուն ու ձեր կտրիճի հոգիներուն չեն վայելեր: Մեր փրկութեան հիմնադիրներէն մէկը մեռաւ եւ իր զոհաբերումը զմեզ աւելի պիտի սրտապնդէ: Քրիստափորին պատկերը, պաշտելի պատկերը Քրիստափորին՝ ամէն տուն, ամէն երդիք, ամէն ցաւի առջեւ, ամէն խրախուսանքի ժամուն, ամէն կռիւի գերագոյն վայրկեաններուն, պիտի յաճախէ եւ պիտի յուսադրէ… Իր արեգակեայ հոգիին ոսկիէ դուռներէն ներս նայինք ու մեր արիւնը պիտի հրավառուի, մեր խինդը պիտի եռայ, մեր բազուկները աւելի ուժով պիտի զարնեն: Իր գերեզմանը մեր խորանն է այլեւս, իր անունը մեր առջեւ բացուած ազատագիրքը եւ իր յիշատակը մեր բոլորին ռահվիրան:

Եղբայրօրէն ցաւակից եւ առյաւէտ սգաւոր՝
ՍԻԱՄԱՆԹՕ

«ԴՐՕՇԱԿ» - Ապրիլ 1905
Թիւ 4 (157)

«arfd.am»

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։