Հա

Ազգային

21/04/2012

(Ամենայն հայոց Խորէն Ա Մուրադբէկեան կաթողիկոս խեղդամահ եղաւ չեկիստներու ձեռամբ)

Ն.

altՏակաւ կը բացայայտւին մութ ծալքերը այն անլուր ողբերգութեան, որ 10-11 ապրիլի 1938 թ. գիշերը պատահեցաւ Ս. Էջմիածնի մէջ, օրւան Ամենայն հայոց Խորէն Ա Մուրադբէկեան կաթողիկոսի ննջասենեակէն ներս:
Այդուհանդերձ՝ ատենին իսկ բացայայտւած պատմական փաստ եւ դաժանագոյն իրողութիւն է, որ այդ գիշեր հայոց Վեհափառը խեղդամահ գտնւեցաւ իր անկողնին մէջ:
Եւ իրականութեան մասին աշխարհ կրնար լուր անգամ չունենալ, եթէ Հայոց Հաւատքը խաչելու ելած խորհրդային Չեկան գիտնար եւ կարենար սանձ դնել իր մոլեգնութեան:

Նորակազմ Խորհրդային Միութիւնը, փաստօրէն, վերածւած էր երկաթէ վարագոյրներով աշխարհէն կտրւած մեծ ճամբարի մը, ուր թափանցելու եւ միլիոնաւոր մարդոց իրազեկելու կամ լուսաբանելու անյաղթահարելի դժւարութիւն կը դիմագրաւէին արտասահմանեան մամուլն ու ձայնասփիւռը: Իսկ խորհրդային ճամբարին մէջ տեղի ունեցող իրադարձութեանց կամ զարգացումներուն մասին հաւասարապէս ե՛ւ սեփական հանրութեան, ե՛ւ արտասահմանի հանրային կարծիքին կը փոխանցւէր միայն պաշտօնապէս արտօնւած՝ գրաքննւած լրատւութիւնը:
Նման տեղեկատւական շրջափակման պայմաններուն մէջ, հասկնալիօրէն, խորհրդայինները բնական մահւան վերագրեցին Խորէն Առաջին Վեհափառի վախճանումը: Այդպիսով ալ՝ կրնար փակւիլ թղթածրարը: Բայց որովհետեւ նոյն օրերուն - եւ անկախաբար հայոց կաթողիկոսի սրբապիղծ սպանութենէն - խորհրդայինները ձեռնարկած էին տասնեակ հազարաւոր պարսկահպատակներ զանգւածաբար Հայաստանէն վտարելու քայլին, անոնց շարքին նաեւ հայրենիք վերադարձած գաղթական հայութիւնը, Չեկան ակամայ արտօնած եղաւ... տեղեկութեանց անհակակշռելի հոսքը դէպի արտասահման: Թաւրիզ հասնող հայ վտարանդիները ականատեսի եւ ականջալուրի իրենց վկայութիւնները փոխանցեցին Ատրպատականի հայոց առաջնորդ Ներսէս արք. Մելիք-Թանգեանին:
Իսկ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ քաջարի այդ հովիւը նման սրբապղծութիւն ո՛չ ներողն էր, ո՛չ ալ այդ մասին լուռ մնացողը...
Ստալինեան անխնայ մաքրագործումներու եւ սպիտակ եղեռնի ահաւոր ժամանակաշրջան եղան 1935-1938 տարիները: Հայ ժողովուրդին հոգե-մտաւոր սերուցքը դարձեալ զոհաբերւեցաւ Հայաստանն ու հայութիւնը գլխատելու ահաւոր ոճրագործութեան մը, բայց այս անգամ արդէն ոչ-թուրք, այլ հայանուն եւ հայութենէ պարպւած բոլշեւիկ չեկիստներու ձեռամբ: Բանտային խոշտանգումի տակ սպանւած Չարենցի ողբերգական վախճանով խորհրդանշւած խորհրդային այդ եղեռնագործութիւնը, փաստօրէն, բաւարար չնկատւեցաւ յաչս Ստալինի, ինչպէս եւ անոր ձեռնասուն չեկայապետ Բերիայի ճիրաններուն տակ ինկած Կրեմլի ղեկավարութեան, որ 1920 թւականէն սկսեալ՝ փորձեց եւ անընդհատ հետապնդեց խորհրդայնացումը Հայաստանի ու հայութեան, բայց միշտ ալ Հայաստանի եւ հայութեան մէջ գտաւ ինչ-որ «ազգայնական», «բուրժուա» եւ մանաւանդ... «դաշնակիստ» բան մը, որուն արմատախիլ «մաքրագործում»-ը պետական եւ, այսպէս կոչւած, կուսակցական իր շահերուն «գերագոյն առաջնահերթութիւն»-ը հռչակեց:
Քաղաքական եւ հասարակական այդօրինակ մոլեգնութեան հետեւանքով էր, ահա՛, որ խորհրդայինները դիմեցին նաեւ Հայուն Հաւատքը խաչելու քայլին՝ Ամենայն հայոց կաթողիկոսը խեղդամահ սպանելու սրբապղծութեան:
Խորէն Ա Մուրադբէկեան կաթողիկոս ընտրւած էր 1932 թւականին եւ համախոհ ու սերտ գործակից էր այդ օրերուն Խ. Հայաստանի իշխանաւոր Աղասի Խանջեանի, որ քանի մը տարի ետք իր հերթին - եւ իբրեւ խորհրդային կարգերու դէմ հայոց դժգոհութեան գլխաւոր պատասխանատու-թիրախ պիտի դառնար ստալինեան «մաքրագործումներու» խորշակին:
Անշուշտ, Կրեմլի հաշիւները շատ անդին կանցնէին Խորէն Առաջին հայրապետի կամ Աղասի Խանջեանի անձերէն եւ անոնց ներկայացուցած... ընդդիմադրութենէն: Կրեմլի համար ամբողջ խորհրդային տարածքին եկեղեցին դատապարտւած էր. պէտք էր քայքայւէր ու անհետանար, ինչպէս որ ազգերը պէտք էր աստիճանաբար ձուլւէին... «խորհրդային ազգ»-ի մէջ: Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ պարագային կար, սակայն, նրբերանգային այն նկատառումը, որ Ս. Էջմիածինը կը հանդիսանար նաեւ տարագիր հայութեան հոգեւոր կենտրոնը եւ, իբրեւ այդպիսին, կրնար օգտակար զէնք մը դառնալ խորհրդային արտաքին քաղաքականութեան ձեռին՝ արտասահմանեան երկիրներու մէջ ազդեցութեան տեղական լծակներ ապահովելու ուղղութեամբ: Հետեւաբար՝ հարկ էր Խորէն Առաջինի օրինակով հոգեւորականներէ գլխատել Հայաստանեայց Եկեղեցին, որպէսզի Չեկայի դրածոյ կղերով Կրեմլ կարենայ իր արտաքին քաղաքականութեան հաշւոյն օգտագործելի զէնքի վերածել Ս. Էջմիածինը:
Խորհրդային այդ դաժան քաղաքականութեան դառնագոյն գինն էր, որ Խորէն Ա Մուրադբէկեան կաթողիկոս վճարեց իր կեանքով:
Հակառակ անոր, որ Էջմիածնի «գլխատման» Չեկայի գործողութեան մասին խորհրդայինները հետեւողականօրէն լռութիւն պահեցին եւ հայոց հայրապետին մահը բնական պատճառներու վերագրեցին, այսուհանդերձ՝ չկրցան լռութեան մատնել սրբապիղծ «Հայրասպանութիւնը» բացայայտելու Մելիք-Թանգեան արքեպիսկոպոսին նոյնքան եւ աւելի հետեւողական, այլեւ՝ յանդուգն ու անվեհեր ձայնը:
Բայց, հայոց հայրապետի խեղդամահ սպանութեան եւ անոր շուրջ պաշտօնապէս պարտադրւած ապատեղեկատւութեան հետեւանքը եղաւ, յատկապէս Սփիւռքի տարածքին, հայ ժողովուրդի ներքին պառակտւածութեան աւելիով խորացումը: Խորէն կաթողիկոսի վախճանումը բնական պատճառներու վերագրող խորհրդային քարոզչութեան կամակատար հետեւորդները, ի հակադրութիւն սփիւռքեան գաղթօջախներու մէջ առաջացած խոր ընդվզումին, փորձեցին կատարւած սրբապղծութիւնը ծածկել՝ հակադաշնակցական պայքարի սաստկացման նոր ալիքի մը տակ հերքումի ելքեր փնտռելով... Եւ այդպէ՛ս՝ Ս. Էջմիածնի մէջ 10-11 ապրիլի 1938 թւականին գործւած սրբապիղծ ոճրագործութիւնը բացայայտող ու դատապարտող Ատրպատականի հայոց Էջմիածնական թեմի առաջնորդին հետեւողական պնդումները հռչակեցին «դաշնակցական յերիւրանք»:
Իսկ Ամենայն հայոց կաթողիկոսութիւնը փաստօրէն, մնաց թափուր աւելի քան ութ տարի: Խորհրդայինները կաթողիկոսական տեղապահ նշանակեցին Գէորգ Չէորէքճեան Սրբազանին, բայց ո՛չ կրցան Ազգային Ընդհանուր ժողով գումարել, ոչ ալ համախոհութիւն առաջացնել իրենց կաթողիկոսական այդ թեկնածուին շուրջ:
Հայութեան պառակտումը շարունակւեցաւ նաեւ Երկրորդ աշխարհամարտի աւարտէն ետք, երբ աշխարհաքաղաքական նոր պայմաններէն օգտւելով՝ Կրեմլի վարիչները ի վերջոյ կրցան Գէորգ Զ կաթողիկոսի ընտրութեան համար Ազգային Ընդհանուր ժողովը գումարել տալ: Պառակտումը յանգեցաւ 1956 թւականին Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսական ընտրութեանց առիթով թափ առած ներհայկական բուռն, մինչեւ իսկ եղբայրասպան արիւնահեղութեան յանգած պայքարին: Բայց, ընդհանուր ողբերգութեան այդ երեսը առանձին էջ է, սեւ ու մռայլ:
Հայութիւնը վերստին կը յիշէ 1938 թ. եղերական ապրիլի 10-11-ի այն գիշերը, երբ չեկայական մոլագարներու ձեռամբ Հայոց կաթողիկոսը խեղդամահ եղաւ նոյնինքն Ս. Էջմիածնի մէջ:
Աշխարհով մէկ հայ ժողովուրդը կը շարունակէ ապրիլ ամսու այս օրը ոգեկոչել նահատակութիւնը իր հաւատքը առաջնորդելու կոչւած Ամենայն հայոց Խորէն Ա Մուրադբէկեան կաթողիկոսին, որպէսզի երբեք չկրկնւի ազգային մեր յիշողութիւնը խարանած նման ողբերգութիւնը:

 
Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։