Հա

Ազգային

03/04/2012 - 13:13

ՔՐԻՍՏԱՓՈՐ.

«Ուժն է, որ կառավարում է աշխարհս, եւ մենք ձեռք կը բերենք մեր ուզածները, երբ ո՛ւժ կունենանք»

Ն.

altՀայ ազգային գիտակցութեան մէջ կարմիր արեամբ յաւերժացած պահ է 1905 թւականի 17 մարտը, երբ Բուլղարիոյ Վիտոշ լեռան լանջին հայ ազգային-ազատագրական շարժման անզուգական ղեկավարը՝ Քրիստափոր Միքայէլեան եւ իր գործակից Վռամշապուհ Քենդիրեանը զոհւեցան՝ Սուլթան Համիդի ահաբեկման համար պատրաստւած ռումբի փորձարկման ընթացքին:
Վիտոշի խորհուրդը ինչպէս իր օրին եւ այնուհետեւ ամբողջ տասնամեակներ, նոյնպէս եւ այսօր կը շարունակէ լուսաւորել ու առաջնորդել ուղին ոչ միայն հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարին, այլեւ՝ ընդհանրապէս Հայաստանի եւ հայութեան ազգային վերածնունդին եւ դէպի նոր հորիզոններ յանդուգն թռիչքին:

Այդպէս է, որովհետեւ Մեծ Մարդասպանը ահաբեկելու իր քաղաքական յանդգնութեամբ, ահաբեկման կազմակերպումը անձամբ ղեկավարելու իր յեղափոխական կամքով եւ, մանաւա՛նդ, յանուն Սուրբ Գործին գերագոյն զոհաբերութեան պատրաստ գտնւելու իր կենդանի օրինակով Քրիստափոր հայոց սերունդներուն կտակեց բոլոր ժամանակներուն համար ուղի լուսաւորող Գաղափարի Փարոսը:
Ոչ միայն խօսքով, այլեւ գործով Քրիստափոր մարմնաւորեց անսակարկ անձնւիրումը՝ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի ամբողջական ազատագրութեան պայքարին: Գերագոյն զոհաբերութեամբ եկաւ հաստատելու, որ երբ կայ մարտունակութիւնը եւ երբ աներեր է ի հարկին անհաւասար ուժերով կռւի դաշտ նետւելու կամքը, յեղափոխականը ի վիճակի է վերահաստատելու Դաւիթի եւ Գողիաթի առասպելին օրինաչափութիւնը, հայրենի մեր հողը բռնագրաւած ու հայու արեամբ ներկած բռնակալ մեծ կայսրութեան գերագոյն խորհրդանիշ «Մարդասպան Սուլթան»-ն իսկ ահաբեկելու իր անկասելի յանդգնութեամբ:
Հայոց պատմութեան այդ անմահ պահը կը խորհրդանշէ 17 մարտի 1905 թւականը եւ, իբրեւ գերագոյն յանդգնութեան մարմնաւորումը, յաւերժութեան կարժանացնէ դէմքը հայկական յեղափոխութեան առաքեալին՝ Քրիստափորի, որուն մասին օտարն անգամ, «Պրօ Արմենիա»-ի խմբագիր բելգիացի Պիէր Քիյարի բառերով, կը վկայէ.
«Այդ փոքրիկ, թուլամորթ մարդը, շփոթ քայլւածքով, որ հակառական իր ալեխառն մազերին՝ դեռ տարիքաւոր չէր եւ պահպանել էր մանկական աչքերի յստակութիւնը, խօսում էր մի ձայնով՝ միաժամանակ մեղմ ու խռպոտ, համոզիչ եւ հրամայական: Նրա տժգոյն կերպարանքը, հիւծւած՝ երկար անանձնական տառապանքից, ցաւագնօրէն յայտնում էր, որ նա զգացել ու կրել է իր հալածական եւ մարտիրոսացած բոլոր եղբայրների տանջանքները եւ որ նա արիւն էր թորել բոլոր նրանց վէրքերով եւ լացել նրանց արցունքով: Սակայն, այդ դէմքը ասում էր եւ այն, որ ինքը նրանցից չէ, որոնք ընկճւում են տանջանքի առջեւ, եւ իւրայինների դէմ գործւած ամէն մի ոճիր արծարծում էր նրա մէջ հաստատուն վճիռ՝ բնաւ չենթարկւելու դառն ճակատագրին եւ պատրաստել աւելի լաւ օրեր՝ տրամադրելի բոլոր միջոցներով, սկսած ամենախաղաղամիտ եւ խորաթափանց բանականութիւնից մինչեւ անխուսափելի բռնադատումը, երբ այլեւս չկայ ուրիշ»:
Այդ իմաստով է, որ Վիտոշի խորհուրդը իր մէջ կը խտացնէ Քրիստափորի օրինակով մարմնաւորւած եւ շնչաւորւած դասերը հայկական յեղափոխութեան.
- Անարդարութեան դէմ ծառացումը անբռնաբարելի իրաւունքն է ամէն մարդու, այդ շարքին եւ մանաւանդ հայուն, որ օր ցերեկով եւ աշխարհի անտարբեր հայեացքին տակ բառացիօրէն կը կոտորւէր թուրքական բռնակալութեան կողմէ:
- Արդարութեան ու իրաւունքի համար պայքարը անպայման չի ենթադրեր բիրտ ուժի գործածութիւն եւ յեղափոխականը զէնք կը վերցնէ միայն այն ատեն, երբ բռնակալ ու կամակոր թշնամին կը փորձէ արեան մէջ խեղդել Ազատագրումի յանդգնութիւնը:
-Քրիստափոր հաւատացողն էր Մարդու բարութեան եւ իր աշխարհայեացքով քարոզիչն էր իդէալապաշտ ընկերվարութեան այն դաւանանքին, թէ հարկաւոր է քաղաքակրթական բարեշրջման ճամբով մարդու մէջ բարին մշակել եւ չարը անցեալին մէջ թաղել: Մարդկայնապաշտ իր այդ աշխարհայեացքով իսկ, ի տես անմեղ ու անզէն հայու արեամբ ներկւած հայրենի հողին եւ հայ կեանքի դաժան իրականութեան՝ Քրիստափոր ոչ միայն պարզեց դրօշը յեղափոխական յանդուգն պայքարին, այլեւ հունաւորեց ուսմունքը յարատեւ կռւին եւ սեփական ուժի կուտակումով իրաւունքն ու արդարութիւնը նւաճելու մարտունակութեան:
- Քրիստափոր զէնքի գործածութեան հմուտ մարդ չէր, բայց երբ հայ իրականութիւնը նաեւ զէնքի հմտութեան պահանջը դրաւ իր առջեւ՝ հայկական յեղափոխութեան «Մարդագործ» առաջնորդը անվարան, անձամբ ձեռնարկեց Կարմիր Սուլթանը ահաբեկելու կոչւած ռումբին պատրաստութեան ու փորձարկումին:
Վիտոշի խորհուրդը այս ամէնը իբրեւ ազգային-գաղափարական կտակ՝ յանձնեց մեր սերունդներուն:
1859 թւականին Գողթն գաւառի Ագուլիս գիւղը ծնած Քրիստափոր Միքայէլեան կոչումով ուսուցիչ էր: 1880 թւականին աւարտած էր Թբիլիսիի ուսուցչանոցը եւ 1885 թւականին մեկնած էր Մոսկւա՝ իր ուսումը կատարելագործելու համար: Բայց, Երկրի կանչը՝ Արեւմտահայաստանի ազատագրութեան պայքարին մեծ խարոյկը վառելու կոչումը, 1887 թւականին, Մոսկւայի յեղափոխաշունչ միջավայրէն տուն դարձուց ուսումը կիսատ թողած Քրիստափորին: Իր ծննդավայր Ագուլիսի մէջ ուսուցչութեամբ պարապող Քրիստափորը ժամանակ չկորսնցուց եւ աշխոյժ լծւեցաւ Կովկասի հայութեան ծոցին մէջ խմորւող յեղափոխական տրամադրութիւններու եւ շարժումներու միաւորման աշխատանքին:
Արմենական եւ Հնչակեան կուսակցութիւնները, յաջորդաբար 1885 թւականին եւ 1887 թւականին, արդէն կեանքի կոչւած էին, բայց մեծ էր պահանջը հայ յեղափոխականներու կազմակերպական միաւորումին, որպէսզի հայոց ազգային-ազատագրական պայքարը կարենար օսմանեան բռնատիրութեան անողոք հարւածներուն դէմ ազդու ուժ կուտակել, նաեւ՝ դիմադրել Ցարական Ռուսաստանի կաշկանդումներուն ու հալածանքներուն:
Քրիստափոր լծւեցաւ Հայ Յեղափոխականների Դաշնակցութեան կազմութեան եւ գաղափարական լայնախոհութեամբ ու, միաժամանակ, յեղափոխական մարտունակութեամբ օժտւած իր հզօր անհատականութեան շնորհիւ՝ յաջողեցաւ իրագործել միութիւնը, եթէ ոչ մէկ ու միեւնոյն կուսակցութեան առաջացումով, բայց անպայման հայ ժողովուրդի հաւաքական ուժը երկաթեայ կազմակերպութեամբ օժտող եւ համազգային պատասխանատւութեան ոգիով յեղափոխական պայքարը ղեկավարող Դաշնակցութեան յաղթարշաւով:
Դաշնակցութեան գործին ղեկավարութիւնը Քրիստափորին կանուխէն տարաւ Ժնեւ, ուր ցարական հալածանքներէն ձերբազատւած՝ հայկական ազատամարտի մեծ առաջնորդը լծւեցաւ շարժման ազգային-քաղաքական ուղղութիւնը հունաւորելու, եւրոպական ազատախոհ շրջանակներուն մօտ Հայկական Հարցին նկատմամբ համակրանքի նկատառելի ալիք բարձրացնելու, «Պրօ-Արմենիա» ֆրանսերէն հրատարակութիւնը իրագործելու եւ մեծ պետութեանց մօտ դիւանագիտական յարաբերութիւններ մշակելու եւ ծաւալելու աշխատանքին:
Իսկ երբ 1898 թւականին գումարւեցաւ ՀՅԴ 2-րդ Ընդհանուր ժողովը, որ հետեւեցաւ 1896 թւականի համիդեան կոտորածներուն եւ գումարւեցաւ հակայեղափոխական տրամադրութիւններու սաստկացման մթնոլորտին մէջ, Քրիստափոր չէր կրնար այլեւս արտասահման մնալ: Վերադարձաւ Կովկաս եւ բոլոր ուժերով լծւեցաւ յեղափոխական կռիւը նորովի յառաջ մղելու եւ ահագնացնելու պայքարին: Այդ մղումով էր նաեւ, որ իրագործեց հայկական ազատամարտի նիւթական կռւաններու ապահովման հետամուտ «Փոթորիկ»-ի ծրագիրը, որ ունեւոր հայերէն նւիրահաւաքն էր՝ յանուն Սուրբ Գործին, ի հարկին՝ բռնի եղանակով:
Իսկ երբ 1904 թւականին գումարւեցաւ ՀՅԴ 3-րդ Ընդհանուր ժողովը, ուր որոշւեցաւ Սուլթան Աբդուլհամիդի ահաբեկումը, Քրիստափոր, բնականաբար, պիտի ստանձնէր որոշումին գործադրութեան ամբողջական պատասխանատւութիւնը, եւ ստանձնե՛ց:
Դաշնակցութեան հիմնադիրը գերագոյն պարտքի զգացումով ձեռնամուխ եղաւ Մեծ Բռնակալի ահաբեկման գործողութեան ծրագրումին եւ գործադրութեան:
Միեւնոյն մղումով ալ անձամբ ղեկավարեց ահաբեկման գործողութեան բոլոր հանգրւաններուն մանրամասն ծրագրումն ու նախապատրաստութիւնը:
Եւ այդ ճամբուն վրայ Քրիստափորի բաժին հանւեցաւ ճակատագրի դառն խաղը:
Վիտոշի լանջին բռնակալը ահաբեկելու կոչւած ռումբը վաղահաս պայթեցաւ փորձարկման պահուն՝ զգետնելով մեծ յեղափոխականն ու իր զինակիցը:
Քրիստափոր բախտը չունեցաւ՝ իրագործելու Մեծ Մարդասպանի ահաբեկման իր ծրագիրը: Բայց, իր նահատակութեամբ վառեց հայոց յեղափոխական յանդգնութեան գաղափարական անմար խարոյկը, որ մինչեւ մեր օրերը կը կռանէ կամքերը եւ կոգեւորէ փաղանգը հայ ժողովուրդի ամբողջական ազատագրութեան համար իրենց գերագոյնը նւիրաբերելու պատրաստ հայոց գաղափարի մարտիկներուն:
Գերագոյն յանդգնութեան ու վճռականութեան խորհուրդը շնչաւորող օրն է 1905 թւականի 17 մարտը, որ հայոց սերունդներու յիշողութեան եւ գիտակցութեան մէջ միշտ վառ կը պահէ Քրիստափորի պատգամը.
«Պատռել է հարկաւոր քարտէզներու վրայ այս կամ այն աւազակապետի կամքով գծւած սահմանները. ջնջել է հարկաւոր այն աշխարհագրական ներկերը, որոնք մեզ բաժանում են իրարից եւ որոնք առհասարակ մշտական չեն, իսկ երբեմն շատ կարճատեւ են լինում: Ո՛չ մի բռնութիւն, ո՛չ մի հալածանք, ո՛չ մի սահման չէ կարող բաժանել մի ժողովուրդ, եթէ նա տոգորւած է ընդհանուր շահերի գիտակցութեամբ, ունի նաեւ կռւելու անսասան վճռողականութիւն եւ կապւած, միացած է դարերով սնւած ու պահպանւած ընդհանուր բնազդների ու զգացմունքների առողջ զարկերով»:
«... Եթէ իրաւունքը իր պաշտպանութեան համար կռիւ է պահանջում, հապա կռիւը իր յաղթանակի համար նեցուկ պիտի ունենայ ուժը: Ուժն է, որ կառավարում է աշխարհս, եւ մենք ձեռք կը բերենք մեր ուզածները, երբ ո՛ւժ կունենանք»:

 

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։