Հա

Ազգային

27/06/2015 - 10:50

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Վարդան Շահբազ (Մինաս Տօնիկեան, 1872-1959)

1959-ի յունիսի 8-ին, Լիբանանի մայրաքաղաք Բէյրութի ՀՅԴ ժողովրդային Տան «Հայրիկ»-ի իր սենեակին մէջ, տեսողութիւնը կորսնցուցած՝ մեր աշխարհէն առյաւէտ բաժնւեցաւ 87-ամեայ հայ յեղափոխականն ու դաշնակցական ֆեդային, որ Վարդան Շահբազ անունով անջնջելի իր տեղը գրաւած էր Հայկական Ազատամարտի հերոսապատում ոսկեմատեանին մէջ։

Հաւատքի ու հաւատարմութեան ֆեդային

Ն.


Հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման անկեղծ զինւորներու եւ Դաշնակցութեան անձնւէր ֆեդայիներու փաղանգին մէջ իր ուրոյն տեղը ունի Վարդան Շահբազ, որուն մահւան տարելիցը ոգեկոչեցինք յունիսի 8-ին։
1959-ի յունիսի 8-ին, Լիբանանի մայրաքաղաք Բէյրութի ՀՅԴ ժողովրդային Տան «Հայրիկ»-ի իր սենեակին մէջ, տեսողութիւնը կորսնցուցած՝ մեր աշխարհէն առյաւէտ բաժնւեցաւ 87-ամեայ հայ յեղափոխականն ու դաշնակցական ֆեդային, որ Վարդան Շահբազ անունով անջնջելի իր տեղը գրաւած էր Հայկական Ազատամարտի հերոսապատում ոսկեմատեանին մէջ։
1896-ին Բանկ Օտտոմանը գրաւած յանդուգն գրոհողներէն էր Վարդան Շահբազ, որ մինչեւ 1930-ականներու սկիզբը՝ Թուրքիոյ դէմ Քրդական ապստամբութեան կազմակերպումը, զէն ի ձեռին կռւի դաշտ նետւեցաւ հոն, ուր հայ ժողովուրդի ինքնապաշտպանութեան եւ Հայաստանի ազատագրութեան պայքարը շիկացած էր ու... քաջերուն կը կանչէր սրբազան պարտականութեան։
Իսկ երբ տարագիր Դաշնակցութեան սփիւռքեան գործունէութիւնը ամբողջապէս կլանւեցաւ սպիտակ ջարդին դէմ հայապահպանման սիզիֆեան պայքարով, Վարդան Շահբազ եղաւ իրերայաջորդ սերունդներու հոգածու եւ պաշտելի Հայրիկը Բէյրութի մէջ՝ մարմնաւորելով վերապրող հայ ֆեդայիի վառ կերպարը՝ Դաշնակցականի հաւատք ու հաւատարմութիւն խորհրդանշող խոնարհ հերոսը։
Մինաս Տօնիկեան էր աւազանի անունով. 1871-ին կամ 1872-ին ծնած էր Սեբաստիա, Տիվրիկ գաւառակի Օտուռ գիւղը։ Ատաղձագործ էր եւ հազիւ երիտասարդ՝ ամուսնացած էր հայկական տոհմիկ սովորութեան համաձայն։ Հայկական գաւառներու ընկերային-տնտեսական ծանր պայմանները պանդխտութեան մղեցին նաեւ Մինասին, որ յղի կնոջը իր ծնողքի խնամքին վստահելով՝ անցաւ Պոլիս, ապրուստ ճարելու եւ ընտանիքը պահելու նպատակով։
Օսմանեան մայրաքաղաքը, սակայն, այլ հունի մէջ մտցուց Մինաս Տօնիկեանի կեանքը։ Պոլսոյ մէջ ծանօթացաւ եւ փարեցաւ Դաշնակցութեան, առաջին զինւորեալներէն մէկը եղաւ նորակազմ կուսակցութեան եւ կրակի իր մկրտութիւնը ստացաւ 1896-ի օգոստոսին, երբ ՀՅԴ Կոստանդնուպոլսոյ Կենտրոնական կոմիտէն որոշեց, ծրագրեց եւ գործադրութեան յանձնեց Օսմանեան դրամատան գրաւման յանդուգն գործողութիւնը՝ Համիդեան հակահայ խժդժութեանց եւ համատարած կոտորածներուն վերջ տալու, ինչպէս նաեւ հայկական նահանգներու բարենորոգումներու եւրոպական ծրագիրը անմիջապէս ի գործ դնելու պահանջ-վերջնագրով։
Վարդան Շահբազ յեղափոխական անունով՝ Մինաս մաս կազմեց Բանկ Օտտոմանի վրայ գրոհին եւ գրաւումին։ Գրաւման աւարտէն ետք, նախ Փիրէա եւ ապա Մարսէյլ փոխադրւած մարտիկներու շարքին էր Շահբազ, որ Ֆրանսիա չմնաց եւ մեկնեցաւ Արգենտինա՝ պանդուխտի իր ցուպը վերստին ձեռք առած։ Բայց երկրի կանչը այնքան ուժեղ էր, որ ամիսներ ետք արդէն Շահբազ վերադարձի ճամբան ընտրած էր եւ ուղղւեցաւ Պարսկաստան, հաստատւելու համար Խոյ՝ Սալմաստ, ուր Դաշնակցութեան զինագործարանը հիմնւած էր եւ դարձած էր կենտրոնացման ժամադրավայրը սահմանը անցնողներուն։
Երկիր մտաւ, իր կարգին, նաեւ Վարդան Շահբազ, Նիկոլ Դումանի խումբին մէջ, լծւելու համար Վանի եւ շրջակայ գաւառներու հայութեան ինքնապաշտպանութիւնը կազմակերպելու, զինելու եւ մարզելու գործին։
Մասնակցեցաւ Խանասորի արշաւանքին, որմէ ետք կուսակցական որոշումով պահւեցաւ Կարսի ՀՅԴ զինագործարանին մէջ, որպէսզի երկիր մտած նորագիր հայ յեղափոխականներուն ու դաշնակցական գործիչներուն գաղափարական, մարտական եւ կազմակերպչական անհրաժեշտ պատրաստութիւնը ջամբէ։ Ահա՛ այդ ժամանակաշրջանին կը վերաբերի Ռուբէն Տէր-Մինասեանի յուշերուն, Կարսի հնոցին յատկացւած բաժնին մէջ, Վարդան Շահբազի նւիրւած հետեւեալ վկայութիւնը.
«... Միւս խնամակալս կը կոչւէր Վարդան ու մականունն ալ Շահբազ էր: Ան եւս հին պատմութիւններ ունէր իր յետեւը: Բանկ Օտտոմանի դէպքերուն կը կապէր Ռուբէնը (Դերձակեան, որ Կարսի մէջ առաջին խնամակալը եղած էր նորագիր Ռուբէնի - Ն.) անոր անցեալը, բայց ինքը Շահբազը դժգոհ էր ատկէ եւ լուռ կը մնար այդ մասին: Առհասարակ ան խօսելուն հակառակ էր եւ ամէն ինչ «զեւզեկութիւն» կը համարէր: Մտածկոտ էր, եւ միայն իր աչքերի արտեւանուքները շուտ-շուտ շարժելով կարտայայտէր իր ջղային լինելը: Վարդան նոր էր դուրս եկած երկրէն: Վասպուրական յուզումնալից կեանք մը անցընելէ ետք, «Ղասաբ» անունը շալկած, դուրս էր եկել Երկաթին հետ՝ գնալու համար Ընդհանուր ժողովին: Վերադառնալով անկէ, ընկած էր Ռուբէնի ձեռքը, որպէսզի ան զինքը հասցնէ Վան՝ Թադէոս Առաքեալի վանքի վրայով»:
Այդպէ՛ս, մինչեւ 1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումը, Վարդան Շահբազ անխոնջ ծառայեց հայկական յեղափոխութեան՝ Կարսէն Վան եւ Էրզրումէն Սասուն, գործակիցն ու յանդուգն աջակիցը դառնալով ատենի ֆեդայական եւ յեղափոխական անւանի բոլոր գործիչներուն՝ Անդրանիկի եւ Արամի, Վանայ Իշխանի եւ Սեպուհի, Իշխան Յովսէփ Արղութեանի եւ Մուրադի։ Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք Վարդան Շահբազ վերադարձաւ իր ծննդավայրը, վերամիացաւ մօր, կնոջ եւ արդէն պատանի զաւակին, որուն ծնունդը չէր ալ տեսած։ Ինչպէս որ այդ ժամանակաշրջանին ֆեդայական բոլոր գործիչները լծւած էին կազմակերպական աշխատանքի եւ հայ ժողովուրդի զինման եւ ինքնապաշտպանութեան ամրապնդման գործին, Վարդան Շահբազ իր կարգին նւիրւեցաւ Սեբաստիոյ հայութեան մարտական ինքնակազմակերպումին։
Երբ պայթեցաւ Առաջին Աշխարհամարտը եւ թուրքական իշխանութիւնները սկսան գործադրել հայ ժողովուրդի բնաջնջման իրենց ցեղասպանական ծրագիրը, Վարդան Շահբազ իր խումբով լծւեցաւ շրջանի ինքնապաշտպանութեան կռիւներուն։ Բարձրացաւ Տիվրիկի լեռները եւ յանդուգն ու յաղթական կռիւներ մղելով, Դերսիմի վրայով, կրցաւ անցնիլ Երզնկա եւ միացաւ Մուրադի ու Կայծակ Առաքելի, որոնց հետ ալ կապեց իր հետագայ գործունէութիւնը։ Բայց Սեբաստիոյ հայութեան կոտորածներուն եւ տարագրութեան հետ Շահբազ կորսնցուց իր ընտանիքը եւս. միայն քոյրն էր, որ զէնք վերցուցած միացաւ Շահբազի խումբին եւ փրկւեցաւ։
Հայ կամաւորական շարժման տարիներուն, Վարդան Շահբազ գործեց Մուրադի եւ Սեպուհի հեծելազօրքին մէջ, քաջագործ կերտիչներէն եղաւ հեծելազօրքի յաղթական ու հերոսական ճակատամարտներուն։ Իսկ երբ ռուսական զօրքերու նահանջին հետ հայ կամաւորական գունդերը եւս նահանջեցին, Վարդան Շահբազ՝ Մուրադի եւ Սեպուհի հետ, հեծելազօրքով, ղրկւեցան Ղարաբաղ՝ Անդրանիկին միանալու եւ ազերի թուրքերու դէմ ինքնապաշտպանութեան կռիւը շարունակելու համար։ Բայց երբ անգլիական զօրքը նահանջի հրահանգ տւաւ Անդրանիկի, որ Էջմիածին վերադարձաւ եւ ցրւեց իրեն վստահւած աշխարհազօրայիններու գունդը, Վարդան Շահբազ անցաւ Պոլիս՝ հոնկէ ալ ղրկւեցաւ Կիլիկիա, որպէսզի ինքնապաշտպանութեան կռիւը կազմակերպէր Մարաշի մէջ։ Այս անգամ ալ ֆրանսիական զօրքի ճնշումով՝ Մարաշի հերոսական հայութեան նահանջէն ետք, Վարդան Շահբազ վերադարձաւ Պոլիս, ուրկէ ղրկւեցաւ Բուլղարիա, ուր կազմակերպչական եռուն աշխատանք ծաւալեց ամբողջ բալկաններու տարածքին մինչեւ 1927։
1920-ականներու վերջերը Թուրքիոյ մէջ քրդական ապստամբութեան ծաւալման ժամանակներն էին եւ Վարդան Շահբազ գործուղւեցաւ Սիրիա, որպէսզի իր պատասխանատու մասնակցութիւնը բերէր 1927-էն 1933 հայեւքուրդ միացեալ ապստամբութեան։ Քրդական շարժումը յաջողութիւն չունեցաւ։ Արդէն վաթսունամեայ գաղափարի մարտիկ՝ Վարդան Շահբազ մնաց Սիրիա եւ լծւեցաւ կազմակերպչական աշխատանքի, Մեծ Եղեռնէն փրկւած տարագիր հայութեան մէջ Ազատ, Անկախ ու Միացեալ Հայաստանի ձգտումը վառ պահելու նպատակին զինւորագրւելով։
Այդպէս քառորդ դար, Վարդան Շահբազ իր հրեղէն կեանքի վերջին տասնամեակները անցուց Հալէպի եւ Բէյրութի մէջ, ուր ի վերջոյ Դաշնակցութեան ժողովրդային տունը դարձուց նաեւ իր կեանքի վերջալոյսի իջեւանը։
Խոր ծերութեան հասաւ եւ տեսողութիւնը կորսնցուց, բայց նորահաս սերունդներու ամենօրեայ ակնածանքին եւ հպարտութեան արժանացած կենդանի վկայութիւն մը դարձաւ եւ այդպէ՛ս հրաժեշտ տւաւ իր այնքան պաշտած ժողովուրդին ու գաղափարի մեծ ընտանիքին՝ 1959-ի յունիսի 8-ին։

Յարակից լուրեր

  • Չքնէք, տղաներ
    Չքնէք, տղաներ

    Մենք հիւանդանում ենք, երբ ընկնում է մեր օրգանիզմի իմունիտետը: Այն ուժը, ներքին այն դիմացկունութիւնը, որը կայ ու ամէն օր պայքարում է մեր օրգանիզմի վրայ արշաւող հազար տեսակ ախտ-աղարտի դէմ, թուլանում է ու մենք դառնում ենք խոցելի: Սովալլուկ մանրէներն ու հիւանդածին բակտերիաները արագ անցնում են գործի ու ախտահարում մեր առողջ օրգանները:

  • Հայրենի մեր ժողովուրդը ինչո՞ւ իր քւէն չի վստահում Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան
    Հայրենի մեր ժողովուրդը ինչո՞ւ իր քւէն չի վստահում Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան

    Աւարտւեց Հայաստանի խորհրդարանի արտահերթ ընտրութիւնները, իր յետեւից թողնելով բազմաթիւ՝ դեռեւս անպատասխան մնացած հարցեր:

    Մեզ՝ սփիւռքահայերիս համար, որ առօրեայ լրահոսի միջոցով կապւած ենք Հայաստանի եւ Արցախի իրադարձութիւնների հետ, հարցերի հարցը թերեւս այն է, թէ ինչու հայրենի մեր ժողովուրդն իր քւէն չի վստահում Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան: Ո՞րն է պատճառը, որ ՀՅԴ ծրագրերն ու գործելաոճը չի ընկալւում Հայաստանի քաղաքացիների կողմից:

  • «Էս չորս փամփուշտից մէկը Դուշմանինն է, մէկը՝ Ուզբեկինը, միւսը՝ Վարդան Բախշեանինը, չորրորդն էլ` իմը»
    «Էս չորս փամփուշտից մէկը Դուշմանինն է, մէկը՝ Ուզբեկինը, միւսը՝ Վարդան Բախշեանինը, չորրորդն էլ` իմը»

    Այսօր Արցախեան ազատամարտի դաշնակցական հերոս Արթուր Ղարիբեանի ծննդեան օրն է։

  • «Ես մեկնում եմ կռիւ՝ մեռնելու կամ յաղթելու, բայց՝ յաղթելու»
    «Ես մեկնում եմ կռիւ՝ մեռնելու կամ յաղթելու, բայց՝ յաղթելու»

    Այսօր Արցախեան ազատամարտի հերոս, ՀՅԴ անդամ, Հայաստանում սկաուտութեան վերահիմնադիր Վարդան Բախշեանի նահատակութեան օրն է։

  • Ընկեր Աբոյին յիշելիս
    Ընկեր Աբոյին յիշելիս

    Արամ Թովմասնեանը «Facebook»-ի իր էջում գրութիւն է տեղադրել, յիշելով Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան կարկառուն գործիչներից մէկին՝ Աբօ Աշճեանին:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։