Հա

Ազգային

26/07/2015 - 10:40

Խանասորի արշաւանքը վերականգնեց հայրենատէր հայուն ազգային ինքնավստահութիւնը

25 յուլիսի 1897-ի անմոռանալի օրը, պատմութեան դաժան դասաւորումով երկատւած ու գերեվարւած հայ ժողովուրդը, իր դաշնակցական ֆեդայիներուն յայտնաբերած ուժերու գերագոյն լարումով, պատմութեան թատերաբեմին վրայ իր արժանի տեղն ունենալու իրաւունքը նւաճեց:

25 յուլիսի 1897
Հայու արեան հեղումը անպատիժ չի՛ մնար

Ն.


Յուլիսի 25-ին, 118 տարի առաջ, թուրքական եւ ռուսական կայսրութեանց միջեւ կռւախնձոր դարձած Հայաստան աշխարհը ապրեցաւ ռազմա-քաղաքական իր վերականգնումին դարակազմիկ պահը:
Կարկուտ տեղաց խանասորայ դաշտումը,
Ֆեդայիներ Դաշնակցական, վրէժ առան հովտումը
Մի ժամւայ մէջ Մազրիկ ցեղը ջնջւեցաւ,
Խանասորայ Կանաչ դաշտը կարմիր արեամբ ներկւեցաւ:
Հայեր յիշէք նւիրական այս օրը,
Յուլիս ամսոյ քսան հինգին կատարեցէք մեր տօնը:
25 յուլիսի 1897-ի անմոռանալի օրը, պատմութեան դաժան դասաւորումով երկատւած ու գերեվարւած հայ ժողովուրդը, իր դաշնակցական ֆեդայիներուն յայտնաբերած ուժերու գերագոյն լարումով, պատմութեան թատերաբեմին վրայ իր արժանի տեղն ունենալու իրաւունքը նւաճեց:
Ինչպէս որ ժողովրդականացած սիրւած երգը կը յուշէ, մէ՛կ օրւան մէջ իրագործւեցաւ Խանասորի արշաւանքը: Քանի մը ժամէն քուրդ յանցագործներու կարմիր արեամբ ներկւեցաւ Խանասորայ կանաչ դաշտը: Հարիւրաւոր հայ յեղափոխականներու արեան հեղումին պատասխանատուն՝ թուրքական պետութեան արիւնարբու կամակատարը դարձած քրդական Մազրիկ ցեղախումբը արեա՛մբ պատժւեցաւ՝ Դաշնակցութեա՛ն որոշումով:
Եւ 24-էն 25 յուլիսի 1897-ի լուսցող գիշերւան կանուխ ժամերուն, թուրք-պարսկական սահմանը յանդգնօրէն հատեցին 253 դաշնակցական մարտիկներ, որոնց 40-ը՝ ձիաւոր: Արշաւախումբը ճամբայ ելաւ Սալմաստէն, արագօրէն կտրեց Արաուլ լեռան լանջը եւ, լեռնային ճանապարհով, ուղղւեցաւ դէպի Վանայ լիճին հարաւարեւելքը գտնւող Խանասորի դաշտը:
Խանասորայ դաշտը ամառնային բանակավայրն էր անարգ Մազրիկ ցեղախումբին, որ իր արիւնարբու աշիրաթապետ Շարաֆ բէյի ղեկավարութեամբ, տարի մը առաջ, 1896-ի յունիսին, ուղղակիօրէն թիկունքէն հարւածած ու կոտորածի ենթարկած էր Վանէն Պարսկաստան անցնող աւելի քան երեք հարիւր հայ մարտիկներ...
Թուրքական բռնակալութեան դէմ ըմբոստացած յեղափոխական այդ հայորդիները, դաշնակցական Պետոյի, արմենական Աւետիսեանի եւ հնչակեան Մարտիկի գլխաւորութեամբ՝ Վանի հայութեան ինքնապաշտպանական առաջին կռիւները մղած էին եւ անզէն հայերու վրայ յարձակող թուրքական զօրքը յետ մղած էին: Եւրոպական մեծ տէրութեանց հիւպատոսներու միջնորդութեամբ ու երաշխաւորութեամբ՝ թուրք կուսակալին եւ Վանայ հայոց ներկայացուցիչներուն միջեւ գոյացած էր համաձայնութիւն, որուն հիման վրայ հերոսաբար կռւած երիտասարդութիւնը ժամանակաւորապէս պէտք է հեռանար Վանէն:
Այդ երիտասարդներն էին, զինեալ եւ անզէն տղաք, որ Պետոյի, Աւետիսեանի եւ Մարտիկի գլխաւորութեամբ կուղղւէին դէպի Սալմաստ՝ Ատրպատական, երբ թուրք եւ պարսկական սահմանը չհատած՝ յարձակումի ենթարկւեցան եւ կոտորւեցան Շարաֆ բէյի Մազրիկ ցեղախումբին կողմէ:
Հայկական արիւնի այդպէս վատաբար ու անարգ հեղումը, քուրդ հրոսակներու ձեռամբ, անպատասխան եւ անպատիժ չէր կրնար մնալ ու չմնա՛ց:
Խանասորի արշաւանքը եկաւ հայոց նորագոյն պատմութեան այդ հատո՛ւ պատասխանը անջնջելիօրէն խարանելու հայը սեփական երկրին մէջ կոտորելու ելած ամէն կարգի ոսոխներու ճակտին:
Թուրքական բռնատիրութեան ծառայակոչւած Մազրիկ ցեղախումբը այդպէ՛ս ստացաւ իր արդար պատիժը:
Իսկ հայրենատէր հայը վերականգնեց իր ազգային ինքնավստահութիւնը՝ դարերու գերութենէ ետք հայկական այրուձի կազմելով եւ- ի հեճուկս պարսկական, ռուսական թէ թուրքական իշխանութեանց ճնշումի զօրքերուն - ձեռնարկելով սեփական հողին ու կեանքին տիրութիւն ընող պատժական այդ արշաւանքին:
Դաշնակցութիւնը շատ երկար մտածեց եւ նպատակայարմարութեան ու յաջողութեան բոլոր երեսներով եւ մանրամասնութիւններով քննեց ու կշռադատեց Խանասորի արշաւանքին քայլը, գործնական որեւէ նախաձեռնութեան դիմելէ առաջ: Հարկ եղաւ սպասել մինչեւ 1896-ի տարեվերջին եւ 1897-ի տարեսկզբին Թբիլիսի մէջ  Ռայոնական ժողովի գումարումին՝ եզրակացնելու եւ որոշելու համար, որ այո՛, պէ՛տք էր այդպէս՝ մեծաթիւ արշաւախումբով մը քրդական ցեղախումբը պատժել եւ, նախ, անհրաժեշտ դասը տալ բոլոր անոնց, որոնք հայու արիւն կը հեղէին՝ անպատժելիութեան ապաւինելով: Միաժամանակ՝ Աւետիսեաններու, Մարտիկներու եւ Պետօներու նահատակութեան վրէժը լուծել: Ու, տակաւին, հաւասարապէս թէ՛ ջարդարար Սուլթանին, թէ՛ Պիղատոսի պէս ձեռքերը լւացող Եւրոպային ազդարարել, որ այլեւս կարելի չէ բիրտ ուժով լռութեան մատնել կամ արեան բաղնիքներու մէջ խեղդել փորձել հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի արդարութեան ու իրաւունքի մարտունակ ձայնը:
Առաջին հերթին, հայ ժողովուրդին ճակատագրակից քրդական ցեղախումբերը մեծ մասամբ ի վերջոյ հասկցան, որ իրենց իսկ իրաւունքներուն եւ շահերուն պաշտպանութեան սիրոյն՝ զէնք պէտք չէ բարձրացնեն հայ ժողովուրդին ու անոր յեղափոխական զաւակներուն դէմ: Սուլթանին կողմէ զինւած, հովանաւորւած եւ հայոց դէմ արձակւած, արիւնալի կոտորածի ձեռնարկած ու անպատիժ մնացած քրդական ցեղախումբերէն շատեր ի վերջոյ սթափեցան եւ անդրադարձան, թէ թշնամին հայն ու Հայաստանը չեն, այլ՝ նոյնինքն թուրքական պետութիւնն է:
Աւելի՛ն. Մազրիկ ցեղախումբին եւ անոր մեծաւորին՝ Շարաֆ բէյի օրինակով անուղղայ բարբարոսներուն տրւեցաւ այնպիսի՛ «համոզիչ» դաս, որ բոլորն ալ անդրադարձան, թէ այլեւս կարելի չէ հայու արեան ու ինչքին հետ այդպէս վարւիլ՝ անպատիժ սպանել ու յափշտակել, գողնալ ու աւերել:
Խանասորի արշաւանքին անմոռանալի դասերուն վերջինը, այլեւ կարեւորագոյնը եղաւ այն, որ նոյնինքն սուլթանին եւ անոր հիւանդ մարդու սնարին շուրջ հաւաքւած, միայն Օսմանեան կայսրութեան «ժառանգէն» առիւծի բաժին խլելու կայսերապետութեամբ կուրացած եւրոպական մեծ տէրութիւններուն՝ հարկ էր լսելի ու հասկնալի դարձնել միեւնոյն հատու պատգամը.- Հայը այլեւս անցեալի ռայան ու ստրուկը չէ, այլ՝ ազգային իր իրաւունքներուն, ազգի եւ հայրենիքի ազատագրութեան համար «Ազատութիւն կամ մահ» վճիռով զէնք բարձրացուցած աննկուն մարտիկն է:
Թէեւ իր շղթայազերծման առաջին տասնամեակը նոր աւարտած էր հայոց յեղափոխական պոռթկումը, այսուհանդերձ՝ արդէն կտրած էր ինքնահաստատման այնքան կարեւոր ուղի, որ ի վիճակի էր այդպէս՝ 250-է աւելի մարտիկներով արշաւախումբ կազմակերպել եւ պատժել հայ ժողովուրդին ու հայ յեղափոխականներուն սպառնացող «ցեց»-երը...
1897-ի տարեսկզբին գումարւած թբիլիսեան իր Ռայոնական ժողովէն եւ անոր հաստատած ա՛յս որոշումէն ետք ալ, Դաշնակցութիւնը շարունակեց յեղափոխական շրջահայեցութեամբ շարժիլ Խանասորի արշաւանքի կազմակերպման իր աշխատանքներուն եւ նախապատրաստական քայլերուն մէջ: Մինչեւ յունիս 1897 շարունակւեցան բուռն քննարկումները եւ տարակարծութիւնները՝ Նիկոլ Դումանի կողմէ ներկայացւած եւ Ռայոնական ժողովի հաւանութեան արժանացած պատժական արշաւախումբի առաջարկին շուրջ: Թէեւ ոչ ոք վիճելի կը նկատէր հայոց ազգային-ազատագրական պայքարին կենսունակութիւնն ու մարտունակութիւնը վերահաստատելու հրամայականը, այդուհանդերձ՝ կային հիմնաւոր առարկութիւններ այդպիսի մեծաթիւ արշաւախումբով ցուցական քայլի մը արդիւնաւէտութեան, նպատակայարմարութեան եւ, ինչու ոչ, նաեւ յաջողելու հաւանականութեան հանդէպ:
Ատրպատական հաւաքւեցաւ դաշնակցական գործիչներու եւ ֆեդայիներու ամբողջ փաղանգ մը: Հոն էին Նիկոլ Դումանն ու Վարդանը (Մեհրաբեան), Իշխան Յովսէփ Արղութեանն ու Կարօն (Արիստակէս Զօրեան, Ռոստոմի կրտսեր եղբայրը), Յարութիւն Շահրիկեանն ու Վազգէնը (Տիգրան Տէրոյեան), Գուրգէնն (Բաղդասար Մալեան) ու Սեւքարեցի Սաքօն, Քրիստափոր Օհանեանն ու Գալուստ Ալոյեանը, Փոխիկն ու Ախպէրը, տակաւին նորագիր պարզ զինւոր Անդրանիկն ու շատ-շատեր: Շուրջ երեք հարիւրի կը հասնէր անոնց թիւը:
Արշաւախումբի գաղափարին համաձայն չէին Իշխան Յովսէփ Արղութեանի, Վարդանի եւ Վազգէնի տարողութեամբ հեղինակաւոր գործիչներ, որոնք երկրի մէջ՝ յատկապէս Վասպուրականի տարածքին, յեղափոխական առաջին կառոյցներու եւ դաշնակցական կուռ կազմակերպութեան ստեղծման ռահվիրաները եղած էին: Անոնք կը նախընտրէին զինական թէ մարդկային ուժերը խնայողաբար գործածել, շարունակել լուռ եւ անաղմուկ կազմակերպչական գործը, նորովի ու յաւելեալ թափ տալ երկրի զինման եւ մարտական ուժեղացման աշխատանքներուն՝ խուսափելով ցուցական քայլերէ, որոնք մեծ քաղաքներու մէջ աւելի ազդու կրնային ըլլալ: Մանաւանդ որ նոր պատահած էր Պոլսոյ մէջ օսմանեան բանկի գրաւումը:
Բայց Նիկոլ Դումանի երկաթեայ տրամաբանութիւնը յաղթական դուրս եկաւ: Ան կրցաւ պատժական արշաւախումբի գաղափարին շուրջ համախոհութիւն առաջացնել: Դումանի մօտեցումներուն ջերմ պաշտպանն էր ՀՅԴ Բիւրոյի կողմէ ուղարկւած լիազօրը՝ Յարութիւն Շահրիկեան, որ Թաւրիզ առաքւած էր յատկապէս Արշաւանքին վերաբերեալ Ռայոնական ժողովի որոշումին գործադրութիւնը փութացնելու յանձնարարութեամբ: ՀՅԴ Ատրպատականի Կ. կոմիտէն յունիսի վերջերուն վճռահատեց հարցը՝ արշաւախումբի կազմութիւնը արագացնելով եւ, զուգահեռաբար, Վազգէնին ու Գուրգէնին յանձնարարելով, որ լաւապէս զինւած 30 հոգինոց խումբով մը ուղղւին դէպի Վան ու Սասուն:
Նոյնինքն Վարդան եւ Իշխան Արղութեան նշանակւեցան արշաւախումբի հրամանատար եւ օգնական հրամանատար: Հարիւրապետներ նշանակւեցան Փոխիկ եւ Ախպէր: Իսկ Նիկոլ Դուման, որ գլխաւոր դարբինն էր պատժական արշաւանքի գաղափարին, նշանակւեցաւ արշաւախումբի չորս յիսնապետներէն մէկը:
Ճշտւեցան նաեւ տասնապետները: Սեւքարեցի Սաքոյին վստահւեցաւ ձիաւոր խումբի պատասխանատւութիւնը:
Եւ 21-էն 25 յուլիս 1897-ին իրագործւեցաւ Խանասորի արշաւանքը:
25 յուլիսի 1897-ին Խանասորի դաշտին վրայ գտնւող Մազրիկ ցեղախումբի բոլոր տղամարդիկ արեամբ քաւեցին իրենց մեղքը: Հայ յեղափոխականները ձեռք չերկարեցրին կանանց եւ մանուկներու վրայ: Դաշնակցական ֆեդայիներու այդ վեհանձն գաղափարականութենէն օգտւեցաւ նոյնինքն Շարաֆ բէյ, որ կանացի հագուստ հագած կրցաւ ճողոպրիլ: Սպանւեցաւ նաեւ անոր անձնական հիւրը եղող թուրք հարիւրապետը:
Երգին բառերով՝
Սոսկաց քիւրդը՝ լեղապատառ մազրիկցին,
Չէր երազեր ջնջւել ի սպառ քաջ ֆեդայու գնդակէն:
- Եամա՜ն, Աստւած, ֆեդան եկաւ, ո՞ւր փախչինք,
Ըսաւ որդուն կրծքին սեղմած լեղապատառ քրդուհին:
- Մի՛ վախենար, հանգիստ կեցիր, բաջի ջան,
Կանանց երբեք ձեռք տալու չէ վրէժխնդիր քաջ ֆեդան:
Արշաւախումբը յաջողութեամբ աւարտեց իր առաքելութիւնը, բայց դէպի պարսկական սահման նահանջի իր ճամբուն վրայ ընդհարումներ ունեցաւ մերձակայ լեռներէն խուժած քուրդ զինեալներու հետ: Մղւեցան բուռն կռիւներ, որոնց հետեւանքով արշաւախումբը ունեցաւ ծանր կորուստ. նահատակւեցան քսան մարտիկներ, որոնց շարքին՝ հարիւրապետի օգնական Կարօն, յիսնապետի օգնականներ Խանը, Կրետացին եւ Սաղաթել խան Զոհրաբեանը, ինչպէս նաեւ տասնապետներ Շաւարշն ու Խաչիկը: Այսօր 118 տարի անցած է Խանասորի արշաւանքի պատմական այդ օրէն, բայց կարծէք նաեւ այսօրւան մեր սերունդներուն ուղղւած պատգամ էր արշաւախումբի հրամանատարին՝ Վարդանի կոչը Խանասոր արշաւողներուն.- «Ցոյց տանք մեր հասարակութեան թերահաւատ մասին, որ ընդունակ ենք յեղափոխական - թէեւ անհաւասար - կռիւը յաջողութեամբ առաջ տանելու. ցոյց տանք ամբողջ աշխարհին, որ հայն էլ գիտէ կռւել ազատութեան համար»: Իրապէս ալ, մեր ժողովուրդի շարքերուն մէջ Խանասորի յանդուգն արշաւանքը կամքեր կռանեց եւ ինքնավստահութիւն ջրդեղեց:
Հայրենի հողին, սեփական ինչքին ու պատւին տէր ու տիրական կանգնելու յանդգնութեամբ լեցուց նորահաս սերունդներու սիրտն ու միտքը:
Զգաստացուց ու սանձեց քուրդն ու թուրքը:
Իր պատասխանատւութեանց տէր կանգնելու պարտաւորութեան առջեւ դրաւ ազատախոհ Եւրոպան:
Եւ յատկապէս հայ ազգային-ազատագրական շարժման առջեւ բացաւ կռիւը նորովի թափով շարունակելու եւ ծաւալելու լայն հորիզոններ՝ անխուսափելի անկումներու եւ հերոսական յաղթանակներու արնաներկ ճամբով վերականգնելով հայրենատէր հայուն ռազմա-քաղաքական ինքնավստահութիւնը:
Շտկեց կորաքամակ մէջքը ստրկացման անդունդը գլորած հայուն:

Յարակից լուրեր

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։