Հա

Ազգային

05/10/2015 - 07:00

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Գէորգ Դ կաթողիկոս կոնստանդնուպոլսեցի (1813-1882)

Սեպտեմբերի 29-ին 149 տարի առաջ, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ընտրութեան ժողով գումարւեցաւ Ս. Էջմիածնի մէջ:
1865-ի օգոստոսի 22-ին վախճանած էր Մատթէոս Ա կոստանդնուպոլսեցի կաթողիկոսը, որ Ներսէս Աշտարակեցի կաթողիկոսին յաջորդած էր 1858-ին, բայց միայն եօթ տարի գահակալելու ժամանակ ունեցած էր:

Ամենայն Հայոց մեծագործ հայրապետը

Ն.


Սեպտեմբերի 29-ին 149 տարի առաջ, Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսի ընտրութեան ժողով գումարւեցաւ Ս. Էջմիածնի մէջ:
1865-ի օգոստոսի 22-ին վախճանած էր Մատթէոս Ա կոստանդնուպոլսեցի կաթողիկոսը, որ Ներսէս Աշտարակեցի կաթողիկոսին յաջորդած էր 1858-ին, բայց միայն եօթ տարի գահակալելու ժամանակ ունեցած էր:
Ամենայն Հայոց նոր կաթողիկոսի ընտրութեան օրակարգով, հետեւաբար, 29 սեպտեմբերի 1866-ին Ս. Էջմիածին հաւաքւած էին միաբանութեան եւ կաթողիկոսութեան կապւած վիճակներու (թեմերը այդ անունով կը ճանչցւէին ժամանակին) 29 ներկայացուցիչներ:
Թէեւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան Ընտրական ժողովին օրինական կազմը 33 պատգամաւորներէ բաղկացած պէտք է ըլլար, բայց չորս պատւիրակներ բացակայ էին: Ներկայ ժողովականները վարանք կամ երկմտանք չունեցան եւ միաձայնութեամբ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս ընտրեցին Գէորգ Եպիսկոպոսին, որ նոյնպէս կոստանդնուպոլսեցի էր եւ մինչ այդ Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքութեան վիճակներէն Բրուսայի առաջնորդն էր:
Այդպէ՛ս, Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութիւնը ունեցաւ Գէորգ անունով օծւած իր չորրորդ հայրապետը, որ հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանեայց Եկեղեցւոյ պատմութեան մէջ ուրոյն տեղ գրաւեց իբրեւ «Գէորգ Դ մեծագործ կաթողիկոս Ամենայն Հայոց»:
Գէորգ Դ արժանացաւ «Մեծագործ»-ի տիտղոսին, ինչպէս որ կը վկայէ բարձրարժէք գրականագէտ եւ լեզւաբան Մանուկ Աբեղեան 1899-ին լոյս տեսած իր մենագրութեան մէջ, որովհետեւ ոչ միայն հիմնադիրը եղաւ հայ հոգե-մտաւոր դպրութեան մեծագոյն օջախներէն Էջմիածնի «Գէորգեան» Ճեմարանին, այլեւ մեծակշիռ ներդրում ունեցաւ ընդհանրապէս ե՛ւ արեւմտահայ, ե՛ւ արեւելահայ կրթական, հրատարակչական ու թեմական կեանքի կազմակերպումին, ամրապնդումին ու աշխուժացումին մէջ:
Աւազանի անունը Գրիգոր Պետրոսի Քերեստէջեան էր (ազգանունը կու գար մեծ հօր՝ ատաղձավաճառ Գրիգորէն) եւ ծնած էր Պոլսոյ Սամաթիա թաղը, 18 յուլիսի 1813-ին:
Մ. Օրմանեան իր «Ազգապատում»-ին մէջ շեշտակի դրւատիքով ներկայացուցած է «Գէորգ Դ կոստանդնուպոլսեցի»-ն, որ իր գլխաւոր կրթութիւնը ստացած է Կարապետ Պատրիարքի բացած «Գում Գաբուի» ժառանգաւորաց վարժարանին մէջ՝ Փէշտիմալջեան Պատւելիի ուսուցչութեան ներքոյ:
«Գում Գաբուի» ժառանգաւորացը 1830-ին աւարտելով՝ 17 տարեկանին, ան իբրեւ գրագիր ընդունւած է Պոլսոյ Հայոց Պատրիարքարանի դիւանատան մէջ: 1834-ին սարկաւագ եւ 1835-ին աբեղայ ձեռնադրւած է Ստեփանոս Աղաւնի Պատրիարքին կողմէ, որ Արմաշի միաբանութեան ներշնչումով՝ Գէորգ անւանակոչած է նորընծայ հոգեւորականը:
Խոհուն եւ պերճախօս Գէորգ Աբեղան, նոյն տարին իսկ եւ նոյն Պատրիարքին կողմէ կարժանանայ «մասնաւոր գաւազանի իշխանութեան»՝ առ ի գնահատանք իր ծաւալած հոգե-մտաւոր քարոզչութեան: Անմիջապէս կը հրաւիրւի, իբրեւ ծխատէր քահանայ, Խասքէոյի ամիրաներու թաղը, ուր կարճ ժամանակի ընթացքին ոչ միայն իր հոգեւոր քարոզչութեամբ կը բարձրացնէ թաղի եկեղեցւոյ վարկը, այլեւ արդիւնաւէտ գործունէութիւն կը ծաւալէ թէ՛ իբրեւ թաղի դպրոցին տեսուչը, թէ՛ իր ծուխի հոգերուն եւ կարիքներուն հասնող ու դարման գտնող նւիրեալ մը: Կարժանանայ վարդապետի աստիճանին:
Բայց երբ պատրիարքական նոր ընտրութիւն տեղի կունենայ, Ստեփանոս Աղաւնին փոխարինող Յակոբոս Պատրիարքը կուզէ Խասքէոյէն հեռացնել եւ Բերայի անշուք ծուխը ուղարկել Գէորգ Աբեղային՝ դժգոհելով, որ երիտասարդ հոգեւորականը անհրաժեշտ նւիրումը ցոյց տւած չէր Բողոքականութեան դէմ իր բացած պայքարին: Ամիրայական շրջանակները, սակայն, ազդու միջամտութիւն կունենան եւ Գէորգ Աբեղայ ծխատիրական ծառայութեան կը կոչւի այս անգամ Օրթաքէոյի մէջ: Հոն եւս բեղուն ու ժողովրդանւէր գործունէութիւն կունենայ եւ կարժանանայ Վարդապետի աստիճանին:
1840-ին, երբ Ստեփանոս Աղաւնի վերստին Պատրիարք կընտրւի, Գէորգ Վարդապետի կը վստահւի Արմաշ երթալու եւ նորընտիր պատրիարքը Պոլիս հրաւիրելու առաքելութիւնը: Կարժանանայ Պատրիարքի փոխանորդի պաշտօնին, իսկ տարի մը ետք ալ ծայրագոյն վարդապետի աստիճանին: Պատրիարքական փոխանորդութեան պաշտօնին վրայ կը մնայ Ստեփանոս Աղաւնի Պատրիարքի յաջորդներուն՝ Աստւածատուր եւ Մատթէոս Պատրիարքներու օրով ալ:
1844-ին կը հիւանդանայ եւ կուղարկւի Բրուսայի ջերմուկները, բուժումի համար: Միաժամանակ մօտէն շփում կունենայ Բրուսայի հայութեան հետ: Բրուսացիք անմիջապէս կուզեն իրենց վիճակին առաջնորդ ընտրել զինք. Պատրիարքը իր հաւանութիւնը կու տայ: Եւ 1844-ի հոկտեմբերին, Բրուսայի հայոց վիճակին առաջնորդութիւնը ստանձնումով, կը սկսի Գէորգ ծ. վարդապետի հոգե-մտաւոր աշխոյժ ծառայութեան գլխաւոր հանգրւաններէն մէկը:
Անընդհատ 14 տարի Գէորգ ց. վարդապետ վարեց Բրուսայի հայոց առաջնորդութիւնը, որ հոգեւորական, մանկավարժական եւ վարչական իր կարողութիւններու դրսեւորման առումով՝ փայլուն գործունէութեան շրջան մը եղաւ, մեծ վարկ ու հռչակ ապահովելով երեսնամեայ հոգեւորականին: Ժողովուրդին նկատմամբ իր ցուցաբերած հոգածութեամբ, ինչպէս նաեւ եկեղեցական ծիսակատարութեանց եւ երգեցողութեանց արմատական բարեկարգումով՝ դարձաւ թեմին սիրւած ու յարգւած առաջնորդը: Իր ժողովրդականութեան ու համբաւին տարածման մէջ մեծ դեր ունեցաւ Գէորգ ծ. վարդապետի կրթական ասպարէզէն ներս ցուցաբերած աշխուժութիւնը՝ նախաձեռնութեան ոգին եւ նոր սերունդի հայեցի ու հոգե-մտաւոր դաստիարակութեան գործին բոլորանւէր փարումը: Հիմնովին վերանորոգեց, վերակազմակերպեց եւ աւելի քան հազար երկսեռ աշակերտներով կրթական յարգւած հաստատութեան մը վերածեց տեղւոյն դպրոցը, որ մինչ այդ հազիւ 200 աշակերտ ունէր եւ խեղճ շէնք մըն էր:
1847-ին, ընդառաջելով Բրուսայի ազգային ժողովականութեան դիմումին, Մատթէոս Պատրիարք եպիսկոպոսական աստիճան շնորհեց արժանաւոր հոգեւորականին, որ ճամբայ ելաւ դէպի Ս. Էջմիածին՝ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոսին կողմէ Եպիսկոպոս ձեռնադրւելու համար: Ներսէս Աշտարակեցի կաթողիկոս այդ շրջանին Թբիլիսիի կը գտնւէր եւ փափագեցաւ, որ նորընծայ եպիսկոպոսը Թբիլիսիի երթայ եւ այդպէս ալ եղաւ: Գէորգ կոստանդնուպոլսեցիի եպիսկոպոս ձեռնադրութիւնը կատարւեցաւ մեծ շուքով. Թբիլիսիի մէջ ան արժանացաւ ազգային թէ պետական բարձրագոյն պատիւներու:
Եպիսկոպոսական ձեռնադրութեան իր ուղեւորութիւնը Գէորգ եպիսկոպոս առաւելագոյնս օգտագործեց, որպէսզի մօտէն ծանօթանայ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան թեմերուն՝ Կարսէն մինչեւ Երեւան եւ Ախալքալաք, ինչպէս եւ ընդհանրապէս արեւելահայոց հոգե-մտաւոր ու հասարակական կեանքին:
1848-ի սեպտեմբերի վերջերուն, Գէորգ եպիսկոպոս վերադարձաւ Բրուսա եւ մինչեւ 1858-ի հոկտեմբերը շարունակեց առաջնորդի իր բեղուն գործունէութիւնը: Այդ շրջանին էր, որ տեղի ունեցաւ 1855-ի մեծ երկրաշարժը Բրուսայի մէջ. ամբողջ քաղաքին հետ ծանր վնասներու ենթարկւեցան նաեւ ազգապատկան շէնքերը եւ հայոց ինչքերը: Հոգեւոր առաջնորդի պատասխանատւութեան արժանաւորապէս տէր կանգնելով՝ Գէորգ եպիսկոպոս ամէն դուռ բախեց եւ ամէն ճիգ թափեց, որպէսզի հոգեպէս եւ նիւթապէս վերականգնէ իր հոգատարութեան յանձնւած թեմը:
Հետեւաբար պատահական չէր, որ 1858-ի հոկտեմբերի 30-ին, երբ Պոլսոյ Պատրիարքի ընտրութիւն կատարւեցաւ, Գէորգ եպիսկոպոսի վրայ կենտրոնացաւ ազգային ժողովականութեան նախընտրութիւնը:
Գէորգ Պատրիարքի պաշտօնավարութիւնը, սակայն, կարճատեւ եղաւ. միայն 18 ամիս մնաց պաշտօնի վրայ եւ հրաժարեցաւ 1860 ապրիլին: Օրմանեանի համաձայն՝ Գէորգ կոստանդնուպոլսեցիի նկարագրով ու աշխարհայեացքով անհատականութիւնը յարմար չէր Պատրիարքութեան պաշտօնին, որովհետեւ գործունեայ եւ արժանաւոր հոգեւորականը պահպանողական էր իր ողջ էութեամբ: ժողովական կաշկանդումներու եւ հակակշռի ենթարկւող չէր, միանձնեայ ղեկավարումի կողմնակից էր եւ բառին բուն իմաստով իր ձեռքը կուզէր կենտրոնացնել բարոյական եւ վարչական ամէն իշխանութիւն: Մինչդեռ Պոլսոյ Պատրիարքի պաշտօնը առաւելագոյն չափով ազգային-ժողովական մասնակցութիւն կենթադրէր ոչ միայն ազգի գործերուն, այլեւ նոյնինքն պատրիարքարանի աշխատանքներուն ղեկավարման մէջ: Մանաւանդ որ Ազգային Սահմանադրութեան մշակման եւ Պատրիարքութեան ղեկավարման մէջ ժողովրդային հակակշիռը ամրապնդելու բուռն պայքարի շրջանին զուգադիպեցաւ Գէորգ կոստանդնուպոլսեցիի պատրիարքութիւնը:
Ան ուժգնօրէն ընդդիմացաւ եւ բուռն պայքար մղեց Ազգային Սահմանադրութիւնը արմատապէս ժողովրդավարական հիմունքով մշակելու առաջարկութեանց դէմ: Բայց երբ տեսաւ Սահմանադրութեան կողմնակիցներու յաղթարշաւը, նախընտրեց հրաժարական տալ եւ վերադառնալ Բրուսայի առաջնորդութեան իր պաշտօնին:
1866ին, երբ Մատթէոս առաջին կաթողիկոս վախճանեցաւ, Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութեան յաջորդ գահակալի փնտռտուքները կենտրոնացան Գէորգ եպիսկոպոսի վրայ:
29 սեպտեմբերի 1866-ին կաթողիկոս ընտրւելով, ինչպէս որ նախատեսւած էր Բոլոժենիայով (Ցարական կանոնագրութեամբ), Գէորգ Դ ձեռնարկեց դէպի Մոսկւա եւ Պետերսպուրգ ուղեւորութեան՝ ցարին ներկայանալու եւ պաշտօնապէս իբրեւ Ամենայն Հայոց Կաթողիկոս հաստատւելու համար: Հիւսիսային Կովկասի հայաշատ քաղաքներէն մինչեւ Պետերսպուրգ, նորընտիր հայրապետը ամենուր հանդիպումներ ունեցաւ իր հօտին հետ, ծանօթացաւ անոնց դժւարութիւններուն, լսեց անոնց պահանջները եւ տեղւոյն վրայ լուծեց վարչական բնոյթի բազում խնդիրներ: Վէճեր հարթեց, հայու հաւատքը գօտեպնդեց, կրթական օջախներ բանալու արշաւ կազմակերպեց եւ, ի պատիւ իր այցելութեան նախատեսւած ընդունելութիւնները խրախուսելու փոխարէն՝ բոլորին յորդորեց, որ ազգային նպատակներու նւիրեն իրենց սրտաբուխ նւէրգումարները:
Ս. Էջմիածին վերադարձին՝ Գէորգ Դ նւիրւեցաւ Ամենայն Հայոց կաթողիկոսութիւնը բարեկարգելու եւ հզօրացնելու աշխատանքին: Հրատարակեց «Արարատ» հանդէսը:
Վերանորոգեց Էջմիածնի տպարանը եւ վերակազմակերպեց հրատարակչական գործունէութիւնը: Մօտէն զբաղեցաւ միաբանութեան հարցերով ու անոնց վիճակի ընդհանուր բարեկարգման ձեռնարկեց: Բայց մանաւանդ որոշեց եւ գործադրութեան յանձնեց հոգեւոր ճեմարանի կառուցման ծրագիրը:
Շինարարական եւ նախապատրաստական աշխատանքները տարիներ տեւեցին եւ 1874-ին «Գէորգեան» ճեմարանը իր դռները բացաւ հայ նորահաս սերունդին առջեւ:
Իր ուսումնական մակարդակով, հոգե-մտաւոր ջերմ մթնոլորտով եւ դասախօսական բարձրորակ անձնակազմով՝ «Գէորգեան» ճեմարանը պատմական նշանակութեամբ մեծ դեր ունեցաւ 19-րդ դարավերջի հայութեան ազգային ու հոգե-մտաւոր պատրաստութեան եւ զարգացման մէջ: Ժամանակաշրջանի մեծարժէք դէմքեր կազմաւորւեցան ճեմարանի շունչով: Ամբողջ սերունդներ հասցուց եւ նւիրաբերեց հայ ժողովուրդին:
«Գէորգեան» ճեմարանը եղաւ կարապի երգն ու փառքի պսակը Հայոց Գէորգ Դ մեծագործ հայրապետին, որ 1882-ի դեկտեմբերի 6-ին, իր առաքելութիւնը արժանաւորապէս աւարտին հասցուցած մարդու գոհունակութեամբ, առյաւէտ փակեց իր աչքերը Մասիսի փէշերուն, Ս. Էջմիածնի մէջ:

Յարակից լուրեր

  • ՀՅԴ-ն իր ամբողջական զօրակցութիւնն է յայտնում Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուն
    ՀՅԴ-ն իր ամբողջական զօրակցութիւնն է յայտնում Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցուն

    ՀՅԴ Հայաստանի Գերագոյն մարմինն իր անհանգստութիւնն ու մտահոգութիւնն է յայտնում Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Երկրորդի հրաժարականի պահանջի պատրվակով հանդէս եկող «Նոր Հայաստան, նոր Հայրապետ» նախաձեռնութեան անդամների գործողութիւնների, անվայել պահւածքի կապակցութեամբ։

  • Այսօր Ծաղկազարդի տօնն է
    Այսօր Ծաղկազարդի տօնն է

    Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցին Ս. Յարութեանը նախորդող կիրակի նշում է Ծաղկազարդը, որը մեր Տէր Յիսուս Քրիստոսի՝ յաղթական մուտքն է Երուսաղէմ:

    Յիսուս Քրիստոսի մուտքը Երուսաղէմ ժողովուրդն ընդունել է խանդավառութեամբ` ձիթենու եւ արմաւենու ճիւղերի հետ իրենց զգեստները փռելով ճանապարհին:

  • Յիշատակ Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի չարչարանաց եւ մուտն ի Վիրապն
    Յիշատակ Ս. Գրիգոր Լուսաւորչի չարչարանաց եւ մուտն ի Վիրապն

    Ապրիլի 1-ին Հայաստանեայց Առաքելական Սուրբ Եկեղեցու մեծագոյն սրբերից եւ երկրորդ լուսաւորիչ՝ Ս. Գրիգոր Պարթեւ Հայրապետի չարչարանքների եւ Խոր Վիրապ մտնելու յիշատակի տօնն էր:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ներսէս պատրիարք Վարժապետեան (1837-1884)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ներսէս պատրիարք Վարժապետեան (1837-1884)

    Հայ ժողովուրդի բազմադարեան պատմութիւնը մէկէ աւելի հոգեւորական ճառագայթող մեծութիւններ ունի Ներսէս անունով, որոնք հոգե-մտաւոր մեր կեանքը առաջնորդած ու լուսաւորած են իրենց ազգային պայծառամտութեամբ, շնորհալի վաստակով եւ առինքնող անհատականութեամբ:

  • Ս. Աստւածածնի Վերափոխման տօնը՝ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնում
    Ս. Աստւածածնի Վերափոխման տօնը՝ Մայր Աթոռ Ս. Էջմիածնում

    Օգոստոսի 16-ին, Հայաստանեայց Առաքելական Ս. Եկեղեցին մեծ շուքով նշեց Ս. Աստւածածնի Վերափոխման բերքառատ տօնը: Միածնաէջ Մայր Տաճարում, մասնակցութեամբ Մայր Աթոռի միաբանների, բարերարների եւ ուխտաւոր հաւատացեալների, մատուցւեց ս. պատարագ: Պատարագիչն էր Մայր Աթոռի Վարչա-տնտեսական բաժնի տնօրէն Գերաշնորհ Տ. Մուշեղ եպիսկոպոս Բաբայեանը:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։