Հա

Ազգային

19/10/2015 - 07:40

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մկրտիչ Պորտուգալեան (1848-1921)

9 հոկտեմբերին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման առաջապահ դրօշակիրին՝ Մկրտիչ Պորտուգալեանի, որ իր յեղափոխական գաղափարներով, ազգային լուսաւորումի մեծ գործով, քաղաքական պայքարունակութեամբ ու անձնազոհութեան վարքով՝ հունաւորեց հայոց ազգային զարթօնքը դէպի նոր ժամանակներ:

Հայ ազգային-ազատագրական շարժման առաջապահ դրօշակիրը

Ն.


9 հոկտեմբերին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման առաջապահ դրօշակիրին՝ Մկրտիչ Պորտուգալեանի, որ իր յեղափոխական գաղափարներով, ազգային լուսաւորումի մեծ գործով, քաղաքական պայքարունակութեամբ ու անձնազոհութեան վարքով՝ հունաւորեց հայոց ազգային զարթօնքը դէպի նոր ժամանակներ:
Թէեւ մասնաւորաբար «Արմենական» կուսակցութեան ստեղծումին կապւեցաւ իր անունը, այդուհանդերձ՝ Մկրտիչ Պորտուգալեան արժանաւորապէս հանդիսացաւ ընդհանրապէս հայկական յեղափոխութեան պայծառատես նախակարապետը:
Յատկապէս հայ ազգային կուսակցութեանց երկունքի շրջափուլը փակած Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան հիմնադիր սերունդը, ներշնչման իր աղբիւրներու շարքին, ըստ արժանւոյն մեծարեց Մ. Պորտուգալեանի դերն ու նշանակութիւնը հայ երիտասարդութեան յեղափոխական զարթօնքին ոգեւորման մէջ:
Մկրտիչ Պորտուգալեան պոլսեցի էր, ծնած էր 9 հոկտեմբերի 1848-ին Գում Գաբու: Հայրը սեղանաւոր մարդ էր, բայց ի տարբերութիւն ժամանակի սեղանաւորներու մեծ մասին՝ յատուկ հոգածութիւն ունէր հայ գիրի ու գրականութեան նկատմամբ: Պատանի Պորտուգալեանի ազգային-գաղափարական կազմաւորման մէջ վճռորոշ դեր ունեցաւ իր հօր սեփական գրադարանը:
Յաճախեց Գում Գաբուի Մայր վարժարանը, որ այդ շրջանին նաեւ իբրեւ ժողովատեղի կը ծառայէր Հայոց Ազգային Սահմանադրութիւնը մշակող պատրիարքարանի յանձնաժողովներուն: 1860-ականներու Սահմանադրական եւ հակա-Սահմանադրական բուռն պայքարի օրերուն, Գում Գաբուի Մայր վարժարանը ինկաւ Ամիրայական՝ հակա-Սահմանադրական շրջանակներուն ձեռքը եւ պատանի Պորտուգալեան, համակրանքով հակւած ըլլալով Սահմանադրականներուն կողմը, նախընտրեց իր դպրոցը փոխել եւ յաճախել Սահմանադրականներու ազդեցութեան տակ գտնւող Սամաթիոյ «Սահակեան» վարժարանը:
1859-ին կորսնցուց հայրը, իսկ 1865-ին՝ մայրը: Որբացած՝ հազիւ «Սահակեան» վարժարանէն շրջանաւարտ, 1867-ին նետւեցաւ կեանքի ասպարէզ: Կարճ ժամանակ մը գրավաճառ-թերթավաճառի մօտ աշխատեցաւ, բայց կուզէր ուսուցչութեան նւիրւիլ: Սկսաւ հարուստ հայերու զաւակներուն մասնաւոր դասեր տալ: Եւ երբ Պոլիս ապրող եւդոկիացիները իրենց ծննդավայրի դպրոցին համար յարմար ուսուցիչ մը կը փնտրէին եւ իբրեւ այդպիսին մօտեցան Պորտուգալեանի, ան բնաւ չվարանեցաւ եւ տեղափոխւեցաւ Եւդոկիա:
Բայց Եւդոկիա ուղղակի աղայական մտայնութեանց բոյն էր եւ Մկրտիչ Պորտուգալեանի նման լուսամիտ ուսուցիչ մը շատ շուտով բախումի մէջ պիտի գտնւէր: Այդպէս ալ եղաւ եւ Պորտուգալեանի ուսուցչական երկարամեայ ասպարէզը, առաջին այդ հանգրւանէն սկսեալ, յատկանշւեցաւ մէկ կողմէ Պորտուգալեանի կատարած բարեկարգումներով, իսկ միւս կողմէ աղայական խաւերու կողմէ հալածանքով եւ կառավարութեան մօտ իրբեւ յեղափոխականի ամբաստանութիւններով:
Այդ օրերուն Պոլսոյ հայոց պատրիարք ընտրւած Խրիմեան Հայրիկ ուղղակի իր հովանաւորութեան տակ առած էր անձնւէր ուսուցիչին, այդուհանդերձ՝ խաւարամիտ տարրին ճնշումը շատ ուժեղ էր եւ Պորտուգալեան կանչւեցաւ Պոլիս:
1874-ին Խրիմեան հրաժարած էր պատրիարքութենէն եւ Ներսէս Վարժապետեան յաջորդած էր անոր: Վարժապետեան պատրիարք եւս դրական կարծիք ունէր երիտասարդ Պորտուգալեանի մասին, որ այդ օրերուն ստանձնած էր «Ասիա» թերթին խմբագրութիւնը եւ սկսած էր բուռն պայքար մղել հայ պահպանողականութեան դէմ: Պորտուգալեան դարձեալ ինկաւ հակահարւածի տակ եւ այն աստիճան, որ Ներսէս Վարժապետեան իր մօտ կանչեց եւ խորհուրդ տւաւ անոր, որ աւելի զուսպ ըլլայ: Բայց Պորտուգալեան գտած էր իր ուղին եւ անդրդւելի մնաց: Պահպանողակններու պահանջին անսալով՝ կառավարութիւնը փակեց ինչպէս Պորտուգալեանի «Ասիա»-ն, նոյնպէս եւ Պարոնեանի «Թատրոն»-ը:
Պորտուգալեան վերջնականապէս իր յոյսերը կտրեց Պոլիսէն եւ նախընտրեց երթալ գաւառները, ուր բուն ժողովուրդը կապրէր՝ երկու կրակի մէջ ինկած. մէկ կողմէ օսմանեան կեղեքումները, իսկ միւս կողմէ պահպանողականներու ճնշումները անշնչելի կացութեան մատնած էին գաւառներու հայութիւնը:
Ամիսներ տեւող շրջագայութիւն մը կատարեց Պորտուգալեան հայկական նահանգներուն մէջ: Հասաւ մինչեւ Թբիլիսի՝ «Մշակ»-ի խմբագիր Գրիգոր Արծրունիի հետ մօտէն ծանօթանալու եւ գործակցութեան հիմեր դնելու համար՝ ի խնդիր երկրի տարածքին հայկական վարժարաններու բացման ու գաւառի հայ երիտասարդութեան ազգային-յեղափոխական զարթօնքին: Նոյն միջոցին եւ նոյն ճամբով էր, նաեւ, որ Մկրտիչ Պորտուգալեանի եւ Արփիար Արփիարեանի միջեւ սկսաւ սերտ գործակցութիւն մը, որ պիտի պսակւէր «Արմենական» կուսակցութեան հիմնադրումով:
Գրիգոր Արծրունիի աջակցութիւնը ապահովելէ ետք, 1870-ականներու վերջերուն, Պորտուգալեան հաստատւեցաւ Վան՝ իբրեւ տեղւոյն նորաբաց վարժապետանոցի ուսուցիչ: Շուրջ չորս տարի աննախընթաց ոգեւորութիւն առաջացնող գործ կատարեց Պորտուգալեան: Այդ շրջանին Խրիմեան Հայրիկ իր կարգին վերադարձած էր Վարագայ վանք՝ կրթական ընդհանուր շարժման թափը ուժեղացնելով: Նաեւ ռուս-թուրքական պատերազմին եւ Բեռլինի դաշնագրին հետեւող եռեւեփումի ժամանակաշրջանն էր, ինչ որ Պորտուգալեանին առջեւ լայն բացած էր ազգային-ազատագրական պայքարի իր գաղափարները աւելի յանդուգն կերպով տարածելու ուղին:
Պորտուգալեան բառին բուն իմաստով ոտքի հանեց Վանի երիտասարդութիւնը: Պահպանողական շրջանակներու կողմէ ան դարձեալ պետութեան մօտ ամբաստանւեցաւ իբրեւ յեղափոխական գաղափարներու քարոզիչի, բայց Պորտուգալեան այլեւս տեղի տւողը չէր: Նոյնիսկ երբ վարժապետանոցը փակել տւին, Պորտուգալեան զօրակիցներ գտաւ, որպէսզի անոնց օգնութեամբ իր սեփական դպրոցը՝ Վանի Կենտրոնականը հիմնէ եւ յաւելեալ խիզախութեամբ շարունակէ նորահաս սերունդի գաղափարական ոգեւորման գործը:
Այս անգամ կառավարութիւնը կարծրութեամբ միջամտեց եւ 1885-ին ուղղակի Օսմանեան կայսրութենէն դուրս՝ Ֆրանսիա աքսորեց Վանի յեղափոխական շունչն ու ոգին դարձած Պորտուգալեանը: Ան հաստատւեցաւ Մարսէյլ, հիմնեց «Արմենիա» թերթը եւ ամբողջական նւիրումով փարեցաւ անոր միջոցաւ հայկական յեղափոխութեան գաղափարական կրակը համայն հայութեան հասցնելու աշխատանքին:
Նոյն տարին, Վան մնացած իր հետեւորդներուն հետ, Պորտուգալեան հիմնեց «Արմենական» կուսակցութիւնը, որուն գաղափարական հունաւորման ծառայեցուց իր թերթն ու գրիչը:
Մինչեւ 1921-ի իր մահը, Պորտուգալեան հաւատարիմ մնաց հայ ազգային-ազատագրական պայքարի կրակը ամբողջ աշխարհի հայութեան հասցնելու առաքելութեան:
Պատմական ծանօթ իրողութիւն է, որ «Արմենական» կուսակցութիւնը ընդհանրապէս զիջեցաւ նախ Ս.Դ. «Հնչակեան» կուսակցութեան եւ, ապա, Հ. Յ. Դաշնակցութեան առջեւ՝ անոնց ծաւալած յեղափոխական-կազմակերպական գործի յանդուգն մակնթացութեան տակ: Այդուհանդերձ՝ Մկրտիչ Պորտուգալեանի ցանած գաղափարական սերմերը պայքարի դաշտ մղեցին հայոց երիտասարդ սերունդները եւ, այդպէ՛ս, հայ ազգային-ազատագրական շարժումը նւաճեց հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի պատմական վերականգնումի մեծ ոստումը:
Հայկական Ազատամարտի առաջապահ դրօշակիրին ծննդեան տարեդարձին նւիրւած յօդւածի այս հակիրճ ակնարկը կարժէ աւարտել՝ ՀՅԴ առաջին սերունդի ականաւոր դէմքերէն եւ Մեծ Եղեռնի նահատակներէն Յարութիւն Շահրիկեանի վկայութեամբ.- «Ինձ թւում է, թէ 1875-1885 թւականների թուրքահայ սերունդի այն փոքրաթիւ մասը, որ նւիրւել է հասարակական դատին եւ գնաց միանալու երեք յեղափոխական կուսակցութիւններից մէկն ու մէկին, անպայման կրել է Պորտուգալեանի ու նրա «Հաւատամք»-ի սկզբնական ազդեցութիւնը: Աւելի՛ն կասեմ. Պորտուգալեան մենակը եղաւ թուրքահայոց մէջ եւ մենակը մնաց իբրեւ հիմնադիր ու կազմակերպիչ ըմբոստացման՝ ընդդէմ բռնատիրութեան:
«Եւ իբրեւ այդպիսին եմ տեսնում նրա մեծութիւնն ու արժանիքը, եւ իբրեւ այդպիսին եմ բերում նրան իմ ակնածանքի եւ յարգանքի հաւաստիքը»:

Յարակից լուրեր

  • Մեր ճշմարիտ յաղթանակը
    Մեր ճշմարիտ յաղթանակը

    Չմոռնանք, որ Դաշնակցութիւնը մուտք գործեց կառավարական դաշինքէն (կոալիցիա) ներս ԻՐ ԻՆՔՆՈՒՐՈՅՆ ՊԼԱՏՖՈՐՄՈՎ, որ կը ցոլացնէր ՀՅԴ 32-րդ Ընդհանուր Ժողովի եւ ՀՅԴ Հայաստանի Գերագոյն ժողովներու որոշումները։ Դժբախտաբար այս շատ կարեւոր հանգամանքը ցարդ լիարժէք եւ տեսանելի կիրառում չէ ստացած իրական կեանքի մէջ։ Պատճառը մասամբ այն է, որ կառավարական դաշինքը գործի երկար փորձ չէ ունեցած տակաւին եւ շատ բան կը մնայ քննարկելի։ Այնուամենայնիւ պէտք է ընդունիլ, որ կարելի չէ ասով միայն բացատրել դաշինքի գործունէութեան մէջ գոյութիւն ունեցող այս շատ կարեւոր բացը։

  • Հայկական ազատամարտի վերջին դրուագը եւ անկախութեան սերունդը
    Հայկական ազատամարտի վերջին դրուագը եւ անկախութեան սերունդը

    Պայթեցաւ փետրուարեան ապստամբութիւնը:

    Այդ շարժումը եկաւ վերջնական կաղապարում տալու քաղաքական համոզումներուն եւ սպասելիքներուն: Փետրուարի 18-ը դարձաւ սոյն քաղաքական շրջակետը, որ որոշակի ցցուեցաւ երկու իրարամերժ քաղաքական հոսանքներու միջեւ եւ եղաւ հիմնական ելակէտը Դաշնակցութեան քաղաքական գործունէութեան:

  • Ռոստոմ (Ստեփան Զօրեան, 1867-1919). Հայ ժողովուրդի տանջահար սիրտին յեղափոխական ժայթքը. Հայոց Լեռներու անսասան հզօրութեամբ Կամքի մարմնաւորումը
    Ռոստոմ (Ստեփան Զօրեան, 1867-1919). Հայ ժողովուրդի տանջահար սիրտին յեղափոխական ժայթքը. Հայոց Լեռներու անսասան հզօրութեամբ Կամքի մարմնաւորումը

    Յունուար 18-ի այս օրը մեր ժողովուրդը կը նշէ ծննդեան տարեդարձը հայ յեղափոխականի եւ դաշնակցական ղեկավարի լուսապսակ այն դէմքին, որ իր խօսքով եւ գործքով անմահացաւ ՌՈՍՏՈՄ անունով՝ հայոց սերունդներուն կտակելով Ազգի եւ Հայրենիքի ամբողջական ազատագրութեան ու Հայ Մարդու լիիրաւ ինքնահաստատման եւ զարգացման համապարփակ տեսլականը։

  • Լեւոն Թադէոսեան (Պապաշա, 1865-1935). Հայ յեղափոխական շարժման «Հայրիկ»-ը. Դաշնակցական ղեկավար գործիչի բարոյական հեղինակութեան աւանդը
    Լեւոն Թադէոսեան (Պապաշա, 1865-1935). Հայ յեղափոխական շարժման «Հայրիկ»-ը. Դաշնակցական ղեկավար գործիչի բարոյական հեղինակութեան աւանդը

    Դեկտեմբեր 19-ին կ’ոգեկոչենք յիշատակը մեր ժողովուրդի եզակի ծնունդներէն Լեւոն Թադէոսեանի, որ իր անձով ու գործով արժանաւորապէս մարմնաւորեց հայ ղեկավար գործիչի բարոյական հեղինակութեան աւանդը։

    1935-ի այս օրը, Փարիզի մէջ, 70 տարեկան հասակին աչքերը առյաւէտ փակեց հայ յեղափոխականի ու քաղաքական-պետական ազգային գործիչի ԴԱՇՆԱԿՑԱԿԱՆ նուիրեալ մը՝ Լեւոն Թադէոսեան, որ իր գաղափարական առաքինութեան եւ անձնդիր ծառայութեան համար արժանացաւ Պապաշա (ռուսերէն՝ հայրիկ) անուանումին։

  • Հ.Յ.Դաշնակցութեան հիմնադրման 127-ամեակի առթիւ հանդիսաւոր տօնակատարութիւն՝ Նոր Ջուղայում եւ Շահինշահրում
    Հ.Յ.Դաշնակցութեան հիմնադրման 127-ամեակի առթիւ հանդիսաւոր տօնակատարութիւն՝ Նոր Ջուղայում եւ Շահինշահրում

    Շրջանի Հայ Դատի «Արձագանգ» քարոզչական յանձնախմբի նախաձեռնութեամբ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան հիմնադրման 127-ամեակի առթիւ, հինգշաբթի՝ դեկտեմբերի 14-ին, Նոր Ջուղայում, իսկ ուրբաթ՝ դեկտեմբերի 15-ին, Շահինշահրում տեղի ունեցաւ տօնակատարութիւն։ 

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։