Հա

Ազգային

26/10/2015 - 08:00

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աւետիք Իսահակեան (1875-1957)

Հոկտեմբերի 17-ին, 58 տարի առաջ, Երեւանի մէջ վախճանեցաւ արդի հայ գրականութեան ամենէն սիրւած դէմքերէն Աւետիք Իսահակեան, որ քնարերգական իր մեծ տաղանդով դարձաւ հայոց սրտի խռովայոյզ երգիչը եւ արժանացաւ հայ բանաստեղծներու Վարպետի տիտղոսին:
Նաեւ իբրեւ ազգային դէմք ու մտածողութիւն՝ Աւետիք Իսահակեան ուրոյն հորիզոն բացաւ հայ ժողովուրդի նոր ժամանակներու փոթորկայոյզ կեանքին առջեւ:

Հայոց վշտի ու սիրոյ երգերուն վարպետը

Ն.


Հոկտեմբերի 17-ին, 58 տարի առաջ, Երեւանի մէջ վախճանեցաւ արդի հայ գրականութեան ամենէն սիրւած դէմքերէն Աւետիք Իսահակեան, որ քնարերգական իր մեծ տաղանդով դարձաւ հայոց սրտի խռովայոյզ երգիչը եւ արժանացաւ հայ բանաստեղծներու Վարպետի տիտղոսին:
Նաեւ իբրեւ ազգային դէմք ու մտածողութիւն՝ Աւետիք Իսահակեան ուրոյն հորիզոն բացաւ հայ ժողովուրդի նոր ժամանակներու փոթորկայոյզ կեանքին առջեւ:
Ա. Իսահակեան յանձնառու իր մասնակցութիւնը բերաւ հայ ազգային-ազատագրական շարժման 19-րդ դարավերջի շղթայազերծումին՝ նախ Հայ Գուսան գրչանունով ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի էջերուն «Հայդուկի երգեր» բանաստեղծական շարքը ստեղծելով եւ ոգեւորելով պայքարի դաշտ նետւած մեր ժողովուրդը, ապա եւ մանաւանդ՝ պատասխանատու դեր ստանձնելով, իբրեւ ՀՅԴ Ալեքսանդրապոլի կոմիտէի անդամ, «Դէպի Երկիր ֆիդայի» գործիչներու անցքն ու զէնքի եւ զինամթերքի տեղափոխութիւնը կազմակերպելու աշխատանքին մէջ:
Ալեքսանդրապոլի ծնունդ էր Սահակ Իսահակեանի որդի Աւետիքը, որ ուսանեցաւ Ս. Էջմիածնի «Գէորգեան» ճեմարանին մէջ: 1893-ին ընդունւեցաւ Լայփցիկի համալսարանը, ուր ուսանած շրջանին աշխոյժ մասնակցութիւն բերաւ Եւրոպայի հայ ուսանողական շարժումներուն, մերձենալով յատկապէս «Դրօշակ»-ին եւ Դաշնակցութեան:
1895-ին վերադարձաւ իր ծննդավայրը, ուր անդամագրւեցաւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան եւ ընտրւեցաւ Ալեքսանդրապոլի ՀՅԴ կոմիտէի անդամ: Անմիջապէս գրաւեց ցարական իշխանութեանց ուշադրութիւնը եւ 1896-ին ձերբակալւեցաւ իբրեւ դաշնակցական յեղափոխականի: Մէկ տարի բանտարկւեցաւ Երեւանի բերդին մէջ:
Հազիւ ազատ արձակւած բանտէն՝ 1897-ին Իսահակեան լոյս ընծայեց իր բանաստեղութեանց առաջին հատորը՝ «Երգեր ու վէրքեր» անունով: Բայց ցարական իշխանութիւնը հանգիստ չտւաւ երիտասարդ ազգայնաշունչ բանաստեղծին ու թուրքական լուծին դէմ պայքարող յեղափոխական գործիչին: Դարձեալ ձերբակալւեցաւ իբրեւ «ցարական միապետութեան դէմ պայքարող «Ընդյատակեայ յեղափոխական կազմակերպութիւնների» անդամ» եւ աքսորւեցաւ Օդեսա: Աքսորավայրէն անցաւ արտասահման, հաստատւեցաւ Շւէյցարիա, ուր Ցիւրիխի համալսարանին մէջ հետեւեցաւ գրականութեան եւ փիլիսոփայութեան պատմութեան դասընթացքներու:
1902-ին վերադարձաւ հայրենիք եւ հաստատւեցաւ Թբիլիսի, ուր մինչեւ 1906 ծաւալեց գրական ստեղծագործական եւ ազգային-հասարակական եռուն գործունէութիւն: Հայ ազգային-ազատագրական պայքարին նւիրւած իր ստեղծագործութեանց կողքին, Իսահակեան կարեւոր ներդրում ունեցաւ Յովհաննէս Թումանեանի կազմած «Վերնատուն» գրական-մշակութային շարժման բեղմնաւորման մէջ:
1908-ին, երրորդ անգամ ըլլալով, ձերբակալւեցաւ ցարական իշխանութեանց կողմէ, որոնք Դաշնակցութեան դէմ իրենց ձեռնարկած հալածանքի շրջագիծէն ներս, ատենի 158 հայ առաջադէմ մտաւորականներու շարքին, ձերբակալեցին նաեւ Աւետիք Իսահակեանը եւ զինք եւս դատեցին ու դատապարտեցին «Դաշնակցութեան գործով»: Ստացաւ բանտարկութեան վճիռ եւ նետւեցաւ Թբիլիսիի Մետեխի բանտը, ուր բանտակից եղաւ Յովհաննէս Թումանեանի, Աւետիս Ահարոնեանի եւ մեր ժողովուրդի մտաւորական-յեղափոխական անւանի դէմքերուն:
Կէս տարի մնաց բանտի մէջ եւ շատերու նման ինք եւս փրկագինով ազատ արձակւեցաւ: Կովկասի մէջ մնալը անհնար էր եւ 1911-ին Իսահակեան իր կարգին անցաւ ու հաստատւեցաւ արտասահման:
Օսմանեան Սահմանադրական շարժման տարիներն էին. Համիդեան բռնատիրութեան տապալման կապւած հայկական յոյսերու յաղթական պսակման ժամանակաշրջանն էր: Աւետիք Իսահակեան առաջին իսկ օրէն չհաւատաց Երիտասարդ Թուրքերու շռայլած խոստումներուն՝ Արեւմտեան Հայաստանի բարեկարգումներուն վերաբերեալ: Զգաց հայ ժողովուրդին եւ Հայաստանին սպառնացող համաթուրքական վտանգը եւ լծւեցաւ քաղաքական եռուն աշխատանքի՝ Կայսերական Գերմանիոյ եւ Թուրքիոյ միջեւ պատերազմական դաշինքի կնքումը կանխելու միջոցներ փնտրելով:
Իսահակեան անցաւ Բեռլին, ուր շարք մը գերմանացի մտաւորականներու հետ մասնակցեցաւ Գերմանահայկական ընկերութեան ստեղծումին՝ միաժամանակ խմբագրելով ընկերութեան «Մեսրոպ» հանդէսը:
Շուտով վրայ հասած Առաջին Աշխարհամարտը եւ հայ ժողովուրդին դէմ Թուրքիոյ պետականօրէն գործադրած ցեղասպանութիւնը հաստատեցին Իսահակեանի ամենամռայլ կանխատեսումները Երիտթուրքերու հայաջինջ քաղաքականութեան վերաբերեալ:
Հայոց Արհաւիրքի ժամանակաշրջանը իր ամբողջ ահաւորութեամբ արտացոլւեցաւ Իսահակեանի այդ տարիներու գրականութեան մէջ: Հայ ժողովուրդի ողբերգական ճակատագիրն ու հերոսական ազատամարտը իրենց խռովայոյզ արձագանգը գտան Իսահակեանի «Ձիւնն է եկել ծածկել հիմա...», «Հայաստանին», «Ահա նորէն գարուն եկաւ» եւ այլ բանաստեղծութեանց մէջ:
Իսահակեան նաեւ հանդէս եկաւ հրապարակախօսական յօդւածներով, որոնց առանցքը եղան Հայկական Հարցը, Հայաստանի վերամիաւորման խնդիրը եւ հայկական պետականութեան վերականգնումը: Այդ նիւթերով կազմւեցաւ իր «Յիշատակարան»-ը...
19-րդ դարավերջի եւ 20-րդ դարու առաջին երեսնամեակի հայ քաղաքական կեանքի եւ Հայկական Հարցի իւրայատուկ համապատկերը եղաւ «Հայրենիք» ամսագրի էջերուն 1920-ականներուն լոյս տեսած Իսահակեանի «Ուստա Կարօն» մեծածաւալ վէպը, որ մնաց անաւարտ: «Ուստա Կարօն» կաւարտւի այն օրը, երբ կը լուծւի Հայկական Հարցը»,- հետագային պիտի ըսէր Իսահակեան, որ բնաւ չհամակերպեցաւ Հայաստանի բռնագրաւումին ու մասնատումին եւ շարունակ մաղթեց՝
- «... Մեռնէի՝ Սեւանը ցամաքած չտեսնէի, ապրէի՝ Արարատը մերը տեսնէի...»:
Աւետիք Իսահակեան իւրայատուկ մօտեցում ունեցաւ Հայաստանի պարտադրւած խորհրդային լուծին: Սկզբնապէս ուժգնօրէն դատապարտեց Հայաստանի անկախութեան կործանումը, բայց հետագային, 1926 թւականին, այցելելով Խորհրդային Հայաստան, վարպետը վերատեսութեան ենթարկեց իր դիրքորոշումը: Երեւան գտնւած շրջանին հրատարակեց նոր բանաստեղծութիւններու եւ պատմւածքներու շարք մը՝ «Համբերութեան չիբուխը» (1928) եւ այլն: 1930-ին վերադարձաւ արտասահման, ուր սկսաւ հրապարակ գալ Խորհրդային Հայաստանի ջատագովի դիրքերէն եւ 1936-ին վերջնականապէս վերադարձաւ ու հաստատւեցաւ Երեւան:
Աւետիք Իսահակեան զերծ մնաց Ստալինեան հալածանքներէն, ստեղծագործելու լայն հնարաւորութիւններ ունեցաւ, իսկ 1946-ին ընտրւեցաւ Հայաստանի Գրողներու միութեան նախագահ եւ այդ պաշտօնին վրայ մնաց մինչեւ իր վախճանը՝ 17 հոկտեմբերի 1957-ին:
Հայոց վշտի եւ ընդվզումի, այլեւ բարութեան ու սիրոյ խռովայոյզ երգիչին այնքա՜ն սիրւած եւ յեղափոխական-ժողովրդական երգի վերածւած բազում բանաստեղծութիւններէն արտատպւած հետագայ հասկաքաղով՝ կարժէ շնչաւորել Աւետիք Իսահակեան Վարպետին նւիրւած ոգեկոչական այս հակիրճ վկայութիւնը.

 

Է՜Յ, ՋԱՆ ՀԱՅՐԵՆԻՔ

 

Է՜յ, ջան հայրենիք, ինչքա՜ն սիրուն ես,
Սարերդ կորած երկնի մովի մէջ.
Ջրերդ անո՛ւշ, հովերդ անո՛ւշ,
Մենակ բալէքդ արիւն-ծովի մէջ:

 

Քո հողին մեռնեմ, անգի՛ն հայրենիք,
Ա՜խ քիչ է, թէ մի կեանքով մեռնեմ,
Երնէկ ունենամ հազար ու մի կեանք,
Հազա՛րն էլ սրտանց քեզ մատաղ անեմ:

 

Ու հազար կեանքով քու դարդին մեռնեմ,
Բալէքիդ մատա՛ղ, մատա՛ղ քու սիրուն.
Մենակ մի կեանքը թո՛ղ ինձի պահեմ,-
Է՛ն էլ քու փառքի գովքը երգելուն,-
- Որ արտոյտի պէս վե՜ր ու վե՜ր ճախրեմ
Նոր օրւայ ծէգիդ, ազի՛զ հայրենիք,
Ու անո՛ւշ երգեմ, բա՛րձր ու զիլ գովեմ
Կանաչ արեւդ, ազա՛տ հայրենիք...

 

 

ԵՍ ՁԵԶ ԱՍՈՒՄ ԵՄ

 

Ես ձեզ ասում եմ' կը գայ Ոգու սով,
Եւ դուք կը քաղցէք ճոխ սեղանի մօտ,
Կընկնէք մուրալու յափրած որկորով'
Հրեղէն խօսքի, վեհ խօսքի կարօտ:

 

Լրբենի ծաղրով արհամարհեցիք
Ոգու վառ զեղմունք - միտք ու երազանք,
Նիւթի տաճարում արբած պարեցիք'
Մոռացած Անմահ, անհունի տենչանք:

 

Դուք, որ հեգնեցիք ուժն ստեղծագործ'
Ձեր նիւթի հանդէպ կը գայ Ոգու սով.
Եւ մուրացկի պէս փշրանքի համար
Ծարաւ ու նօթի կանցնէք ծովէ ծով...

1903, Բաքու

 

 

ԵՂԲԱՅՐՈՒԹԵԱՆ ԿԱՄ ԹԷ ՍԻՐՈՅ

 

Եղբայրութեան կամ թէ սիրոյ
Խօսքը ես ձեզ չեմ աւետում, -
Պատգամները չարի, բարւոյ
Ձեր ոտների տակն եմ նետում:

 

Կեանքն է պայքա՛ր' գոռ ու դաժա՛ն,
Ճզմի՛ր մարդուն եւ թռի՛ր վե՛ր.
Իրաւունքը ուժն է միայն,
Վա՜յ յաղթւածին, հազա՛ր վայեր:

 

Տէր կամ ստրուկ պիտի լինիս,-
Ճշմարտութիւն չկայ ուրիշ:

 

Չես սպանի, քեզ կը սպանեն,
Դու սպանի՛ր, քեզ չսպանեն:

 

Լուծ կամ լծկան պիտի լինիս,-
Ճշմարտութիւն չկայ ուրիշ:

 

Անիծւիս, մա՛րդ, որ յոյսդ է մարդ.
Բախտդ կռւով կռի՛ր ինքդ:

 

Մո՛ւրճ կամ զնդա՛ն պիտի լինիս.-
Ճշմարտութիւն չկայ ուրիշ:

1905, Ալեքսանդրապոլ

 

 

ԳՈՒՐԳԷՆԻ ԱՆՄԱՀ ՅԻՇԱՏԱԿԻՆ

 

Գըլգըլալով ջուր է իջնում
Մշու մշուշ սարերէն.
Ծիծեռները ծի՜ւ-ծի՜ւ եկան
Գարնան գալը երգելէն:

 

Գարուն չկայ հայի համար,
Ծաղիկ, ծիծեռ մեզ պէտք չեն.
Գերեզմանս հողին հաւսար,
Թո՛ղ փուշ բուսնի իմ վրէն...

 

Գնա՛, ծիծեռ... թո՛ղ ինձ մենակ'
Վէրքը սրտիս' հողի տակ...
Բայց երբ տեսնես թշնամու դէմ
Հայ ժողովուրդ' սարի պէս
Զէնքը ձեռին հպարտ կանգնած,
Հայե՜ր, լեռնե՜ր իրար պէս, -
Ա՜խ, այն օրը արի՛, ծւա՛,
Գարնան գալը նո՛ր կանչէ. –
Հայոց գարնան, որ բի՜ւր-բարեւ
Սրտիս խորէն ղօղանջէ...

1900

Յարակից լուրեր

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։