Հա

Ազգային

20/12/2015 - 08:40

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մաղաքիա արք. Օրմանեան (1841-1918)

19 նոյեմբերի 1918-ին, 97 տարի առաջ, Պոլսոյ մէջ վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր հարստութեան անխոնջ ու բազմահմուտ պահապաններէն եւ վաստակաշատ երախտաւորներէն Մաղաքիա արք. Օրմանեան:

Հայու Հաւատքին ու Հայաստանեայց եկեղեցւոյ արթուն պահակն ու յուշարարը

Ն.


19 նոյեմբերի 1918-ին, 97 տարի առաջ, Պոլսոյ մէջ վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր հարստութեան անխոնջ ու բազմահմուտ պահապաններէն եւ վաստակաշատ երախտաւորներէն Մաղաքիա արք. Օրմանեան:
Ուշագրաւ զուգադիպութեամբ մը, Օրմանեան վախճանեցաւ ճիշտ նոյն այն օրը՝ նոյեմբերի 19-ին, երբ 1896-ին ընտրւած էր Պոլսոյ Հայոց պատրիարք, 12 տարի ղեկավարելու համար համազգային կարեւորութեամբ այդ նւիրապետական աթոռը, հայ ժողովուրդին համար ծայր աստիճան կարեւոր ու փոթորկալի ժամանակաշրջանի մը մէջ:
Պոլսոյ Հայոց պատրիարք իր ընտրութենէն առաջ արդէն մեծ հեղինակութիւն էր Օրմանեան՝ իբրեւ գիտուն աստւածաբան եւ ներհուն հայագէտ, որ իբրեւ այդպիսին պատնէշի վրայ մնաց ու անխոնջ աշխատանքով հարստացուց հայ հոգեմտաւոր ժառանգութիւնը՝ նաեւ պատրիարքութեան շրջանին եւ այնուհետեւ ալ, մինչեւ իր վերջին շունչը:
Ծնած էր Պոլսոյ հայաբնակ արւարձաններէն Բերայի մէջ, 23 փետրւարի 1841-ին, հայ կաթողիկէ ընտանիքի մը յարկին տակ եւ կնքւած էր Պօղոս անունով:
Նախնական կրթութիւնը ստացաւ կաթողիկէ «Հայր Աթանաս»-ի դպրոցին մէջ եւ 10 տարեկանին ծնողքը զինք ուղարկեց Հռոմ՝ Անտոնեանց միաբանութեան Ս. Լուսաւորիչ վանքը: 1856-ին իբրեւ կրօնաւորի օրհնւեցաւ վանահայր Հայր Կղեմէս Միքայէլեանի ձեռամբ՝ Մաղաքիա անւանակոչւելով:
Հռոմի «Վենետիկեան» դպրոցին մէջ լատիներէնը զօրացնելէ եւ ճարտասանութիւն ուսանելէ ետք, ընդունւեցաւ աստւածաբանական «Ս. Ապողինարի» վարժարանը, որուն չորս աստիճանները յաջողութեամբ աւարտեց եւ 1863-ին քահանայ ձեռնադրւեցաւ Երւանդ արք. Հիւրմէզեանի ձեռամբ: 1865-ին պաշտպանեց աստւածաբանական իր աւարտաճառը, արժանացաւ եպիսկոպոսի աստիճանին եւ հայերէնի ուսուցիչ նշանակւեցաւ Վատիկանի «Փրոփականտայի» դպրանոցին մէջ:
1866-ին վերադարձաւ Պոլիս, ուր տարի մը «Անտոնեան» միաբանութեան Աբբահայր Սուքիաս եպս. Գազանճեանի քարտուղարութիւնը ստանձնելէ ետք՝ նշանակւեցաւ տեսուչ եւ ուսուցիչ Թագսիմի «Անտոնեան» վարժարանին: Շարունակեց աստւածաբանական, իմաստասիրական եւ եկեղեցական իրաւագիտութեան մէջ իր ուսումնասիրութիւնները եւ 1867-ին Հռոմ մեկնեցաւ՝ մագիստրոսի իր աւարտաճառը պաշտպանելու համար: Փայլուն յաջողութիւն արձանագրեց եւ արժանացաւ Հռոմի Աստւածաբանական կաճառի անդամակցութեան:
1869-ին, Գազանճեան եպիսկոպոսին հետ Պոլսոյ «Անտոնեան» միաբանութիւնը ներկայացուց Հռոմի մէջ գումարւած Վատիկանեան ժողովին, որ դարձակէտ կազմեց Օրմանեանի կեանքին մէջ: Ազգային իր ներշնչումներով եւ հայոց հաւատքի դաւանաբանական առանձնայատկութեանց կառչելու իր մօտեցումներուն պատճառով՝ բուռն քննադատութեանց եւ դատապարտանքի արժանացաւ: Գազանճեան Աբբահօր հետ բառացիօրէն խոյս տւին Հռոմէն՝ պապական շրջանակներու հալածանքէն ազատելու համար եւ վերադարձան Պոլիս:
Այդ օրէն սկսաւ Օրմանեանի եւ իր գաղափարակիցներու աստիճանական հեռացումը Կաթոլիկ եկեղեցիէն, որ մերձեցման ու հաշտեցման տասնամեայ ուղի մը կտրելէ ետք, ի վերջոյ, յանգեցաւ Հայաստանեայց եկեղեցւոյ մայր գիրկը վերադառնալու 1879-ի պաշտօնական քայլին:
1879-ին ալ սկսաւ Օրմանեան սրբազանի առաքելական ծառայութեան շուրջ քառասնամեայ շրջանը, որուն 12 տարիները, 1896-էն 1908, Օրմանեան արդիւնաւորեց իբրեւ Պոլսոյ հայոց պատրիարք: Բայց մինչեւ իր պատրիարք ընտրութիւնը, յատկապէս նշանակալից եղաւ Կարնոյ մէջ, 1880-ականներուն, հայ յեղափոխական շարժումներու բռնկման ժամանակաշրջանին, Օրմանեանի ծաւալած ուսուցչական գործունէութիւնը «Սանասարեան» վարժարանի մէջ եւ, ապա, սուլթանական իշխանութեանց մօտ իր միջնորդական առաքելութիւնը՝ ի նպաստ հարիւրներով բանտ նետւած հայ երիտասարդներու ազատ արձակման:
1886-ին, Կարնոյ հայոց առաջնորդի իր պաշտօնէն հրաժարելով, Օրմանեան անցաւ Ս. Էջմիածին, ուր Մակար կաթողիկոսի կողմէ եպիսկոպոս ձեռնադրւեցաւ Գարեգին Սրւանձտեանցի եւ այլոց հետ: Էջմիածնի «Գէորգեան» ճեմարանի մէջ երկու տարի աստւածաբանութեան դասախօս ըլլալէ ետք, նշանակւեցաւ Արմաշի վանքին տեսուչ եւ այդ պաշտօնին վրայ ունեցաւ, սերունդ պատրաստելու եւ պատմագրական իր գործերը ամբողջացնելու առումներով, բեղուն գործունէութիւն:
1896-ին, երբ Մատթէոս Իզմիրլեան պատրիարքի հրաժարումով Պոլսոյ հայոց պատրիարքութեան նոր գահակալ ընտրելու անհրաժեշտութիւնը առաջացաւ, աչքերը ուղղւեցան դէպի Արմաշի երախտաշատ վանահայրը եւ Օրմանեան արժանացաւ պատրիարքի պաշտօնին:
Հեզասահ չընթացաւ Օրմանեանի պատրիարքութիւնը՝ ոչ միայն Պոլսոյ հայոց պատրիարքական շրջանակներու ներքին հակասութեանց եւ մրցակցութեանց հեղձուցիչ մթնոլորտին առումով, այլեւ Համիդեան բռնատիրութեան հետ տեւական շփման, բախման եւ համերաշխութեան սահմանագիծը գտնելու ամենօրեայ դժւարութեանց հետեւանքով: Առանձին քննարկման ու արժեւորման էջի կը կարօտի Օրմանեանի պատրիարքութեան շրջանը, որ անփառունակ վախճան ունեցաւ, երբ հանրագրութեամբ մը ամէն կարգի մեղադրանքի թիրախ դարձաւ Օրմանեան ու պահանջւեցաւ անոր հրաժարականը: Օրմանեան կաթւած ունեցաւ, բայց վերապրեցաւ ու տարիներ պայքար մղեց, որպէսզի իր անձին դէմ եւ անւան շուրջ կատարւած վերագրումներն ու մեղադրանքները սրբագրել տայ:
Վերջապէս, Եղիշէ արք. Դուրեան պատրիարքի օրով, 1909-ին, Օրմանեան Սրբազան անպարտ հռչակւեցաւ իր դէմ եղած բոլոր ամբաստանութիւններէն:
Բայց ազգային-հանրային պաշտօնավարութեան վերջնականապէս հրաժեշտ տւած էր այլեւս Օրմանեան: Ամբողջապէս նւիրւեցաւ իր գիտաշխատութեանց եւ ամբողջացուց իր կոթողական գործերը՝ «Հայապատում»-ը եւ «Ազգապատում»-ը, որոնք հայ ժողովուրդի հոգեմտաւոր մեծարժէք ժառանգութիւնը կը հանդիսանան՝ Մաղաքիա արք. Օրմանեանի անունը յաւերժացնելով:
1914-ին աքսորւեցաւ Երուսաղէմ, ուր մնաց մինչեւ 1917 եւ իր աշխատասիրութիւնները ամբողջացուց: Անցաւ Դամասկոս, իբրեւ տարագիր, ուր լոյս ընծայեց իր «Խոհք եւ Խօսք» հաւաքածոն: 1918-ի մայիսին յաջողեցաւ վերադառնալ Պոլիս, բայց քանի մը ամիս ետք՝ նոյեմբերի 19-ին, առյաւէտ փակեց այնքան բան տեսած ու ապրած իր իմաստուն աչքերը:
Օրմանեան պատրիարքի յիշատակին կարժէ մէջբերել վկայութիւնը անոր աշակերտած հայ բեմի մեծատաղանդ վարպետին՝ Վահրամ Փափազեանի.- «Սրբազանը, շնորհիւ իր պատրիարքական գայիսոնի, եթէ չկարողացաւ կասեցնել եւ չէզոքացնել հայ մտաւորականութեան բնաջնջումը Տաճկաստանում, գոնէ կարողացաւ հեռացնել այդ աղէտը, որքան կարելի էր...
«Օրմանեանը այն դէմքերից էր, որոնք մեր ազգի չարքաշ պատմութեան դժւարին րոպէներին կարողացել են խարիսխ դառնալ մեր ցեղի տարուբեր նաւին եւ զերծ են պահել նրան նաւաբեկութիւնից»:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։