Հա

Ազգային

02/02/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Արամ Մանուկեան (Սերգէյ Յովհաննիսեան) (1879 -1919)

29 յունւարը մահւան տարելիցն է մեծանուն ԱՐԱՄ-ի, որ ի հեճուկս անցեալի թէ ներկայի բոլոր ուրացումներուն, արժանաւորապէս իր բարձրադիր տեղը գրաւած է հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ իբրեւ նոր ժամանակներու Հայաստանի անկախութեան կերտիչն ու հայոց ազատ պետականութեան հիմնադիրը:

Հայաստանի անկախութեան եւ հայոց ազատ պետականութեան հիմնադիրը

Ն.

 

29 յունւարը մահւան տարելիցն է մեծանուն ԱՐԱՄ-ի, որ ի հեճուկս անցեալի թէ ներկայի բոլոր ուրացումներուն, արժանաւորապէս իր բարձրադիր տեղը գրաւած է հայ ժողովուրդի պատմութեան մէջ իբրեւ նոր ժամանակներու Հայաստանի անկախութեան կերտիչն ու հայոց ազատ պետականութեան հիմնադիրը:
1919-ի յունւար 29-ին, Երեւանի իր անշուք բնակարանին մէջ, բծաւոր տիֆէ վարակւած ու մարմնապէս լրիւ հիւծած՝ իր բոցավառ աչքերը առյաւէտ փակեց Արամ: Ինչպէս որ իր կենսագիրները կը վկայեն, բծաւոր տիֆը այդ օրերուն իսկական աւեր կը գործէր ամբողջ շրջանին մէջ: Հազիւ 11 օրեր առաջ, Թբիլիսիի մէջ, միեւնոյն վարակով վախճանած էր հայ յեղափոխական շարժման դարբինը՝ նոյնինքն Արամի եւ անոր դաշնակցական սերնդակիցներուն գաղափարական ուսուցիչը՝ անզուգական Ռոստոմը:
Թէ՛ տւեալ ժամանակաշրջանի մարտահրաւէրներու դիմագրաւման առումով, թէ՛ ընդհանրապէս հայ ժողովուրդի ազգային-պետական վերականգնումի դժւարին երթը առաջնորդելու իմաստով՝ ծանրագոյն կորուստ ու հարւած էին ե՛ւ Ռոստոմի, ե՛ւ Արամի այդօրինակ, անժամանակ մահերը:
Արամի մահով՝ նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութիւնը յանկարծ զրկւեցաւ մեր ժողովուրդի ազգային-հասարակական ներքին միասնութիւնը պահպանող եւ հունաւորող անփոխարինելի գործիչէն:
Արամի նւիրւած մենագրութեան հեղինակը՝ Արշալոյս Աստւածատրեան այնքա՜ն դիպուկ նկարագրականը կը կատարէ հայ ժողովուրդի արդի շրջանի պատմութեան մէջ ազգային ղեկավարի ամբողջական կերպարը մարմնաւորած Արամի համաժողովրդային յուղարկաւորութեան.
- «Արամի յուղարկաւորութիւնը ժողովրդական մեծ սգի արտայայտութիւն էր: Հազարաւոր մարդիկ եկել էին վերջին յարգանքը մատուցանելու այն մարդուն, որին վստահել էին իրենց բախտը ամենածանր օրերին: Ես գիտեմ, թէ ի՛նչ է եղել Արամը՝ Երեւանի համար, բայց եւ այնպէս, երբ դագաղը դուրս բերինք բնակարանից, այն, ինչ տեսայ դուրսը՝ մի վայրկեան սթափեցրեց մեծ կորուստի ազդեցութիւնից ու զարմանք պատճառեց - աչքդ որ կողմ ուղղում էիր՝ ծով բազմութիւն. փողոց, տանիք, լուսամուտ, պատշգամբ - բոլորը բռնւած էին մեծ տարածութեան վրայ. ամբողջ քաղաքը՝ մեծ ու փոքր՝ դուրս էին եկել փողոց: Պօղոս-Պետրոս եկեղեցուց սկսած մինչեւ գերեզմանատուն, դիակառքը մնաց դատարկ. դագաղը տանում էին ձեռքերի վրայ. եւ տանողները գլխաւորապէս վանեցիք էին, որոնք յատուկ սէր ու գուրգուրանք ունէին Արամի հանդէպ: Դաշնակցութեան տան առջեւ դամբանականներ խօսւեցին: Հոյակապ էին եւ անմոռանալի Նիկոլ Աղբալեանի խօսքերը: Գերեզմանատնում խօսեցին Յ. Քաջազնունին եւ Ա. Գիւլխանդանեանը: Այդ օրը Հայաստանի մայրաքաղաքը խորունկ սուգի մէջ էր...»:
Արամ Մանուկեան կարճատեւ կեանք ունեցաւ, հազիւ յիսուն տարեկանին հեռացաւ մեր աշխարհէն, բայց իր անունին կապեց այնպիսի՛ մեծագործութիւն, որ իրաւամբ կը հանդիսանայ արդի ժամանակներու հայ ժողովուրդի ճակատը պայծառացնող լուսաւոր աստղերու ամենէն ճառագայթողը:
Բուն անունով Սերգէյ Յովհաննիսեան՝ Արամ դիւցազնական Զանգեզուրի զաւակ էր, ծնած էր 1879-ին, Ղափանի - Զէյւա գիւղը: Աւարտած էր Շուշիի Թեմականը, որ այդ ժամանակաշրջանին հայեցի դաստիարակութեան եւ յեղափոխական կազմաւորման հնոց էր: Ուսումը շարունակելու սիրտ չունեցաւ Արամ, որովհետեւ Երկրի կանչը պատանի տարիքէն գրաւած էր անոր միտքն ու հոգին:
160202d05aԹեմականի աշակերտական շրջանին արդէն Դաշնակցութեան անդամագրւած, Արամ 1901-ին ուղարկւեցաւ Բաքու՝ Անդրկովկասի նաւթային կենտրոնի հայ պանդուխտ բանւորներուն ազգային-յեղափոխական պատրաստութեան ու կազմակերպման գործին լծւելու առաքելութեամբ: Թէեւ Արամի սիրտը Երկիր անցնելու գաղափարական հուրով կայրէր՝ հայ ազգային-ազատագրական կենդանի պայքարին իր մասնակցութիւնը բերելու մտասեւեռումով, բայց Բաքւի ՀՅԴ Կ. կոմիտէն նախընտրեց իր մօտ պահել գաղափարական խոր համոզումներու տէր եւ կազմակերպական մեծ շնորհներով օժտւած երիտասարդ Արամը, որպէսզի շարունակէ դէպի Երկիր ուխտաւորներու պատրաստութեան պատասխանատու գործը:
1903-ին Արամ յաջողեցաւ անցնիլ Կարս՝ հոնկէ Երկիր մուտք գործելու առաջադրանքով: Բայց Կարսի հնոցը ղեկավարող Դաշնակցութեան օրւան պատասխանատուները եւս նախընտրեցին իրենց մօտ պահել հայ երիտասարդութիւնը իր շուրջ համախմբելու եւ յեղափոխական սուրբ գործին լծելու բնածին տաղանդով առանձնացող գործիչին: Արամ տարի մը մնաց Կարս, բայց տարաւ այնքան գործ՝ սահմանը անցնողներու գաղափարական ու մարտական պատրաստութեան եւ զէնքի փոխադրութեան գործի արդիւնաւոր կազմակերպման իմաստով, որ դաշնակցական իր գործունէութեան առաջին հանգրւանը անոր ապահովեց «Կարսի Սերգէյ» հռչակը:
1904-ին վերջապէս արտօնւեցաւ Արամի, որ սահմանը կտրէ դէպի Վան՝ հոնկէ Սասուն անցնելու համար: Բայց դարձեալ կեանքը տարբեր դասաւորում ստացաւ: Վանեցիք ամրօրէն փարեցան արդէն Արամ անունով ներկայացող դաշնակցական գործիչին, որ այնուհետեւ մինչեւ 1916 թւականը, շատ կարճ ընդհատումով, ապրեցաւ ու գործեց Վասպուրական աշխարհի մէջ:
Վանի մէջ գործունէութեան այս երկարատեւ շրջանը Արամի կեանքին առանցքային բաժինը կազմեց՝ ազգային-քաղաքական գործիչի անոր մեծ վաստակին ամրակուռ պատւանդանը հանդիսանալով:
Ոչ միայն ՀՅԴ Դուրան-Վասպուրականի կազմակերպութեան մէջ, այլեւ ողջ Վասպուրականի հայութեան մօտ Արամ տարածեց Հայաստանն ու հայութիւնը ամէն բանէ վեր դաւանելու, համահայկական ու հասարակաց շահի պաշտպանութիւնը ամէն նկատառումէ վեր դասելու, այլեւ ազգի եւ հայրենիքի պաշտպանութեան ու ազատագրութեան կռիւը միասնական ուժերով եւ միաձոյլ մէկ ճակատով առաջ մղելու գաղափարական ուսմունքը:
Օսմանեան կառավարութեան աչքի փուշը դարձած Արամին որքան ատեցին, նոյնքան պատկառանքով անոր նայեցան Վան եկած ու գացած թուրք թէ քուրդ իշխանաւոր բէկերն ու փաշաները: Այն աստիճան, որ նոյնինքն թշնամին Արամի մէջ տեսաւ իր մեծագոյն ախոյեանը եւ «Արամ Փաշա» անւանեց հայ յեղափոխական առաջնորդին:
Պատահական չէր, հետեւաբար, որ պատմական վերիվայրումներով յղի այդ երկար ժամանակշրջանին, Արամ դարձաւ Վասպուրականի հայութեան հաւաքական ուժն ու կամքը մարմնաւորող անվիճելի ղեկավարը: Ազգային-քաղաքական ինքնակազմակերպման եւ պետական տարողութեամբ ենթակառոյցի ստեղծման առումով՝ Արամ բախտորոշ գործ կատարեց Վանի մէջ: Արգասիքը եղաւ 1915-ի Վանի հերոսական ինքնապաշտպանութիւնը, որուն ոգին եւ հուժկու բռունցքն էր Արամ: Իբրեւ այդպիսին՝ ան նշանակւեցաւ Վանի կառավարիչ, արժանանալով ոչ միայն վանեցիներու, այլեւ Վան մտած ռուսական զօրքերու հրամանատարութեան հիացմունքին ու վստահութեան:
Բայց յատկապէս Արամի երեւանեան գործունէութեան մէջ, 1917-էն սկսեալ, տեսանելի ու ճառագայթող է ազգային ու պատմական առումով անոր մեծագործութիւնը:
1917-ին իր Երեւան ժամանումէն մինչեւ 1919-ի իր մահը, Արամ Մանուկեան բառին ամենէն ամբողջական իմաստով Արարատեան դաշտի ողջ հայութեան խտացեալ մարմնաւորումը դարձաւ: Որբի եւ ողբի, գաղթականութեան եւ յուսալքումի, արշաւող թուրքէն սարսափահար եւ դէպի Ռուսաստան հայեացքը յառած ցանուցրիւ հայութենէն, ամիսներու վրայ տարածւած իր տենդոտ աշխատանքով եւ բազմութիւններ ի մի բերելու եւ շարժելու, համախմբելու եւ կազմակերպ ամրոցի վերածելու իր տաղանդով՝ Արամ շունչ եւ մարմին տւաւ Հայաստանի անկախութեան նւաճումին, դէպի Սարդարապատի, Բաշ Ապարանի եւ Ղարաքիլիսէի յաղթական հերոսամարտները մղելով ու առաջնորդելով հայրենի հողի վրայ վերապրած հայութեան վերջին բեկորները:
Պատահական չէր, որ հայոց նորագոյն պատմութեան օրհասական այդ պահուն՝ Երեւանի հայութիւնը «Դիկտատոր» կարգեց Արամին եւ անոր վստահւեցաւ ազգային իր ճակատագրին դարբնումը:
Արամ արժանաւորապէս իրագործեց իր ուսերուն վրայ դրւած ծանրագոյն պատասխանատւութիւնը եւ դարձաւ հիմնադիրը արդի ժամանակներու Հայաստանի անկախութեան վերականգնումին ու Հայոց ազատ պետականութեան կերտումին:
Կենսագիրներու միահամուռ վկայութեամբ՝ եթէ անողոք հիւանդութիւնը չկտրէր կեանքի թելը Արամին, հայոց նորագոյն պատմութեան այս հսկան ի վիճակի պիտի ըլլար նաեւ առողջացնելու եւ ամրապնդելու Հայաստանի Հանրապետութեան ազգային-հասարակական ներքին շաղախը: Հայ ժողովուրդի հաւաքական կամքն ու ուժը ջլատող ցեցերու դէմ պայքարի մեծ գործ կար տակաւին եւ յատկապէս Արամ ի վիճակի էր պատւով յաղթական իր աւարտին առաջնորդելու այդ պայքարը:
Բայց ճակատագիրը ընդհատեց անոր կեանքը եւ անաւարտ թողուց անոր ձեռնարկած մեծ գործը:
Թէեւ Արամ վաղաժամ վախճանեցաւ եւ ժամանակը չունեցաւ իր կերտած ազատ ու անկախ Հայաստանը պաշտպանելու Լենին-Քեմալ սադրանքին դէմ, այդուհանդերձ՝ Հայաստանի անկախութեան առաջին ամիսներու կեանքին մէջ անգամ, իբրեւ ներքին գործոց նախարարի՝ ան յաջողեցաւ երկաթեայ կամքով ու արդար խստապահանջութեամբ կարգ ու կանոն հաստատել որբերու եւ գաղթականներու անձեւ քաոս ներկայացնող նորանկախ Հայաստանի ներքին կեանքին մէջ:
97 տարի առաջ, յունւարի 29-ին, առյաւէտ երկինք բարձրացաւ լուսաւոր աստղը Արամի, որ հայոց նորագոյն պատմութեան մէջ մարմնաւորեց դաշնակցական յեղափոխականի եւ ազգային ղեկավարի ամբողջական կերպարը, որ մեծակշիռ աւանդ ունեցաւ հայ ժողովուրդի բոլոր խաւերն ու հատւածները ի մի բերելու եւ դէպի պայծառ գալիքը առաջնորդելու սրբազան պայքարի յաղթանակին մէջ:
Արամ ապրեցաւ եւ գործեց մէկ ու միակ դաւանանքով, որ կը խտանար սեփական ժողովուրդին նկատմամբ պարտքի ու պատասխանատւութեան զգացումով գործելու դաշնակցական յանձնառութեան մէջ: Հայ ժողովուրդի ու Հայաստանի ամբողջական ազատագրութեան դատին պատանի տարիքէն զինւորագրւած՝ Արամ շարունակ ծառայեց ու գործեց հաշւետւութեան այն անկեղծ սկզբունքայնութեամբ, թէ՝
«Ես մի բանից եմ վախենում: Վախենում եմ՝ մենք սեւերես դուրս գանք մեր ժողովրդի առջեւ, չկարողանանք կազմակերպել գործը եւ կորցնենք նրա հաւատն ու վստահութիւնը»:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։