Հա

Ազգային

13/02/2016 - 09:40

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Վահան Տէրեան (Տէր-Գրիգորեան, 1885-1920)

Ժամանակը եկաւ հաստատելու, որ Վահան Տէրեան ի վերուստ կոչւած էր դառնալու հայ քնարերգութեան ամենէն աւելի յիշւող, հայ մարդոց սրտին մէջ ամենէն աւելի սիրոյ եւ հպարտ մարդասիրութեան յոյզեր արթնցնող ու վառ պահող բանաստեղծը։
Նախնական իր կրթութիւնը գիւղի վարժարանին մէջ ստանալէ ետք, Տէրեան յաճախեց եւ աւարտեց Ախալքալաքի պետական վարժարանը։ Ապա՝ անցաւ Թբիլիսի, որ 19-րդ դարավերջին հայոց մշակութային եւ ազգային-յեղափոխական ամենէն աշխոյժ կենտրոններէն էր։

Ցաւատանջ սիրոյ եւ տառապակոծ հայրենիքի հանճարեղ երգիչը

Ն.


Յունւարի 7-ին հայ ժողովուրդը ոգեկոչեց անմեռ յիշատակը իր հանճարեղ բանաստեղծներէն Վահան Տէրեանի: 96 տարի առաջ, 7 յունւարի 1920-ին, վաղաժամ իր վերջին շունչը փչեց հայրենի Ջաւախքի արժանաւոր այս զաւակը, որուն պատգամը մինչեւ այսօր կարձագանգէ հայոց սերունդներու մտքին եւ սրտին մէջ.-
Մի՛ խառնէք մեզ ձեր վայրի, արջի ցեղերին,-
Մեր երկիրը աւերւած, բայց սուրբ է եւ հին։
Որպէս լեռն է մեր պայծառ տեսել հազար ձիւն,
Այնպէս նոր չեն մեզ համար ցաւ ու դառնութիւն։
... Շատ է տեսել երկիրն իմ ցաւ ու արհաւիրք,
Լաց է այնտեղ ամէն երգ եւ ողբ՝ ամէն գիրք։
Գերւած ենք մենք, ո՛չ ստրուկ, գերւած մի արծիւ,
Չարութեան դէմ վեհսիրտ միշտ, վատի դէմ ազնիւ։
Բարբարոսներ կը գան ու կանցնեն անհետ,
Արքայական խօսքը մեր կը մնայ յաւէտ...
Վահան Տէրեան ծնած էր 28 յունւարի 1885-ին, Ախալքալաքի Գանձա գիւղին մէջ, Սուքիաս քահանայ Տէր-Գրիգորեանի ընտանեկան յարկին տակ։
Մարմնապէս վատառողջ ծնունդ էր եւ միայն 35 տարի ապրեցաւ Վահան Տէր-Գրիգորեան, բայց 1908-ին լոյս ընծայած իր «Մթնշաղի անուրջներ» բանաստեղծութեանց գրքոյկով իսկ՝ Վահան Տէրեան արժանաւորապէս իր բարձրադիր գահը գրաւեց հայ ժողովուրդի մեծանուն զաւակներու անմահութեան պանթէոնին մէջ, իբրեւ սիրոյ եւ մթնշաղի, քնքշանքի ու թախիծի, անուրջի եւ մահւան, Երկիր Նայիրիի եւ «բորբ արեւ»-ի հանճարեղ երգիչը։
Յատկապէս ազգայինն ու համամարդկայինը իբրեւ մէկ ու անբաժանելի ամբողջութիւն ընկալելու եւ ապրելու իր խորհրդաւոր յուզաշխարհով՝ Վահան Տէրեան հայոց սերունդներուն տւաւ նոր երգ, այլեւ՝ պատգամ.-
Այդպէ՛ս, Վահան Տէրեան ստեղծագործեց եւ հայ գրականութեան պարգեւեց բանաստեղծութիւններ, որոնք իրենց թարմ շունչով, խոր զգայնութիւններով, երաժշտական կշռոյթով, պատկերներու գրաւչութեամբ եւ, մանաւա՛նդ, վճիտ ու հեզասահ հայերէնով նոր դարաշրջան բացին հայոց քնարերգութեան մէջ։
Եւ զարմանալի չէ, որ արեւելահայ բանաստեղծութեան նորարար հսկաները՝ Յովհաննէս Թումանեան ու Աւետիք Իսահակեան, այլեւ ու մանաւա՛նդ Եղիշէ Չարենց, իրենց հպարտութեան աղբիւրը գտան Տէրեանի մէջ։ Իսկ հայ երիտասարդութիւնը իր ամենօրեայ երգին վերածեց Տէրեանի տաղանդաւոր գրչին տակ այնքան սրտայոյզ պատկերներով, խոհերով ու երաժշտականութեամբ վերծանւած վիշտն ու թախիծը, բնութիւնն ու մարդը, կինն ու անուրջը, Նայիրեան Երկիրն ու հուրէ դարը, կեանքի քնքշանքն ու մահւան անդորրը...
Մոռանա՜լ, մոռանա՛լ ամէն ինչ,
Ամենին մոռանալ.
Չսիրել, չխորհել, չափսոսալ -
Հեռանալ...
Այս տանջող, այս ճնշող ցաւի մէջ,
Գիշերում այս անշող
Արդեօք կա՞յ իրիկւայ մոռացման,
Մոռացման ոսկէ շող...
Մի վայրկեան ամենից հեռանալ,
Ամենին մոռանալ.-
Խաւարում, ցաւերում քարանալ
Մէն-միայն...
Մոռանա՜լ, մոռանա՛լ ամէն ինչ,
Ամենին մոռանալ.
Չրսիրել, չըտենչալ, չըկանչել,
Հեռանալ...
Կենսագիրներու վկայութեամբ՝ քահանայ հօր ներշնչանքը մեծ դեր ունեցաւ Վահան Տէրեանի ուսումնատենչութեան եւ խորհրդապաշտութեան մէջ։
Ուսումնատենչութիւնը զինք տարաւ Մոսկւա եւ Սանկտ Պետերբուրգ, ուր մասնագիտացաւ լեզւաբանութեան եւ պատմագիտութեան մէջ։
Իսկ խորհրդապաշտութիւնը զինք մղեց դէպի գրականութիւն. պատանի տարիքէն սկսաւ ոտանաւորներ գրել։ Թոքախտը երիտասարդ տարիքէն սկսաւ հիւծել Վահան Տէրեանի մարմինը, մինչեւ որ 1920-ին վաղահաս մասը վերջակէտ դրաւ անոր տառապանքին։ Բայց, որովհետեւ հպարտ էր նկարագրով, իրեն բաժին հանւած դաժան կենսափորձն ու ճակատագիրը Տէրեան տարաւ անխռով՝ սիրոյ զեղուն քնարականութեամբ երգելով.-
Ամէն վայրկեան, սիրով տրտում, ասում եմ ես մնաս բարով,
Բորբ արեւին՝ իմ բոց սրտում՝ ասում եմ ես մնաս բարով։
Մնաք բարով ասում եմ ես բոլոր մարդկանց չար ու բարի,
Տանջւող ու որբ ադամորդուն ասում եմ ես մնաս բարով։
Մնաք բարով ասում եմ ես ընկերներիս մօտ ու հեռու,
Ոսոխներիս չար ու արթուն ասում եմ ես մնաք բարով։
...Գնում եմ ես մի մութ աշխարհ, հեռու երկիր, էլ չեմ դառնայ,
Բարի յիշէք ինձ ձեր սրտում, մնաք բարո՜վ, մնաք բարո՜վ։
Ժամանակը եկաւ հաստատելու, որ Վահան Տէրեան ի վերուստ կոչւած էր դառնալու հայ քնարերգութեան ամենէն աւելի յիշւող, հայ մարդոց սրտին մէջ ամենէն աւելի սիրոյ եւ հպարտ մարդասիրութեան յոյզեր արթնցնող ու վառ պահող բանաստեղծը։
Նախնական իր կրթութիւնը գիւղի վարժարանին մէջ ստանալէ ետք, Տէրեան յաճախեց եւ աւարտեց Ախալքալաքի պետական վարժարանը։ Ապա՝ անցաւ Թբիլիսի, որ 19-րդ դարավերջին հայոց մշակութային եւ ազգային-յեղափոխական ամենէն աշխոյժ կենտրոններէն էր։ Պատանեկութիւնը նոր թեւակոխած Տէրեանի համար, Թբիլիսին հանդիսացաւ գեղարւեստական ու գաղափարական մկրտութեան իրա՛ւ աւազան մը, որուն բարեբեր օրհնանքը երկար չկրցաւ վայելել, որովհետեւ հայրը 1899-ին զինք տարաւ Մոսկւա եւ արձանագրեց «Լազարեան» ճեմարանի աշակերտ։
Այդ օրերէն իսկ ապագայ մեծ բանաստեղծը դրսեւորեց ինքնամփոփ, մելամաղձոտ եւ մտերիմներու շրջանակէն դուրս անհամարձակ տղու վարմունք, որ ժամանակի թաւալումին եւ թոքախտի յայտնաբերման հետ աւելիով շեշտւեցաւ։ Նոյնիսկ երբ հազիւ երիտասարդ ան միացաւ ռուսական Սոցիալ-Դեմոկրատ կուսակցութեան ու լծւեցաւ գաղափարական-յեղափոխական աշխոյժ գործունէութեան, Վահան Տէրեան լրիւ չթօթափեց ներասոյզ եւ մարդոց շրջապատին մէջ լռակեաց տղու իր հակումները։
1906-ին աւարտեց «Լազարեան» ճեմարանը եւ ընդունւեցաւ Մոսկւայի համալսարանին լեզւագիտութեան եւ պատմա-գիտութեան բաժանմունքը, ուր ոչ միայն խորացուց հայ լեզւի եւ մշակոյթի իր գիտական ճանաչողութիւնը, ոչ միայն հմտացաւ եւրոպական եւ արեւելեան լեզուներու գործածութեան, այլեւ՝ բառին ամենէն կենսատու իմաստով յափշտակւեցաւ ֆրանսիացի խորհրդապաշտ (սենպոլիստ) բանաստեղծներով, որոնց գեղարւեստական ու ոճաբանական բարձրորակ նորարարութիւնը բախտորոշ դեր ունեցաւ Տէրեան բանաստեղծի ինքնուրոյն ուղին հունաւորելու մէջ։
Մոսկւայի համալսարանի ուսանողութեան այդ շրջանին է, որ Վահան Տէրեան 1908-ին լոյս ընծայեց իր բանաստեղծութեանց երախայրիքը՝ «Մթնշաղի անուրջներ» 80 էջանոց փոքրածաւալ գրքոյկը, որ ատենի հայ գրական աշխարհին կողմէ, Մոսկւայէն մինչեւ Թբիլիսի ու Պոլիս, բայց յատկապէս ընթերցողներու երիտասարդ շրջանակին մօտ, արժանացաւ ջերմագոյն ընդունելութեան։
Ուսման զուգահեռ Վահան Տէրեան նուիրւեցաւ Սոցիալ-Դեմոկրատ կուսակցական գործունէութեան՝ Ալեքսանդր Ծատուրեանի, Պօղոս Մակինցեանի ու մարքսական կողմնորոշումով երիտասարդ այլ գրողներու եւ մտաւորականներու հետ ձեռնարկելով «Գարուն» պարբերականի հրատարակութեան։ Իսկ երբ նիւթական անձկութեան հետեւանքով դադրեցաւ «Գարուն»-ը, Տէրեան իր գործուն մասնակցութիւնը բերաւ նորաստեղծ «Պանթէոն» հրատարակչականին՝ թարգմանական բեղուն գործունէութիւն ծաւալելով։ Այս շրջանին արգասիքը եղան անգլիական, ֆրանսական, ռուսական եւ վրացական գրականութեան կարգ մը գլուխ-գործոցներու տէրեանական թարգմանութիւնները, որոնք իրենց տեսակին մէջ գեղարւեստական բարձրորակ թարգմանիչի պատւանդանին եւս արժանացուցին Տէրեանը։
1912-ին լոյս ընծայեց իր երկրորդ հատորը՝ «Բանաստեղծութիւններ» անունով։
Հայրենի հողէն հեռու եւ օտարներու մտերմութեան մէջ ապրելով՝ Տէրեան իւրովի հետեւեցաւ ու արձագանգեց սեփական ազգի ազատագրական պայքարի վերիվայրումներուն։ Խորքին մէջ Տէրեան նոյնացուց իր սեփական հիւանդութեան հետ եկող՝ մօտալուտ մահւան անխուսափելիութեան ճակատագիրը հայ ժողովուրդի լինելութեան սպառնացող վտանգներու՝ ազգային դատապարտւածութեա՛ն ճակատագրին հետ։ Ուրիշներէն տարբեր ըլլալու եւ սեփական ցաւին մէջ հպարտօրէն իր ուղին շարունակելու այդ ապրումէն բխեցաւ կեանքին ու մարդոց առաւել սիրով փարելու Տէրեանի անանձնականութիւնը՝
Այնպէս անխինդ են եւ նման լացին
Երգերն իմ երկրի, այնպէս տխրագին.
Մեզ չի հասկանայ օտարերկրացին,
Մեզ չի հասկանայ սառն օտարուհին:
Այն մելամաղձիկ, լացող, միալար
Ելեւէջները ներդաշնակ այնպէս
Եւ հարազատ են սրտին մեր մոլար,
Հոգուն մեր բեկւած, աւերւած, հրկէզ.
Տեսնում եմ ահա գիւղերը մեր խեղճ,
Եւ թուխ դէմքերն այն տխրութեան սովոր,
Իմ ժողովուրդը անել վշտի մէջ,
Երկիրն իմ անբախտ եւ աղէտաւոր:
Թող հնչէ երգն այդ դառն ու ցաւածին,
Երգը հայրենի ցաւագար ու հին,
Մեզ չի հասկանայ օտարերկրացին,
Մեզ չի հասկանայ սառն օտարուհին...
1913-ին, աւարտելով Մոսկւայի համալսարանը, Վահան Տէրեան անցաւ Սանկտ Պետերբուրգ, ուր աշակերտեց մեծ հայագէտ Նիկողայոս Մառի՝ առաւել խորացնելով հայերէն լեզւի, հայ մշակոյթի եւ հայոց պատմութեան իր գիտութիւնը։ Այս շրջանին աւելիով խորացաւ Տէրեանի մտերմութիւնը ռուս մեծանուն բանաստեղծ ու գաղափարակից Մաքսիմ Գորքիի հետ. միասին անոնք ձեռնարկեցին հայկական բանաստեղծութեան ծաղկաքաղի մը ռուսերէն թարգմանութեան եւ առանձին հատորով հրատարակութեան։
Միաժամանակ Տէրեան մխրճւեցաւ կուսակցական գործունէութեան մէջ։ Յատկապէս 1917-ի համառուսական յեղափոխութենէն ետք, բոլշեւիկ քարոզիչի առաքելութեամբ, Տէրեան շրջագայեցաւ Թբիլիսի, Սոխումի եւ Ախալքալաքի միջեւ՝ ամենուր քարոզելով «Լենինեան գաղափարներ»-ը։ Իսկ թոքախտը աստիճանաբար ծանրացաւ եւ քայքայեց առողջութիւնը։ Տէրեան ստիպւեցաւ առողջարան մտնել՝ բուժւելու համար։ Բայց, երբ բոլշեւիկները հասան իշխանութեան գլուխ՝ Տէրեան անմիջապէս հեռացաւ առողջարանէն եւ փութաց Մոսկւա, ուր նորահաստատ կառավարութեան խորհրդականը դարձաւ Ազգութեանց հարցերով։ Այդ պաշտօնին վրայ Տէրեան գործեց մինչեւ 1919-ի վերջերը, երբ թոքախտը այլեւս ուժասպառ դարձուց զինք եւ ան ստիպւեցաւ Թուրքեստան երթալ բուժման համար, ուր Օրենբուրգի առողջարանին մէջ առյաւէտ փակեց իր յոգնաբեկ աչքերը 7 յունւար 1920-ին։
Վահան Տէրեանի գործերը բազում հրատարակութեանց արժանացած են Հայաստանի, թէ Սփիւռքի մէջ։ 1956-ին լոյս տեսաւ Տէրեանի ամբողջական գործերուն մեծադիր հատորը՝ մէկտեղելով «Մթնշաղի անուրջներ», «Փշէ պսակ», «Գիշեր եւ յուշեր», «Ոսկէ հեքիաթ», «Ոսկեշղթայ», «Կատւի դրախտ», «Երկիր Նայիրի» եւ «Հոկտեմբերեան երգեր» բանաստեղծական գործերը, այդ շարքերէն դուրս գրւած բանաստեղծութիւնները, թարգմանութիւնները, յօդւածներն ու նամակները։
Հայու ցաւատանջ ճակատագրին հետ նոյնացած, այլեւ իւրովի շնչաւորած հանճարեղ բանաստեղծն է Վահան Տէրեան, որ մահւան 96-րդ տարելիցը ոգեկոչեցինք յունւարի 7-ին:

Յարակից լուրեր

  • «Հայկական աւանգարդը» Վրաստանի պատմութեան մէջ. ինչ հէտք են թողել հայերը Թբիլիսում
    «Հայկական աւանգարդը» Վրաստանի պատմութեան մէջ. ինչ հէտք են թողել հայերը Թբիլիսում

    Այն փաստը, որ Վրաստանի վերջին ընտրութիւններում յաղթած հայերի թիւը մեծ է, բոլորովին էլ զարմանալի չէ։ Յատկապէս Թբիլիսում հայերը միշտ աւանգարդի դերում են եղել։ «armeniasputnik»-ը ներկայացնում է այն հայերին, որոնք իրենց հետքն են թողել Վրաստանի պատմութեան մեջ։

  • «Ե՛ւ ապրում է աշխարհը, ե՛ւ ապրում է Վանը»
    «Ե՛ւ ապրում է աշխարհը, ե՛ւ ապրում է Վանը»

    Այսօր՝ օգոստոսի 1-ը հայ բանաստեղծ, արձակագիր, գրականագէտ Գուրգէն Մահարու ծննդեան օրն է։

  • Թբիլիսիում եւ Երեւանում կանցկացւի «Սայեաթ-Նովա» փառատօնը
    Թբիլիսիում եւ Երեւանում կանցկացւի «Սայեաթ-Նովա» փառատօնը

    Թբիլիսիի Սուրբ Գէորգ եկեղեցում յունիսի 16-ին «Music of Armenia»-ն կանցկացնի «Սայեաթ-Նովա» փառատօնը։ Լրագրողների հետ հանդիպման ժամանակ տեղեկացրել է «Սայթ-Նովա» փառատօնի կազմակերպիչ Յասմիկ Մովսիսեանը՝ աւելացնելով, որ փառատօնն արդէն 2-րդ անգամ է անցկացւում։

  • «Վարդատօն»-ը կանցկացւի մայիսի 28-ին
    «Վարդատօն»-ը կանցկացւի մայիսի 28-ին

    «Վիրահայերի միութիւնը» Թբիլիսիի քաղաքապետարանի, Հայաստանի եւ Վրաստանի մշակոյթի նախարարութիւնների, Թբիլիսիի Պետրոս Ադամեանի անւան պետական դրամատիկական թատրոնի եւ Վրաստանում ՀՀ դեսպանութեան աջակցութեամբ կազմակերպում է աշուղ Սայեաթ Նովային նւիրւած աւանդական «Վարդատօնը»:

  • Թբիլիսիի Շամխորեցոց եկեղեցու մօտ իրականացւելիք շինարարութիւնը կը վնասի եկեղեցին
    Թբիլիսիի Շամխորեցոց եկեղեցու մօտ իրականացւելիք շինարարութիւնը կը վնասի եկեղեցին

    Նախորդ տարւայ դեկտեմբերին, երբ եկեղեցու մօտ շինարարութիւն էր սկսիել, Վիրահայոց թեմը դիմել էր Վրաստանի յուշարձանների պահպանութեան ազգային գործակալութեանը, Թբիլիսիի քաղաքապետարանին՝ խնդրելով պատշաճ միջոցներ ձեռնարկել, որովհետեւ ընթացող շինարարութիւնը վնաս էր հասցնում առանց այն էլ վթարային վիճակում գտնւող եկեղեցուն:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։