Հա

Ազգային

18/02/2016 - 09:40

18 փետրւարի 1921-ի ապստամբութիւնը

18 փետրւարի 1921-ին, 95 տարի առաջ, հայրենի իր հողին վրայ, հայ ժողովուրդը ապստամբեցաւ իր նորաստեղծ՝ երկուքուկէս տարեկան Ազատ ու Անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան պարտադրւած խորհրդային բռնակալ լուծին դէմ:
1917-ի հոկտեմբերին բոլշեւիկեան յեղաշրջումով հաստատւած համայնավար խորհրդային ամբողջատիրութեան դէմ՝ ժողովրդային ըմբոստացման, այլ ոչ թէ պետական յեղաշրջման քայլ էր փետրւարի 18-ը:

Հայ ժողովուրդի ազատատենչ ոգին անմահ է

Ն.


18 փետրւարի 1921-ին, 95 տարի առաջ, հայրենի իր հողին վրայ, հայ ժողովուրդը ապստամբեցաւ իր նորաստեղծ՝ երկուքուկէս տարեկան Ազատ ու Անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան պարտադրւած խորհրդային բռնակալ լուծին դէմ:
Հայ ժողովուրդի պատմական ըմբոստ ոգիին հերոսական շղթայազերծումն էր Փետրւարեան ապստամբութիւնը, որ ընդհանուր ազգաց պատմութեան մէջ գրաւեց իր նշանակալից տեղը, իբրեւ նախկին Ռուսական կայսրութեան տարածքին արձանագրւած համաժողովրդային առաջին ազգային ըմբոստացումը:
1917-ի հոկտեմբերին բոլշեւիկեան յեղաշրջումով հաստատւած համայնավար խորհրդային ամբողջատիրութեան դէմ՝ ժողովրդային ըմբոստացման, այլ ոչ թէ պետական յեղաշրջման քայլ էր փետրւարի 18-ը:
Լենինի եւ Քեմալի զօրքերուն միացեալ գրոհին տակ պարտութեան մատնւած Հայաստանի Հանրապետութիւնը անկախութիւն եւ ազատութիւն կորսնցուցած էր եւ, հետեւաբար, չունէր եւ չէր կրնար ունենալ իշխանութիւն փոխելու խնդիր: 2 դեկտեմբերի 1920-ին, ի տես բոլշեւիկեան եւ քեմալական գործակցութեամբ նորանկախ Հայաստանի ամբողջական պաշարումին եւ պետական կործանման վտանգին, երկու չարեաց փոքրագոյնը ընտրելու քաղաքական հաշւարկով, Հայաստանի ազգընտիր կառավարութիւնը երկրին իշխանութիւնը զիջեցաւ խորհրդայիններու լիազօր ներկայացուցիչ Լեգրանին եւ անոր հովանաւորած բոլշեւիկներ Կասեանի, Նուրիջանեանի ու Աթարբէգեանի այսպէս կոչւած Յեղկոմին...
Երբ մէկ կողմէ Հայաստանի հիւսիսէն ու արեւելքէն Կարմիր բանակը, իսկ միւս կողմէ հարաւէն ու արեւմուտքէն քեմալական զօրքը կը շարունակէին զինու զօրութեամբ իրենց կամքը պարտադրել հայ ժողովուրդին, աւելի քան բնական ու հասկնալի էր, որ Հայաստանի համար քաղաքականապէս միայն ինքնասպանութիւն կրնար նշանակել, նման պայմաններու մէջ, պետական յեղաշրջումի որեւէ քայլ:
Ճիշտ է եւ պատմական անհերքելի իրողութիւն է, որ նոյն այդ ժամանակամիջոցին Զանգեզուրն ու Լեռնահայաստանը յաղթարշաւի մէջ էին եւ, անզուգական Նժդեհի հրամանատարութեամբ, հայկական կանոնաւոր զօրքն ու աշխարհազօրայինները հերոսաբար կը դիմադրէին ու յետ կը մղէին թշնամական գրոհները: Բայց Զանգեզուրի ինքնապաշտպանութեան հերոսական մարտերը ուղղւած էին «Կարմիր» համազգեստ հագած Ադրբեջանի դէմ՝ հեռահար նպատակ ունենալով Արցախի հայութեան պաշտպանութիւնը համաթուրքական սպառնալիքին դէմ:
Ամէն պարագայի, 1921-ի սկզբնաւորութեան, շրջանային մեծ քաղաքականութեան պաստառին վրայ, արդէն վճռւած էր Հայաստանի ճակատագիրը: Լենինի Ռուսաստանը որոշած էր քեմալական Թուրքիոյ զիջիլ Արեւմտահայաստանը՝ Կարսն ու Արդահանն ալ իբրեւ «բարեացակամութեան յաւելեալ ապացոյց» նւէր տալով, իսկ քեմալական Թուրքիան փոխարէնը խոստացած էր զօրակցիլ Անդրկովկասի երեք հանրապետութեանց մէջ խորհրդային կարգերու հաստատման եւ ռուսական տիրապետութեան վերականգնման:
160218d02aՆման կայսերապետական գործարքի դէմ յանդիման՝ միայն կործանարար արկածախնդրութիւն կրնար ըլլալ հայ ժողովուրդին թէ անոր քաղաքական կամքը ղեկավարող Դաշնակցութեան կողմէ պետական յեղաշրջման որեւէ փորձ:
Նոյն տրամաբանութեամբ նաեւ պէտք է ընդգծել, որ արտաքին-քաղաքական օրհասական այդ պայմաններուն մէջ կատարւած Փետրւարեան ապստամբութիւնը, իբրեւ ազատութեան եւ արդարութեան ի խնդիր ծաւալած համաժողովրդային ըմբոստացում, ոչ միայն արկածախնդրութիւն չէր, այլեւ՝ պատմական անհրաժեշտութիւն էր:
Անիկա վիրաբուժական անխուսափելի նշդրակի եւ փրկարար սրբագրումի նշանակութիւն ունեցաւ Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի ապագային համար:
Փաստօրէն, հակառակ Հայաստանի Հանրապետութեան կառավարութեան հետ Լեգրանի կնքած համաձայնագրին, որ կը նախատեսէր Պաշտպանութեան նախարար Դրոյի հետ նորահաստատ Յեղկոմի գործակցութիւնը եւ կը բացառէր ինքնակամ հրաժարած կառավարութեան անդամներուն դէմ բոլշեւիկեան հալածանքը, Կասեաններու Յեղկոմը լրիւ հակառակ ուղղութեամբ գործեց 4 դեկտեմբերի 1920-էն սկսեալ, երբ Երեւան գալով իշխանութիւնը ձեռք առաւ:
Դրօն հսկողութեան տակ առնըւեցաւ, Համօ Օհանջանեանի եւ Համազասպի տարողութեամբ կառավարական եւ ազգային գործիչներ բանտ նետւեցան, Զօր. Նազարբէգեանի գլխաւորութեամբ Հայկական բանակի ամբողջ սպայակազմը, 1200 սպաներ, հետիոտն աքսորւեցան դէպի Ռուսաստան: Իսկ վարչապետ Սիմոն Վրացեանի օրինակով պետական-կուսակցական գործիչներ ընդյատակ անցան՝ խոյս տալով նորակազմ Չեկայի խելացնոր հետապնդումներէն:
Հաւանաբար այս բոլոր հալածանքները ինքնըստինքեան բաւարար չըլլային, որպէսզի մեր ժողովուրդին համբերութեան բաժակը յորդէր: Ի վերջոյ արտաքին-քաղաքական ծանրակշիռ պայմաններու տակ իշխանութիւնը ինքնակամ յանձնւած էր բոլշեւիկեան Ռուսաստանի դրածոներուն եւ հարկ էր ակռաները սեղմել ու դիմանալ, մինչեւ որ կործանարար փոթորիկը խաղաղէր ու անցնէր:
Բայց Նուրիջանեաններու Յեղկոմը դժգոհ էր, որ առանց քաղաքացիական արիւնահեղ պատերազմին՝ Հայաստան ընտրած էր խաղաղ խորհրդայնացման ուղին եւ հարկ էր... «բաց դուռը կոտրելով ներս մտնելու» օրինաչափութիւնը կիրարկել:
160218d02bՇուտով թալանն ու հալածանքը ծափ առաւ նոյնինքն սեփական ժողովուրդին դէմ՝ յատկապէս գիւղական շրջաններու մէջ դասակարգային շինծու պայքարի մթնոլորտ հրահրելով: Սեփականազրկումի եւ ինչքերու բռնագրաւման մեծ խրախճանք մը սկսան նորահաստատ իշխանութեանց վերին թէ ստորին մակարդակի պաշտօնատարները: Եւ ահա այդ ատեն յորդեցաւ հայ ժողովուրդին համբերութեան բաժակը:
Երբ 16 փետրւարին ժողովրդային ըմբոստացման առաջին խմորումները սկսան եւ շրջաններէն ժողովուրդը, դաշնակցական երբեմնի խմբապետներու գլխաւորութեամբ, սկսաւ շարժիլ դէպի Երեւան, Յեղկոմը ինքնասրբագրման ելքեր փնտրելու փոխարէն՝ աւելի կատաղի դարձաւ իր բռնութեանց մէջ: Նոյնինքն 18 փետրւարի վաղ առաւօտեան ժամերուն Երեւանի բանտերուն մէջ բառացիօրէն խոշտանգւելով սպանւեցան Համազասպի նշանակութեամբ հայ հերոսներ...
Այս իմաստով պատմական անհրաժեշտութիւն եղաւ 18 փետրւար 1921-ի արեւածագին Երեւանի մէջ հայ ժողովուրդին իրագործած ապստամբութիւնը, որ ոչ միայն բանտերէն ազատեց իր հերոսական զաւակներն ու քաղաքական կամքին ներկայացուցիչները, այլեւ՝ իշխանութենէն խուճապահար փախուստի մղեց Կասեանները...
Մինչեւ ապրիլի 2 ապստամբութիւնը Հայաստանի պետական ղեկէն հեռու պահեց խորհրդայինները, որոնք թէեւ ի վերջոյ վերատիրացան իշխանութեան, բայց արդէն Ալ. Միասնիկեանով փոխարինւած Յեղկոմով մը վերադարձան՝ ստանալով... Հայաստանի մէջ քաղաքացիական պատերազմի հրահրումէն խուսափելու լենինեան «յանձնարարականը»:
Տարբեր հարց է, որ այդ յանձնարարականը եւս դատապարտւեցաւ մեռեալ տառ մնալու եւ Հայաստան աստիճանաբար թաւալեցաւ ստալինեան մաքրագործումներու ահաւոր անդունդը:
Բայց Փետրւարեան ապստամբութիւնը կատարեց իր պատմական դերը եւ սեփական ժողովուրդին համբերատարութիւնը յարգելու պետական հասունացման հարկին տակ դրաւ խորհրդային սւիններով Հայաստանի ղեկին տիրացած բոլշեւիկ գործիչները:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։