Հա

Ազգային

20/02/2016 - 10:00

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Անտոն Գօշ (Պոյաճեան, 1849-1927)

Աւազանի անունով Անտոն Պոյաճեան՝ ան ծնած էր 1849-ին Կարնոյ (Էրզրում) Խոտորջուր գիւղը։ Պատանի տարիքէն իսկ կը խանդավառւի Հայաստանի ազատագրութեան գաղափարով եւ իր տարեկիցներուն կը հաւաքէ գաղտնի խմբակներու մէջ՝ քրդական հրոսակներու ամենօրեայ ասպատակութեանց դէմ պայքարելու, այլ մանաւանդ օսմանեան անարգ լուծէն հայրենի հողն ու հայութիւնը ազատագրելու առաջադրանքով։

Հայ Յեղափոխական շարժման խոնարհ հերոսն ու դաշնակցական հայրիկը

Ն.


89 տարի առաջ, յունւար 14-ին՝ Ժնեւի մէջ վախճանեցաւ Հայ Յեղափոխական շարժման հաւատաւոր զինւորներէն ու խոնարհ հերոսներէն՝ «դաշնակցական հայրիկ»-ի կոչումին արժանացած Անտոն Գօշ։
Թէեւ հայ ազատագրական շարժման ականաւոր գործիչներէն շատերու յուշերուն եւ նամակներուն, ինչպէս նաեւ ՀՅԴ պատմութեան նւիրւած աշխատասիրութեանց մէջ յաճախակի կը յիշատակւի անոր անունը, բայց ըստ արժանւոյն ներկայացւած չէ կեանքն ու գործունէութիւնը սուլթան Համիդի 21 յուլիս 1905-ի մահափորձին՝ Ելդըզի ռումբի գլխաւոր կազմակերպիչներէն Անտոն Գօշի։
Ի մի բերւած եւ հայոց սերունդներուն յանձւած չեն ժամանակակիցներու ցիրուցան վկայութիւնները՝ «Տիար Անտոն» անւանումով այն խոնարհ հերոսին մասին, որ 1890-ականներու վերջերէն մինչեւ 1927-ի իր մահը, ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի Ժնեւեան պատմական շէնքին վերակացուն ու միաժամանակ պահակը եղաւ եւ, իբրեւ այդպիսին, Եւրոպայի տարածքին ցրւած ատենի հայ ուսանողութեան ու մտաւորականութեան սիրելի «պահապան հրեշտակ»-ը դարձաւ։
Աւազանի անունով Անտոն Պոյաճեան՝ ան ծնած էր 1849-ին Կարնոյ (Էրզրում) Խոտորջուր գիւղը։ Պատանի տարիքէն իսկ կը խանդավառւի Հայաստանի ազատագրութեան գաղափարով եւ իր տարեկիցներուն կը հաւաքէ գաղտնի խմբակներու մէջ՝ քրդական հրոսակներու ամենօրեայ ասպատակութեանց դէմ պայքարելու, այլ մանաւանդ օսմանեան անարգ լուծէն հայրենի հողն ու հայութիւնը ազատագրելու առաջադրանքով։
Արդէն 28 տարիքը թեւակոխած երիտասարդ էր Անտոն, երբ տեղի ունեցաւ 1877-78-ի ռուս-թուրքական պատերազմը, որ վերջ գտաւ ռուսական կողմի ջախջախիչ յաղթանակով։ Յաղթական ռուս բանակը՝ իրեն միացած հայ կամաւորականներու հերոսական գործողութիւններով, յաջողեցաւ մտնել Կարին եւ տեղւոյն հայութեան պարգեւել օսմանեան լուծէն վերջնականապէս ազատագրւելու մեծ յոյսեր։
Բայց Ցարական Ռուսաստանը քաղաքական տարբեր հաշիւներ ունէր. իրարու հետեւեցան Սան Ստեֆանոյի եւ Բեռլինի խաղաղութեան եւ հաշտութեան բանակցութիւնները, որոնց ընթացքին Ռուսաստան քայլ առ քայլ նահանջեց Հայաստանի ազատագրութեան իր սկզբնական խոստումներէն, բաւարարւեցաւ Հայկական նահանգներու վրայ նախ ցարական, ապա համաեւրոպական վերահսկողութիւն հաստատելու պահանջներով, վերահսկողութիւն՝ որ ոչ միայն մեռեալ տառ մնաց զոյգ Դաշնագիրներու թուղթերուն մէջ, այլեւ պատրւակ ծառայեց Համիդեան նորահաստատ բռնատիրութեան արիւնալի հակահարւածներուն համար՝ արեւմտահայութեան դէմ...
Ընդհանրապէս արեւմտահայութեան եւ մանաւանդ Կարնոյ հայութեան յուսախաբութիւնն ու ընդվզումը անսահման եղան։ Բեռլինի Վեհաժողովէն վերադարձին՝ Խրիմեան Հայրիկ տւաւ Երկաթէ Շերեփի դիմելու պատմական իր քարոզը։
«Հայրիկի յորդորները մեզ հանեցին լեռներ»-ը երգելով՝ ըմբոստ հայ երիտասարդութիւնը ձեռնարկեց զինեալ պայքարի։ Այդպէ՛ս, Կարնոյ մէջ, Անտոն եւ իր ընկերները տենդագին փարեցան հայ ժողովուրդի ինքնապաշտպանութեան եւ ազատագրութեան զինեալ պայքարին։
Իբրեւ հայկական ապստամբութեան ղեկավար դէմքերէն մէկը, 1880-ականներու սկզբնաւորութեան, Անտոն իր կարգին ձերբակալւեցաւ ու բանտ նետւեցաւ թուրքական իշխանութեանց կողմէ։ Բանտի մէջ խստագոյն չարչարանքներու ենթարկւեցաւ, բայց ոչ մէկ խոստովանութիւն կատարեց։ Ի վերջոյ, երաշխաւորագինով ազատ արձակւեցաւ բանտէն, բայց այլեւս չմնաց Կարին։ Անցաւ Պոլիս, որ ժամադրավայրը դարձած էր հայկական նահանգներէն եկած պանդուխտներու եւ յեղափոխաշունչ հայորդիներու։
Մինչեւ 1890-ականներու առաջին կէսը Անտոն ապրեցաւ եւ գործեց Պոլսոյ մէջ։ Մաս կազմեց օսմանեան մայրաքաղաքի հայ յեղափոխական երիտասարդութեան բոլոր խմորումներուն։ Ձեռներէց արհեստաւոր էր եւ հմտութիւն ձեռք ձգեց տարբեր գործերու մէջ, մանաւանդ տպագրութեան եւ զէնք ու զինամթերքի պատրաստութեան մէջ։
Երբ նորաստեղծ Դաշնակցութիւնը 1892-ին մուտք գործեց Պոլիս, Անտոն Գօշ անմիջապէս միացաւ հայ մարտական յանդուգն կազմակերպութեան եւ անոր յանձարարութեամբ անցաւ Բուլղարիա։ Հոն հաստատեց իր տպարանը եւ աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցաւ Բուլղարիոյ ՀՅԴ կազմակերպութեան ստեղծումին։
Օսմանեան ոստիկանութեան մշտական հետապնդումներուն եւ հալածանքին տակ գտնւող Անտոնի կեանքը բախտորոշ դարձակէտ մը ունեցաւ 1898ի ՀՅԴ Երկրորդ Ընդհանուր ժողովէն (գումարւած Թբիլիսի մէջ) ետք, երբ արտասահմանեան ցուցական գործունէութիւնը կազմակերպելու առաքելութեամբ Քրիստափոր եկաւ Սոֆիա, գտաւ Անտոնը եւ իր հետ տարաւ Ժնեւ՝ «Դրօշակ»-ի տան պահապան-կառավարիչի պաշտօնով։
Այնուհետեւ Անտոն Գօշ աջ բազուկը դարձաւ Քրիստափորի ոչ միայն «Դրօշակ»-ի յանձանձումին, այլեւ եւրոպական հմտութեամբ զէնքերու եւ ռումբերու ընդյատակեայ պատրաստութեան գործին մէջ։ Միաժամանակ, «Դրօշակ»-ը ուխտատեղիի վերածած Եւրոպայի հայ ուսանողութեան եւ մտաւորականութեան ամենէն սիրւած «հայրիկ»-ը դարձաւ Անտոն, որուն գաղափարական շունչն ու յորդորները հայ յեղափոխական շատ մը գործիչներու դաշնակցական կազմաւորման մէջ մեծ դեր ունեցան։ Վրայ հասաւ 1905 թւականը, երբ Սասնոյ ապստամբութիւնը արեան մէջ խեղդելու վճիռը արձակած Համիդ Բ-ի դէմ Դաշնակցութիւնը որոշեց մահապատիժի ենթարկել Կարմիր Սուլթանը՝ մեծ մարդասպանի ահաբեկման գործողութեան պատասխանատւութիւնը վստահելով Քրիստափորի։ ՀՅԴ հիմնադիրին անմիջական գործակիցներ Սաֆոյի ու Ռուբինայի կողքին՝ Անտոն Գօշի յանձարարւեցաւ դժոխային ահարկու ռումբ-ուժանակին պատրաստութիւնը։ Եւ երբ Վիտոշի լանջին նախնական ռումբի փորձարկման պահուն Քրիստափոր եւ Վռամշապուհ նահատակւեցան, գործողութիւնը ըստ Քրիստափորի մշակած ծրագրին յառաջ տարւեցաւ։
Անտոն Գօշ կատարելագործեց ռումբը եւ օժանդակեց ականապատւած ձիակառքը Սոֆիայէն Պոլիս փոխադրելու գործին: 21 յուլիսի 1905-ին իրագործւեցաւ Ելդըզի Պոմպայի գործողութիւնը եւ Համիդի մահափորձը։
Ականապատւած ինքնաշարժին պայթումը թէեւ մեծապէս ցնցեց սուլթանական վերնախաւը, բայց չհասաւ հայատեաց բռնատէրը ահաբեկելու իր նպատակին, որովհետեւ Ուրբաթ օրւան մզկիթի արարողութենէն դուրս գալու պահուն, հակառակ այնքան երկար շաբաթներ ուսումնասիրւած եւ ճշգրտւած իր ընկալեալ ժամանակացոյցին, Աբդուլ Համիդ զրոյցի բռնւեցաւ գլխաւոր Շէյխին հետ... Ռումբը նախատեսւած պահուն պայթեցաւ, առանց որ Սուլթանը ներկայանար իր ճակատագրին հետ... ժամադրութեան։
Անտոն Գօշ կրցաւ խոյս տալ ահաբեկման վայրէն եւ հակառակ Պոլսոյ թուրք ոստիկանութեան ձեռնարկած լայնածաւալ հետապնդումներուն, կրցաւ երկրէն դուրս գալ եւ վերջնականապէս հաստատւիլ Ժնեւ, ուր, իբրեւ «Դրօշակ»-ի կառավարիչն ու Հայ Յեղափոխական շարժման ուխտատեղիին «հաւատարիմ պահապան»-ը, գործեց մինչեւ 14 յունւարի 1927, երբ 78 տարեկան հասակին առյաւէտ փակւեցան աչքերը յանդուգն յեղափոխականի, խոնարհ հերոսի եւ դաշնակցական հայրիկի անմոռանալի դէմքին՝ Անտոն Գօշի։

Յարակից լուրեր

  • Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է
    Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է

    Դիմատետրի էջիս տեղադրած «ԻՆՉՈ՞Ւ ՉԻ ԳԱՐ ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆԸ» յօդուածիս առիթով երէց ընկերս Կարօ Արմէնեան կատարած է սքանչելի նկատողութիւն, որուն ճշմարտութիւնը, հարազատութիւնը եւ իմաստութիւնը թարգմանն է իւրաքանչիւր Դաշնակցականի գաղափարական բծախնդրութեան։

  • Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են
    Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են

    Զոյա Թադէոսեանը (արժէ՞ ներկայացնել) Դաշնակցութեանը 24 ժամ է տւել, որ ներողութիւն խնդրի այս օրերին իր հասցէին հնչեցւած «վիրաւորանքների» համար, այլապէս, սպառնացել է` մտքի դրածն անել:

    Հիմա ես մի քիչ կասկածում եմ, որ որեւէ մէկը Զոյա Թադէոսեանից յանկարծ ներողութիւն խնդրի, որովհետեւ, եթէ մէկը կայ, որ պէտք է ներողութիւն խնդրի հայ ժողովրդից (ինչը եւ արեց) ու արցախեան հերոսամարտի զոհերից, դա Զոյա Թադէոսեանն է, որ իր աբսուրդ յայտարարութիւններով մաքուր օդում իսկական ամպրոպ պայթեցրեց: 

  • Ռուսաստանի վերջին ցարական ընտանիքի անդամների ինքնութիւնը հաստատւել է գնդակահարութիւնից 100 տարի անց
    Ռուսաստանի վերջին ցարական ընտանիքի անդամների ինքնութիւնը հաստատւել է գնդակահարութիւնից 100 տարի անց

    Ռուսաստանի վերջին ցարական ընտանիքի գնդակահարութեան 100-րդ տարելիցի օրը՝ յուլիսի 17-ին, ՌԴ Քննչական կոմիտէի մասնագէտները հաստատել են կայսր Նիկոլայ 2-րդի, նրա կնոջ ու 5 երեխաների մնացորդների իսկութիւնը: 

  • Ձեզ ո՞վ է սնանում
    Ձեզ ո՞վ է սնանում

    Արդարութեան կացինահարները Դաշնակցութեանը մեղադրում են անարդարութեան մեղքով։

    Հաւասարութեան ոտնահարները Դաշնակցութեանը այպանում են անհաւասարութեան յանցանքով։

    Ազատութեան իրաւունքների կաշկանդները Դաշնակցութեանը պախարակում են ազատութեան իրաւունքների զլացումով։

  • «Շահումեանի արծիւը». Շահէն Մեղրեանի յիշատակի օրն է
    «Շահումեանի արծիւը». Շահէն Մեղրեանի յիշատակի օրն է

    Շահէն Մեղրեանի մարտական ուղին սկսւել է 1988 թ.: Այն ժամանակ Շահէնը առաջիններից էր, որ զգաց, թէ առանց մարտական ջոկատների անհնար է պաշտպանել շրջանը եւ սկսեց կազմակերպել զինւած ջոկատներ: 1990 թ. յունւարի 9-ին Խանլարի ոստիկանութիւնը տեղի զինւորականների օժանդակութեամբ շրջանի ղեկավարութեանն ամբողջութեամբ գերի է վերցնում Մարտունաշէնի ճանապարհին, երբ նրանք շտապում էին մասնակցելու ադրբեջանցիների կողմից սպանւած մարտունաշէնցի պահակի յուղարկաւորութեանը։ 

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։