Հա

Ազգային

21/02/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մատթէոս Զարիֆեան՝ (1894-1924)

Հայ գրականութեան, յատկապէս քնարերգութեան սիրւած ու մեծ բանաստեղծներէն է Մատթէոս Զարիֆեան, որուն ծննդեան տարեդարձը նշեցինք 16 յունւարին:
Իր ինքնատիպ քնարերգութեամբ, Մատթէոս Զարիֆեան մինչեւ այսօր կը յուզէ ու կը գեղեցկացնէ ներաշխարհը հայ ընթերցողին, ի՛նչ տարիքի տէր ալ ըլլայ վաղամեռիկ բանաստեղծին գողտրիկ քերթւածները կամ օրագրային արձակ բանաստեղծութիւնները կարդացողը։

Կեանքի, սիրոյ եւ գեղեցկութեան մահամերձ բանաստեղծը

Ն.


Հայ գրականութեան, յատկապէս քնարերգութեան սիրւած ու մեծ բանաստեղծներէն է Մատթէոս Զարիֆեան, որուն ծննդեան տարեդարձը նշեցինք 16 յունւարին:
Իր ինքնատիպ քնարերգութեամբ, Մատթէոս Զարիֆեան մինչեւ այսօր կը յուզէ ու կը գեղեցկացնէ ներաշխարհը հայ ընթերցողին, ի՛նչ տարիքի տէր ալ ըլլայ վաղամեռիկ բանաստեղծին գողտրիկ քերթւածները կամ օրագրային արձակ բանաստեղծութիւնները կարդացողը։
Մինչեւ վերջին շունչ կեանքն ու սէրը, գեղեցիկն ու մարդկայինը անյագ ծարաւի աղբիւր դարձուց Զարիֆեան, որ իր մահամերձ վիճակին ամբողջական գիտակցութեամբ՝ անմահութեան արժանի երգի վերածեց իր տառապանքը.-
«Ա՜հ, հոյակապ քերթւածը իմ հոգիիս,
Իմ աւերակ, իմ քարուքանդ հոգիիս...»։
Մատթէոս Զարիֆեան միայն երեսուն տարի ապրեցաւ։ Թոքախտը արագօրէն հիւծեց մարմինը մարզիկի կենսունակութեամբ եւ մարմնական յաղթ կառոյցով օժտւած երիտասարդին, որ նաեւ յաւակնորդ էր Օլիմպիական մրցանակի: 19 տարեկան էր, երբ առաջին անգամ զգաց թոքախտին պատճառած ցաւը կրծքավանդակին տակ։ 11 տարի պայքարեցաւ հիւանդութեան դէմ, դարմանումի համար առողջարաններու եւ հիւանդանոցներու մէջ մաշեցան երիտասարդ իր տարիները, բայց Զարիֆեան բնաւ չկորսնցուց գեղեցիկը սիրելու եւ կեանքին փարելու իր հոգեկան անհուն քնքշութիւնը։
Ահա՛ հանրածանօթ ու այնքա՜ն սիրւած Զարիֆեանի երգը՝ սիրոյ եւ տրտմութեան.
«Պզտիկ աղջիկ մինծի կըսէ
Որ զիս խենթի պէս կը սիրէ.
Պզտիկ աղջիկ մը զիս սիրէ՜...
«Գիշերն անհուն իմ աչքերուն
Երեւի դեռ նա չէ՜ տեսեր.
Պզտիկ աղջիկ մինծի տայ սէ՜ր...
«Երեւի դեռ նա չէ՜ նայեր
Հոգւոյս խաւար անդունդն ի վար.
Պզտիկ աղջիկ մինձ սիրահար...
«Եթէ լսէր թէ ո՛չ մէկ սէր
Այդ անդունդին մէջ կը շնչէր՝
Հէք պզտիկը չէր հառաչեր...
«Ուստի եղբօր մը պէս ըսի
Որ լուսնին տակ մարդ կը մսի.
Գնա՛, գնա՛ ննջէ՛ ըսի։
«Յետոյ գացի՝ հեռո՜ւն լացի»...
Թէեւ մահը ապաժամ կտրեց կեանքի թելը հայ քնարերգութեան տաղանդաւոր այս ներկայացուցիչին, բայց Մատթէոս Զարիֆեան գիտցաւ ու կրցաւ բանաստեղծականօրէն շնչաւորել, իմաստաւորել եւ երգի վերածել իր ճակտին գրւած կեանքի կարճատեւ ժամանակը: Եւ մահամերձ բանաստեղծի իր գողտրիկ ստեղծագործութիւններով՝ արժանաւորապէս յաւերժացաւ իբրեւ հայ հոգիին սիրոյ ու քնքշանքի շնորհալի երգիչը։
Սէրը, քնքշանքը, կեանքին փարումը, բնութեան պաշտամունքը եւ մարդկայնութիւնը Մ. Զարիֆեանի գրչին տակ բացին էապէս իւրայատուկ յուզաշխարհ մը, ուր Դուրեանի ցասումն ու քէնը չկայ եւ ուրկէ կը բացակայի Մեծարենցի յուսահատութիւնը: Անշուշտ հոն կայ - եւ ուժեղ շեշտով - կեանքէն զրկւելու դառնութեան ու տրտմութեան զգացումը, բայց անիկա բնաւ պատճառ չեղաւ, որպէսզի Զարիֆեան կորսնցնէ իր դժբախտ ճակատագիրը ասպետականօրէն դիմագրաւելու ներքին ազնւականութիւնը, հոգեկան խաղաղութիւնը։
«Հեգնանք» խորագրւած իր երկու տուն քերթւածը այնքա՜ն հարազատօրէն եւ քնարական շունչով կը բանայ իրա՛ւ զգայնութիւններու եւ ապրումներու յուզաշխարհը Զարիֆեանի.-
«Քանի՜ կաճի ցաւը մարմնիս,
Ժպիտն աչքիս վարդ կըլլայ.
Ցուրտ հոգիէս կանցնի Մայիս,
Ու լոյս կիյնայ ճակտիս վրայ...
«եւ այս վարդով, այս գարունով,
Կը հեգնեմ Ան որ կու գայ,
Ան որ կու գայ՝ հողին քունով
Քնացընել Ցաւն հսկայ...»։
Կեանքի ու մահւան միջեւ տառապալի ու ծանր պայքարի իր ճակատագիրը վստահաբար մեծ դեր ունեցաւ Զարիֆեանի բանաստեղծական յապաղած բոցավառումին, այլեւ՝ արագընթաց փթթումին մէջ։ Մինչեւ 25 տարեկանը շեշտակիօրէն մարզիկի հետաքրքրութիւններ ունեցաւ եւ մարմնակրթանքի կորովով խանդավառւեցաւ Զարիֆեան։ Բայց երբ ֆիզիկապէս հիւծեցաւ եւ այլեւս անդրադարձաւ, թէ անդարմանելի է զինք կրծող թոքախտը, 1919-էն սկսեալ, Զարիֆեան թափով փարեցաւ գրական ստեղծագործութեան եւ իր կեանքի վերջալոյսին, հինգ տարիներու ընթացքին, լոյս ընծայեց իր «Տրտմութեան եւ խաղաղութեան երգեր»-ն (1921) ու «Կեանքի եւ մահւան երգեր»-ը (1922), որոնք մնայուն պատւանդան դարձան մեծ բանաստեղծի անմահութեան համար։
Մօտալուտ մահւան անյաղթելիութեան խոր ապրումը մղիչ ուժն ու կիզակէտը դարձաւ Մատթէոս Զարիֆեանի ստեղծագործական տարերքին եւ կեանքն ու մարդը, աշխարհն ու իրերը իրենց պարզ, այլեւ մեծ խորհուրդով ընկալելու եւ երգի վերածելու տաղանդաւոր բխումին։ Մահամերձ բանաստեղծը տեսաւ «Իրիկւան Ծովը»...
«Երբ իրիկւան ծովը դիտես՝
Կը տեսնես, խո՜ր, իրերն անտես…
Ա՜հ, իրիկւան
Ծովն ա՜յնքան
Կը տժգունի
Ու դող ունի՝
Որ կը տեսնես, աստղերու պէս,
Յըստա՜կ - յըստա՜կ իրերն անտես»…
Մ. Զարիֆեան ծնած էր 1894-ին, Կէտիկ-Փաշա (Պոլիս): Թաղային վարժարանի մէջ նախակրթութիւնը ստանալէ ետք, յաճախած էր «Պերպերեան» վարժարան, Պարտիզակի Ամերիկեան վարժարան, Պոլսոյ «Ռոբըրտ» կոլէջ» եւ, ապա, վերստին «Պերպերեան» վարժարան, որմէ շրջանաւարտ եղաւ 1912-ին՝ մեծ մանկավարժ, հոգեբան եւ իմաստասէր Շահան Պերպերեանի տնօրէնութեան օրով։
Կենսուրախ եւ մարզիկի ընդունակութիւններով օժտւած՝ Զարիֆեան մասնակցեցաւ Օլիմպիական մրցախաղերու եւ մրցանակներու տիրացաւ։ Այդ մրցապայքարներէն մէկու ընթացքին էր, երեք քայլ ոստումի ժամանակ, 1913-ին, երբ արդէն կրթական ասպարէզին նւիրւած էր Ադանայի մէջ, Զարիֆեան առաջին անգամ կրծքավանդակի ուժեղ ցաւ զգաց։ Թոքախտի առաջին այդ ազդանշանը ստիպեց 19-ամեայ երիտասարդին, որ ուսուցչական ասպարէզը կիսատ թողու եւ երթայ Լիբանան՝ բուժւելու համար։
1914-ին զինւորակոչւեցաւ եւ օսմանեան բանակի մէջ հայ զօրակոչիկներուն վերապահւած տաժանակիր աշխատանքը արագացուց արդէն քայքայման ընթացքի մէջ գտնւող անոր առողջութիւնը։ Տեղափոխւեցաւ զինւորական հիւանդանոց, բայց առողջութիւնը բնաւ չվերականգնեցաւ։
1918-ի զօրացրւումէն ետք, հակառակ թոքախտին պատճառած ցաւերուն ու հիւծումին, Զարիֆեան վերադարձաւ կրթական ասպարէզ եւ նոյնինքն «Պերպերեան» վարժարանի մէջ անգլերէն լեզւի եւ մարմնակրթանքի ուսուցիչ դարձաւ։ Փաստօրէն այդ շրջանին էր, 1919-էն ետք, որ Զարիֆեան մուտք գործեց հայ գրականութեան անդաստանէն ներս։
Յառաջացող հիւանդութիւնը եւ կեանքէն վաղաժամ հեռանալու խոր զգացումը հոգե-մտաւոր մեծ լարում առաջացուցին Մ. Զարիֆեանի մէջ։ Անսպառ եռանդով փարեցաւ ե՛ւ ազգային ծառայութեան համար իր ընտրած ուսուցչական ասպարէզին, ե՛ւ յատկապէս գրական-ստեղծագործական աշխատանքին՝ իր առաջին բանաստեղծութիւնները լոյս ընծայելով ինչպէս «Նաւասարդ» գրական հանդէսի, նոյնպէս եւ Պոլսոյ ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Ազատամարտ»-ին շարունակութիւնը եղող «Ճակատամարտ»-ի էջերուն։
Զարիֆեան ընթերցողին առջեւ բացաւ իր յոյզերու աշխարհը՝ քնքշօրէն երգելով, թէ «Գիշերներ կան».-
«Գիշերներ կան այնպէ՜ս լոյս որ՝ կարծես թէ
Երկինքն ի վար կը կաթէ
Արծաթէ Երգը հին
Այն անծանօթ աշխարհին,
Ուր կըսեն թէ աստւածները կը խորհին...
«Գիշերներ կան այնպէ՜ս մութ որ՝ կարծես թէ
Ծառերն ի վար կը կաթէ
Արծաթէ Երգը հին
«Այն գեղեցիկ աշխարհին,
Ուր հոգիներ հոգիներու կը փարին…»։
Զարիֆեանի բանաստեղծութիւնը շատ արագ սիրւեցաւ ընթերցողին կողմէ, նոյնպէս եւ անմիջապէս արժանացաւ իր ժամանակի ամենէն խստապահանջ քննադատներու գնահատանքին։
Պատճառը կամ բացատրութիւնը պէտք է փնտրել հաւասարապէս թէ՛ ի վերուստ իրեն շնորհւած տաղանդին, թէ՛ կեանքի անողոք հարւածին շղթայազերծած ներուժին՝ խռովքին։
Մ. Զարիֆեանի բանաստեղծութիւնը եղաւ պարզ ու հաղորդական՝ թէ՛ իր լեզւով ու ոճով, թէ՛ իր խոհական ու պատկերաւոր գիւտերով։ Վճիտ ու զուլալ առւակի պէս հոսեցաւ եւ կը շարունակէ նոյնպիսի թարմութեամբ հոսիլ, որովհետեւ դիպուկ է Մ. Իշխանի այն ընդգծումը, թէ՝ «Զարիֆեան «փոքրիկ երգերով մեծ վիշտեր կերգէ», ինչպէս կըսէր Հայնրիխ Հայնէ»։ Ահա՛ այդպիսին է «Հոգիս» խորագրւած իր քերթւածը.-
«Հոգիս պըզտիկ աղբիւր մըն է արծաթէ,
Գիշերին մէջ գըլգըլացող ու լացող,
Որ քէն չունի ժայռերուն դէմ, կաղօթէ՜,
Ու լուսնակէն կը սպասէ լո՛կ շիթ մը ցօղ...
«Ո՛չ մէկ ուռի ճամբուս վըրայ ամայի.
Կործանեցան բոլորը մե՜ծ հովերէն.
Հոն-հոն ագռա՛ւ մը լոկ ջուրիս կը նայի՝
Այց ես կերթա՜մ գըլգըլալէն ու լալէն...
«Ինչու որ, օ՜, գիտե՛մ թէ օր մը աղւոր
Պիտի գայ Կոյսն անտառներու խորերէ,
Ու հակելով ջուրիս վըրայ մենաւոր՝
Պիտի ափին մէջ մարգարիտնե՛րըս համրէ»:
Տարբեր ալ չէր կրնար ըլլալ, որովհետեւ կեանքին հանդէպ միայն սէր ու պաշտամունք ունէր ան եւ սիրոյ մէջ միայն քնքշանք կար Զարիֆեան Մատթէոսի ներաշխարհէն ներս։
Եւ մինչեւ վերջին շունչ կեանքին ու սիրոյ, գեղեցիկին ու մարդկայինին անյագ ծարաւը սրտին ու շրթներուն, Մատթէոս Զարիֆեան առյաւէտ հեռացաւ՝ ընթերցողին կտակելով իրա՛ւ աշխարհը «Խենթ»-ին, յորդորելով՝ «Մի Դպիք».
«Գիտէք որքան թախիծ կայ
Հոգիին խորն այդ տղուն,
Մի դպիք, թող քրքջայ
Խենթին քրքիջն է բեղուն,
«Հոգիին խորն այդ տղուն
Իջեր եմ ես ու տեսեր
Երազ մը ծեր, նւաղուն
Ու անկիւն մը փլած սէր։
«Ա՜հ, մի դպիք այդ տղուն
Խենթը մինակ կը թողուն»...

Յարակից լուրեր

  • «Ես եկել եմ դարերից ու գնում եմ յաղթական…»
    «Ես եկել եմ դարերից ու գնում եմ յաղթական…»

    Այսօր լրանում է հայ հանճարեղ բանաստեղծ Եղիշէ Չարենցի ծննդեան 120-ամեակը։ Եղիշէ Չարենցը (Եղիշէ Սողոմոնեան) ծնւել է 1897 թւականի մարտի 13-ին (Նոր տոմարով՝ մարտի 25-ին) Կարսում:

  • Ինչպէս է թուրքերի առնւազն 3 սերունդ սերտել նշանաւոր թուրք բանաստեղծի` հայուհուն նւիրւած բանաստեղծութիւնը
    Ինչպէս է թուրքերի առնւազն 3 սերունդ սերտել նշանաւոր թուրք բանաստեղծի` հայուհուն նւիրւած բանաստեղծութիւնը

    Թուրքիայի Իզմիր քաղաքի ֆոլկլորային արւեստի թանգարանում բացւել է յայտնի թուրք նկարիչ և բանաստեղծ Բեդրի Րահմի Էիւբօղլուին նւիրւած ցուցադրութիւն:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։