Հա

Ազգային

Կիրակի, 28 Փետրւարի 2016 09:50

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Շաւարշ Միսաքեան (1884-1957)

26 յունւարին, հայ մարդը, աշխարհի չորս ծագերուն, ոգեկոչեց յիշատակը հայ մամուլի անմահ տիտանին՝ Շաւարշ Միսաքեանի եւ հաղորդւեց անոր հոգե-մտաւոր ժառանգութեան կենսայորդ մասունքով:
Յունւարի 26-ին, 59 տարի առաջ, Փարիզի մէջ, 73 տարեկանին վախճանեցաւ հայ մտքի եւ գրականութեան մեծարժէք վարպետներէն Շաւարշ Միսաքեան, որ իրաւամբ կը հանդիսանայ հայ մտքի եւ լեզւի ազատագրութեան դաշնակցական առաջամարտիկը:

Հայ մտքի եւ լեզւի ազատագրութեան դաշնակցական խմբագիրը

Ն.


26 յունւարին, հայ մարդը, աշխարհի չորս ծագերուն, ոգեկոչեց յիշատակը հայ մամուլի անմահ տիտանին՝ Շաւարշ Միսաքեանի եւ հաղորդւեց անոր հոգե-մտաւոր ժառանգութեան կենսայորդ մասունքով:
Յունւարի 26-ին, 59 տարի առաջ, Փարիզի մէջ, 73 տարեկանին վախճանեցաւ հայ մտքի եւ գրականութեան մեծարժէք վարպետներէն Շաւարշ Միսաքեան, որ իրաւամբ կը հանդիսանայ հայ մտքի եւ լեզւի ազատագրութեան դաշնակցական առաջամարտիկը:
Հայ մամուլի պատմութեան մէջ բարձրադիր գագաթ մը եղաւ աւազանի անունով Եղիազար, բայց Շաւարշ գրչանունով հայաշխարհով մէկ հռչակւած Միսաքեաններու այս անզուգական ծնունդը:
Գրական-գեղարւեստական կատարելագոյն մշակումի հասած իր արեւմտահայերէնով, կուռ ոճի եւ խոհականութեան իր տաղանդով եւ, մանաւա՛նդ, դաշնակցականի անխախտ հաւատքով ու սկզբունքայնութեամբ՝ Շաւարշ Միսաքեան հրապարակագրական իր առաջին քայլերէն իսկ գրաւեց ընթերցողը, դարձաւ անոր ուղին լուսաւորող անմար փարոսը: Հանդիսացաւ հայ կեանքի արթուն պահակը, որ հանրային կարծիք ձեւաւորեց ու առաջնորդեց ամբողջ յիսուն տարի՝ ե՛ւ երկրի մէջ, երբ թուրքական պետութեան հայասպանական մեծ ոճիրը դեռ ի գործ դրւած չէր, ե՛ւ արտերկրի տարածքին, երբ աշխարհացրիւ տարագրութեան դատապարտւեցաւ հայ ժողովուրդը:
Յատկապէս իր մեծարժէք ձեռակերտն ու միաժամանակ փառքի դափնեպսակը մարմնաւորող փարիզեան «Յառաջ» թերթով՝ Շաւարշ Միսաքեան սփիւռքահայ իրականութեան մէջ ստեղծեց ազատ մտքի եւ ազատ խօսքի դաշնակցական ամենօրեայ, ուրո՛յն դպրոց մը, որ ընթերցող լայն հասարակութեան ազգային-քաղաքական նկարագիր տւաւ եւ շունչ ու հաւատք ներարկեց հայ ժողովուրդի ու Հայաստանի ապագային հանդէպ:
Խմբագրական գործի ամենօրեայ սպառիչ հեւքին մէջ, ֆրանսահայ կեանքի եւ ընդհանրապէս սփիւռքահայ իրականութեան, բայց մանաւանդ խորհրդային երկաթեայ վարագոյրի յետին տւայտող Հայաստանի ու հայրենի հայութեան վերիվայրումներուն՝ ընկերկումներուն ու ոստումներուն հետ անմիջական քայլ պահելով հանդերձ, իր խոհուն հայեացքը միշտ սեւեռեց գալիքին եւ լուսաւորեց ազգային ինքնահաստատման մեր ուղին:
Անցեալին մէջ չկծկւեցաւ, անցեալի նւաճումներու դրամագլուխը սպառելով չմաշեցուց ներկան, այլ՝ Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի անցեալէն ժառանգւած անկորնչելի արժէքներու վերանորոգման եւ նոր արարումներով հարստացման անխոնջ ու անկաշառ պատգամաբերը դարձաւ՝ անդուլ յորդորելով մեր սերունդներուն.-
Երիտասարդութիւն հայոց, աչքերդ ուղղէ դէպի հայրենի տուն:
Ո՛չ թէ անոր չորս պատերուն մէջ կծկւելու, այլ նոր հորիզոն փնտրելու եւ պարպւած դիրքերը գրաւելու համար:
«Եաթաղան»-ը արեան գետեր հոսեցուց, բայց Հայկազանց ոգին մնաց անեղծ՝ սաւառնելով հորիզոնէ հորիզոն:
Թոյլ մի՛ տաք, տղա՜ք, որ օտարութեան գոլորշիները ծծեն այդ ոգին՝ ձեր յետին ձգելով միայն դարաւոր պատմութեան մը կմախքը:
Շաւարշ Միսաքեան լոյս աշխարհ եկաւ 1884-ի օգոստոսին, Ս. Աստւածածնայ կիրակին, Սեբաստիա նահանգի Զիմառա գիւղը: Վեց տարեկանին ընտանիքը փոխադրւեցաւ Պոլիս, ուր Շաւարշ յաճախեց, յաջորդաբար, Գում Գափուի մայր վարժարանը, Կալաթայի Կենտրոնականը եւ Կէտիկ Փաշայի «Կարկուրեան» դպրոցը: 16 տարեկանին մուտք գործեց հրապարակագրութեան ասպարէզ՝ «Սուրհանդակ» թերթի խմբագրութեամբ:
Շաւարշ Միսաքեանի հրապարակագրական ինքնահաստատումը սկսաւ 1908-ին, երբ Զաբէլ Եսայեանի, Գեղամ Բարսեղեանի եւ Վահրամ Թաթուլի հետ ձեռնարկեց Պոլսոյ «Ազդակ» շաբաթաթերթի հրատարակութեան: 1911-1912-ին ստանձնեց Կարնոյ հռչակաւոր «Յառաջ» թերթին խմբագրութիւնը: 1913-ին Պոլիս վերադարձաւ՝ մաս կազմելու համար ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Ազատամարտ»-ի խմբագրութեան, ստանձնելով նաեւ պատասխանատւութիւնը «Ազատամարտ» շաբաթաթերթին:
Իր ազգային-քաղաքական հայեացքներուն ու կեցւածքներուն համար Շաւարշ Միսաքեան տեւական հետապնդումի ենթարկւեցաւ թուրքական իշխանութեանց կողմէ: Ան ցմրուր ճաշակեց փախստականի՝ թաքստոցային պայմաններու մէջ խմբագրական իր աշխատանքը շարունակողի դառնագոյն բաժակը 1915-ին, երբ ցեղասպան թուրքական պետութիւնը ի գործ դրաւ հայ մտաւորականութեան զանգւածային ձերբակալութեան եւ աքսորի ճամբուն վրայ յօշոտման ահաւոր ոճիրը: Մինչեւ 1916-ի մարտը, Շաւարշ կրցաւ խուսափիլ թուրքական իշխանութեանց հետապնդումներէն, բայց ի վերջոյ ձերբակալւեցաւ՝ երբ կը փորձէր Պոլիսէն հեռանալ ու Բուլղարիա անցնիլ: Դատւեցաւ եւ մահւան դատապարտւեցաւ, բայց վճիռը ցկեանս բանտարկութեան վերածւեցաւ եւ Շաւարշ բանտ մնաց մինչեւ 27 նոյեմբերի 1918, երբ զինադադարէն ետք ազատ արձակւեցաւ:
Այնուհետեւ սկսաւ Շ. Միսաքեանի խմբագրական առաքելութեան կարեւոր շրջաններէն մէկը, երբ ան զինւորագրւեցաւ գլխատւած պոլսահայ մտաւորականութիւնը վերաշխուժացնելու անխոնջ պայքարին՝ ստանձնելով «Ազատամարտ»-ի շարունակութիւնը եղող «Ճակատամարտ»-ի խմբագրական պատասխանատւութիւնը: Շաւարշ յաջողեցաւ նոր ուժեր յայտնաբերել եւ թերթին կապել՝ ընդհանրապէս կենսունակութիւնը վերադարձնելով պոլսահայ իրականութեան: Իր այդ հանգամանքով ալ մասնակցեցաւ 1919-ին Երեւանի մէջ գումարւած ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովին:
1922-ին, Քեմալականներու իշխանութեան աստիճանական ամրապնդման հետեւանք նոր հալածանքներէ խոյս տալով, Շաւարշ Միսաքեան վերջնականապէս հեռացաւ Պոլիսէն, անցաւ նախ Բուլղարիա, իսկ այնուհետեւ՝ 1924-ին, հաստատւեցաւ Փարիզ, ուր տարի մը ետք հիմնեց «Յառաջ» օրաթերթը:
Աւելի քան երեսուն տարի, Շաւարշ Միսաքեան առաջնորդող ներկայութիւն եղաւ ոչ միայն Եւրոպայի, այլեւ՝ ողջ հայ իրականութեան մէջ, «Յառաջ»-ի կողքին նաեւ ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի խմբագրութեան մաս կազմելով եւ կուսակցական բարձրագոյն պատասխանատւութեանց կոչւելով՝ իբրեւ ՀՅԴ Բիւրոյի կամ ՀՅԴ Եւրոպայի Կենտրոնական կոմիտէի անդամ:
Յատկապէս հայ հրապարակագրութեան մէջ անզուգական եղաւ Շաւարշ Միսաքեանի ներդրումը: Ռուբէն Զարդարեանի կողքին՝ Շաւարշ Միսաքեան մեծագոյն դեր կատարեց արեւմտահայ արձակը հրապարակագրական առոյգ լեզւի վերածելու կենարար գործին մէջ: Իր խմբագրականներն ու տոմսերը ամենօրեայ տաք հացի պէս գաղափարական սնունդ հասցուցին իրերայաջորդ սերունդներու՝ Ֆրանսիայի մէջ թէ սփիւռս հայաշխարհի:
Հայ ժողովուրդի ազգային արժանաւորութեան, Հայաստանի անկախութեան եւ հայ ազգային-ազատագրական շարժման գաղափարական ու բարոյական աւանդներուն երդւեալ պաշտպանը հանդիսացաւ: Ազատ, Անկախ եւ Միացեալ Հայաստանի հանգանակը՝ Եռագոյնով, զինանշանով եւ «Մեր հայրենիք»-ով, կիզակէտը դարձուց ամբողջ սերունդներու անխառն պաշտամունքին: Ազգային անառարկելի այդ արժէքներուն ուրացման բոլոր փորձերուն եւ փորձութիւններուն դէմ յատկապէս բուռն եղան Շ. ստորագրութեամբ իր ակնարկները, գաղափարական խարազանումի իր էջերը:
Իրաւամբ ազատախոհ հայ հրապարակագրութեան դաշնակցական վարպետը եղաւ Շաւարշ Միսաքեան, որուն ոգեկոչման նւիրւած յօդւածի այսօրւան էջը կարժէ կենտրոնացնել յատկապէս մայրենիի ազատագրութեան ի խնդիր, տասնամեակներ շարունակ, Շ.-ի մղած հետեւողական պայքարին վրայ:
Հայ լեզուն օտարամուծութիւններէ մաքրազտելու, անաղարտ պահպանելու եւ, ժամանակին համընթաց, անխուսափելի պատւաստումներով հարստացնելու ազնւագոյն կիրք մը մղիչ ուժը դարձաւ Շաւարշ Միսաքեանի յիսնամեայ հրապարակագրական վաստակին: Հաւասարապէս թէ՛ արեւմտահայերէնի, թէ՛ արեւելահայերէնի բիւրեղացման պայքարին՝ հայոց մայրենիի ազատագրութեան ու անկախութեան գաղափարական հանգանակին զինւորագրւեցաւ եւ մինչեւ վերջին շունչ արթուն հսկեց առաջամարտիկի դիրքերուն վրայ:
Եւրոպական լեզուներէն ու ռուսերէնէն ներմուծւած օտարաբանութեանց դէմ իր մղած անխոնջ պայքարին կողքին, Շ. կատաղի կռիւ մղեց յատկապէս թուրքեւթաթար ոճաբանութեամբ լեզւական ստրկամտութեան եւ աղճատումներուն դէմ: «Յանուն լեզւի անկախութեան» խորագրով յօդւածաշարք մը կտակեց մեր ժողովուրդին, որպէսզի հետագայ մեր սերունդները չկրկնեն անարդարանալի սխալը մեր հայրերուն:
Ահա՛ դիպուկ հատւածներ «Յանուն լեզւի անկախութեան» շարքէն՝ ամբողջացնելու համար մայրենիի ազատագրումին նւիրւած երախտաշատ առաջամարտիկին՝ Շաւարշ Միսաքեանի հետ հաղորդութեան այս պահը.-
Արտասանութեան կտոր մը կը ճանկռտէ միտքս, ամէն անգամ, որ կորոճամ այս նիւթին վրայ.
«Հազար տարիներ եւ մինչեւ այսօր Թաթարն է թառել մեր կրծքի վրայ»:
Ամէն մէկուն համար տեսանելի, շօշափելի են եղած քաղաքական գերութեան հետեւանքները,- յարատեւ զարհուրանք: Յորդահոսան արիւն եւ համատարած աւեր: Բռնագաղթ եւ արտագաղթ:
Իսլամացում եւ կազմալուծում: Քայքայում համրանքի եւ միութեան: Մղձաւանջ դարէդար: «Հազար տարիներ եւ մինչեւ այսօր»:
Իսկ հոգեկան աւե՞րը: Եւ այն լեզւական խառնածին խնամութի՞ւնը, որ կը տեւէ մինչեւ այսօր, խաթարելով մայրենի բարբառին դիմագիծը եւ ներդաշնակութիւնը:
... Թթու ազգասիրութեան կամ քարացած հայկաբանութեան տենչը չէ, որ տուն կուտայ այս խորհրդածութեանց:
Նպատակս,- մատնանշել երեւոյթ մը, որ անխափան կը շարունակւի հարիւր տարիէ ի վեր, իբրեւ տեսակ մը աւանդութիւն: Երբ արմատապէս փոխւած է մեր հասարակական եւ քաղաքական կեանքը, բարձրացնելով ժողովուրդին մտաւոր մակարդակը եւ ընդհանուր մշակոյթը, լեզուն ինչո՞ւ լճացած պիտի մնար:
Ես կը խօսիմ օտար տիրապետութեան գործած աւերին մասին: Այդ օտարն ալ՝ թուրք-թաթարականն է, ներկայ պարագային: Գիտակցաբար դուրս ձգած եմ ռուսական-եւրոպականը, որ ուրիշ բան է, նոյնքան կսկծալի ու վրդովիչ:
Քաղաքական եւ հասարակական անկախութեան տարրական պայմաններէն մէկն ալ մայրենի լեզւի ազատագրումը չէ՞: Արդէն լեռ ու ձոր կտրած ենք այդ ճամբուն վրայ: Բայց, մե՞ղք է աւելին պահանջել, նոյնիսկ յանուն գեղարւեստի:
Մնաց որ, մեր մայրենի լեզուն այնքան աղքատ չէ, ուրիշին դուռը ափ առնելու համար: Մանաւանդ հայրենիքի սահմաններուն մէջ: Կարդացէք մեր ժողովրդական երգերը: Կարդացէք նոյնիսկ նշանակւած հեղինակներուն այն զրոյցներն ու երգերը, որ յատկապէս մշակւել են:
Բնական փոխառութեանց արդարացումն իսկ չունին մատնանշւած օրինակները: Դարերու ընթացքին, մեր լեզուն ալ փոխ առած, մարսած, իւրացուցած է հարիւրաւոր բառեր, տիրապետող, դրացի կամ բախտակից ազգերէն: Պակսածը՝ թուրք-թաթարական «իմարէթխանէ»-ն չէ, որ պիտի լեցնէ, ինքն ըլլալով շատ աւելի կարօտ միջազգային ողորմութեան:
Տարօրինակ ախտանշան,- շատեր հոմանիշ, նոյնիմաստ, յաճախ սնամէջ օտար բառին մէջ աւելի երանգ, խորութիւն, համ եւ գեղեցկութիւն, փոխաբերական խազ կը գտնեն քան համապատասխան հայերէն բառին մէջ: Իզուր փորձած եմ համոզել պսակաւոր գրագէտ մը թէ տխրահռչակ «դուքան»-ը մեր գիտցած «խանութ»-ն է, կամ կրպակը, իսկ «դուքանչի»-ն՝ խանութբանը (կամ փերեզակը), փոխաբերական իմաստով երկուքն ալ աւելի խորիմաստ քան թուրքերէնը:
Ինչո՞ւ «ազիզ»-ը պատկերալից կը թւի եւ «ազնիւ»-ը կամ «արի»-ն կամ ուրիշ հոմանիշ մը՝ տժգոյն:
«Հասրա՞թ»-ն աւելի սրտիդ կը խօսի թէ այնքան սարսռուն կարօտը, զոր ոչ մէկ եւրոպական բառով պիտի կրնային խտացնել:
Այս ի՜նչ թանկագին, անփոխարինելի բառ է եղեր ողորմելի «դարդ»-ը (դերդ), որ մոռացութեան տւեր է հոգը, վիշտը, մտմտուքը, ցաւը, եւ ուրիշ բառեր, համաձայն պարագային: Թուրքն անգամ տառական իմաստէն աւելի բան մը չէ գտած անոր մէջ:
Հապա «բօ՞յ»-ը, որ իր անճոռնի շուքը ձգեր է մեր արքենի «հասակ»-ին վրայ, մինչեւ արտասահման հասնելով:
Ջիգեար, ջիգրու,-անշուշտ չի կրնար բառացի թարգմանւիլ, քանի որ ե՛ւ թոք է, ե՛ւ լեարդ, ե՛ւ սիրտ, այն երգերուն եւ արձակներուն մէջ ուր կը գործածւի:
Բայց, ո՞վ է բռներ բանաստեղծին եւ գրագէտին ձեռքէն, որպէսզի գտնեն համապատասխան բառը, համաձայն իրենց ներշնչումին, փոխանակ թութակաբար ծամելու, սերունդէ սերունդ փոխանցելու «ջիգեար»-ը կամ նոյնքան գռեհիկ «ճիյէր»-ը: Աբովեան ինքը մերթ կաղաղակէ իր վէպին մէջ. - «բայց ա՜խ, իմ լերդս չորացած մնաց»: Կամ «սիրտն ու թոքը այրած» (էջ 250): Չէ՞ք յիշեր, ժողովրդական երգի մը մէջ,- «Գարուն ա, ձուն ա արել»:
... Հարցում,- Մեր դրացի ու բախտակից ժողովուրդներէն մէկն ու մէկն ալ - Վրացի, Ազերի, եւլն. - գոնէ հինգ բառ փոխ առա՞ծ է մեր գանձարանէն, որ, ամէն պարագայի մէջ, շատ աւելի ճոխ է, գունագեղ եւ ճկուն:
Մեր ճակտի՞ն գրւած է մեծապատիւ մուրացկանութիւնը, գրականութեան մէջ ալ:

Related items

  • Շաւարշ Միսաքեան (1884-1957). Առաջնորդող մտքի եւ խօսքի դաշնակցական խմբագիրը

    26 յունուարին կը լրանայ մահուան 61-րդ տարելիցը հայ մամուլի անմահ հսկաներէն Շաւարշ Միսաքեանի:

    Հայ մամուլի պատմութեան մէջ բարձրադիր գագաթ մը եղաւ աւազանի անունով Եղիազար, բայց Շաւարշ գրչանունով հայաշխարհով մէկ հռչակուած Միսաքեան տոհմի այս արժանաւոր ծնունդը:

  • Սարգիս Զէյթլեան դաշնակցական խմբագիրը, գործիչը, ղեկավարը

    Մարտի ամպամած ցուրտ օր մըն էր, խենթ քամի մը կը փչէր, երբ երեկոյեան գործէս վերադարձայ:

    Հազիւ տուն մտած` հեռաձայնը հնչեց: Մայրս էր, հարց կու տար, թէ այդ օր առաւօտ Պուրճ Համուտի մէջ պատահած ոճիրին տեղեա՞կ էի, արդեօք յաւելեալ մանրամասնութիւններ ունէի՞, թէ հօրաքրոջ թոռը` Պուրճ Համուտի ծանօթ գոհարավաճառ Հրանդ Քիւրքճեանը իր գործատեղիին մէջ սպաննուած էր:

  • Միսաք Թորլաքեան (1888-1968). Հայկական Նեմեսիսի անվեհեր բազուկը եւ Դաշնակցական ահաբեկիչի պայծառ դէմքը

    Հայ ժողովուրդի հերոսական ծնունդներու անմոռանալի փաղանգին մէջ առանձնայատուկ տեղ կը գրաւէ Միսաք Թորլաքեան, որուն մահուան տարելիցն էր նոյեմբեր 12:

    12 նոյեմբեր 1968-ին, Քալիֆորնիոյ մէջ, ութսուն տարեկան հասակին, առյաւէտ փակուեցան ցաւատանջ աչքերը Ազգային Հերոսին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Յարութիւն Մխիկեան (1942-2007)

    2007 թւականի դեկտեմբերի 8-ին, Աթենքի ցուրտ հողին յանձնւեցաւ անկենդան մարմինը 7 դեկտեմբերին վախճանած արժանաւոր դաշնակցականի մը՝ ասպետական ոգիով պատնէշի վրայ կանգուն գործած ընկեր Յարութիւն Մխիկեանի։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Joomla-ի վրիպազերծման կառավարակետ

Աշխատաշրջան

Հարցումների հսկման արդյունքները

Հիշողության օգտագործում

ՏԲ-ի հարցումներ