Հա

Ազգային

06/03/2016 - 09:40

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Նիկողայոս Ադոնց (Տէր-Աւետիքեան) (1871-1942)

Յունւարի 27-ին, 74 տարի առաջ, Բելգիայի մայրաքաղաք Բրիւսէլի մէջ, վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի մեծանուն ու բազմավաստակ զաւակներէն Նիկողայոս Ադոնց:
Ակադեմական պատրաստութեամբ պատմաբան, բանասէր ու հայագէտ էր Ադոնց, որու տիտանական աշխատասիրութեանց ներշնչման աղբիւրն ու մղիչ ուժը նոյնինքն Ադոնցի մարմնաւորած ազգային-քաղաքական մտածողն ու գործիչն էր:

Հայ ժողովուրդի բազմավաստակ պատմաբան, բանասէր եւ հայագէտ արժանաւորը

Ն.


Յունւարի 27-ին, 74 տարի առաջ, Բելգիայի մայրաքաղաք Բրիւսէլի մէջ, վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի մեծանուն ու բազմավաստակ զաւակներէն Նիկողայոս Ադոնց:
Ակադեմական պատրաստութեամբ պատմաբան, բանասէր ու հայագէտ էր Ադոնց, որու տիտանական աշխատասիրութեանց ներշնչման աղբիւրն ու մղիչ ուժը նոյնինքն Ադոնցի մարմնաւորած ազգային-քաղաքական մտածողն ու գործիչն էր:
Ադոնցի ազգային-քաղաքական կտակը կարելի է խտացնել հոկտեմբերի 1920-ին գրւած եւ Սեւրի Դաշնագրի ստորագրութեան նւիրւած իր աշխատասիրութեան հետեւեալ եզրափակիչ միտքով.
- «Հայկական Հարցը վաղուց դադարել է սոսկ հայկական լինելուց: Այն ժամանակակից մարդկութեան գիտակցութեան հարցն է: Հայերն արել են մարդկայնօրէն հնարաւոր ամէն բան՝ հիմնաւորելու սեփական տունը: Պատմութիւնը չգիտէ ոչ մի ուրիշ ժողովրդի խնդիր, որն այդքան զոհաբերութիւններ արած լինէր յանուն ազատութեան: Ստրկութեան եւ նւաստացման անդունդից նա բարձրացել է վեհապանծ հերոսութեան եւ ինքնազոհութեան բարձունքները: Հայ ժողովուրդը դեռեւս խեղդւում է արիւնից եւ անհամբեր սպասում է անկողմնապահ իրաւարարի վերջնական վճռին» (ակնարկութիւնը կը վերաբերի նախագահ Վ. Վիլսոնի կողմէ, Սեւրի Դաշնագրին հիման վրայ, Հայաստանի Հանրապետութեան սահմաններու ճշտումին - Ն.):
Սիւնեաց աշխարհի Բռնակոթ գիւղի ծնունդ էր հայ մտքի առասպելատիպ այս հսկան, որ աշխարհով մէկ հռչակւեցաւ եւ հայու հռչակը ամենուր տարածեց իր Նիկողայոս Ադոնց անունով ու պատմաբանասիրական անմահ գործով: Գէորգ Տէր-Աւետիքեանի յարկին տակ 1871-ին ծնած Նիկողայոսը սերած էր դիւցազնական Դաւիթ Բէկի աջակից եւ հերոսատիպ Տէր-Աւետիքի տոհմէն: Ազգային ինքնահաւատարմութեան այդ զուլալ ակունքէն ըմպեց սեփական ժողովուրդին ու անոր հոգե-մտաւոր պատմութեան ու ժառանգութեան լիարժէք տէր կանգնելու կենարար ջուրը:
Իր մանուկ ու պատանի տարիքէն՝ սորվելու անյագ ծարաւը վարակեց ի վերուստ իմացական շռայլ շնորհներով օժտւած Տէր-Աւետիքեան Նիկողայոսին:
Այդ ծարաւը յագեցնելու անխոնջ ջանադրութիւնը ուսումնատենչութեան վարար կիրքի մը վերածւեցաւ Ադոնց գրչանունը ընտրած մեծ հայուն մէջ, որ իր կեանքին մեծագոյն մասը թէեւ անցուց հայրենի ոստանէն հեռու՝ Ռուսաստան եւ Եւրոպա, բայց անպայման իր գոյութիւնը շնչաւորեց հայրենիի ու մայրենիի խորագոյն ճանաչողութեամբ ու պաշտամունքով:
Իր նախնական կրթութիւնը ստացաւ յաջորդաբար ծննդավայրի՝ Տաթեւի ծխական դպրոցին, Էջմիածնի «Գէորգեան» հոգեւոր ճեմարանի եւ Թբիլիսիի ռուսական Գիմնազիայի մէջ: Փայլուն ուսանող՝ 1885-ին ընդունւեցաւ Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանը ու անոր արեւելեան լեզուներու եւ պատմաբանասիրական բաժանմունքները պատւոյ յիշատակութեամբ ու ոսկեայ պարգեւանշանով աւարտեց 1889-ին: Դասախօս ունեցաւ մեծ հայագէտ Ն. Մառը: Ուսումնասիրեց եւ տիրապետեց, հայերէնի եւ ռուսերէնի կողքին, լատիներէնին եւ հին յունարէնին, ֆրանսերէնին եւ գերմաներէնին, անգլերէնին եւ վրացերէնին:
1889-էն 1891, մասնագիտական իր պատրաստութիւնը խորացնելու նպատակով՝ Ադոնց գիտական աշխատանքով անցաւ Եւրոպա - Մունիխ, Փարիզ, Լոնդոն եւ Վենետիկ: Պատմագիտական, բանասիրական եւ լեզւագիտական իր ընդհանուր պատրաստութեան կողքին, Ադոնց խորացաւ բիւզանդագիտութեան մէջ: 1893-ին վերադարձաւ Կովկաս եւ, որոշ ժամանակ Թբիլիսիի մէջ վրացական սկզբնաղբիւրներու վրայ աշխատելէ ետք, հաստատւեցաւ Էջմիածին ու փարեցաւ Մատենադարանի ձեռագիրներու ուսումնասիրութեան աշխարհին:
Ադոնցի տարիներու այդ աշխատանքին եւ հետազօտութեանց արգասիքը եղաւ 1898-ին աւարտած «Հայաստանը Յուստինիանոսի դարաշրջանում» կոթողական գործը (ռուսերէն), որ հանդիսացաւ վաղ-միջնադարու Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի պատմութեան նւիրւած պատմագիտական գլուխ-գործոց երկ մը: Գիտական այդ մեծարժէք աշխատասիրութեան վրայ, 1908-ին, Ադոնց պաշտպանեց Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանի իր մագիստրոսական աւարտաճառը եւ արժանացաւ «պրիվատ-դոցենտ» տիտղոսին ու միացաւ համալսարանի դասախօսական կազմին:
1915-ին աւարտեց «Դիոնիսիոս Թրակացին եւ հայ մեկնիչները» աշխատասիրութիւնը, որուն հիման վրայ 1916-ին պաշտպանեց իր բարձրագոյն ուսման աւարտաճառը եւ Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանէն արժանացաւ բանասիրութեան դոկտորի աստիճանին եւ պրոֆեսորի կոչման: Նոյն տարին իսկ Ադոնց ձեռնարկեց հետազօտական շրջապտոյտի Հայաստանի տարածքին: Եղաւ Էջմիածին, Մուշ եւ Կարին: Մասնակցեցաւ նաեւ Վանի հնագիտական պեղումներու արշաւախումբին:
1917-ին ընտրւեցաւ Մոսկւայի «Լազարեան» ճեմարանի հոգաբարձու-պրոֆեսոր եւ այդ պաշտօնին վրայ մնաց մինչեւ 1920, երբ խորհրդային կարգերու կաշկանդումներուն հետեւանքով վերջնականապէս անցաւ Եւրոպա, ուր Լոնդոնի եւ Փարիզի մէջ տասնամեակ մը դասախօսական պաշտօններ ստանձնելէ եւ գիտական իր աշխատութիւնները շարունակելէ ետք, 1930-ին հրաւիրւեցաւ Բրիւսէլի համալսարանը՝ ստանձնելու համար նորաբաց հայագիտական ամբիոնի պատասխանատւութիւնը:
Եւրոպական եւ յատկապէս Բրիւսէլեան տարիները եւս բեղմնաւոր եղան Ն. Ադոնցի կեանքին մէջ: Ոչ միայն նոր աշխատասիրութիւններով հարստացուց պատմագիտական, բանասիրական, լեզւագիտական եւ պատմաքաղաքական իր մեծարժէք վաստակը, այլեւ՝ հասցուց սերունդ, Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի պատմական ժառանգութեան տէր կանգնելու եւ վերանորոգելու իր մեծ ծարաւին ու պաշտամունքին բաժնեկից դարձնելով իր ուսանողները:
Երկրորդ Աշխարհամարտի տարիներուն, Բելգիան եւս ինկաւ նացիական գրաւման տակ: Ադոնց դարձեալ դիմագրաւեց նորաբնոյթ ճնշումներ եւ կաշկանդումներ, մինչեւ որ 1941-ին փակւեցաւ Բրիւսէլի համալսարանին մէջ իր ղեկավարած ամբիոնը:
Եւ 27 յունւարի 1942-ին, աշխատելու եւ արարելու իր ծարաւը առանց յագեցուցած ըլլալու՝ մեր աշխարհէն հեռացաւ հայ մտքի 20-րդ դարու հսկան հռչակւած Նիկողայոս Ադոնցը:
Իր մահւան տարելիցին նւիրւած յօդւածի այս էջը կարելի չէ փակել՝ առանց անդրադառնալու Առաջին Աշխարհամարտի տարիներուն եւ աւարտին, Հայկական Հարցի ուսումնասիրութեան եւ օտարներու ծանօթացման ուղղութեամբ, Նիկողայոս Ադոնցի կատարած մեծարժէք ներդրումին:
1918-ին անգլերէնով լոյս տեսած իր երկու գործերը՝ «Հայկական Հարցի պատմական հիմքը եւ Թուրքիոյ կործանումը» (Historical Foundation of the Armenian Question and the Collapse of Turkey) եւ «Թուրքիոյ բաժանումը» (The Partition of Turkey) ոչ միայն հիմնաւորեցին պատմաքաղաքական նշանակութիւնը Հայկական Հարցին, այլեւ՝ մեծապէս սատարեցին հայանպաստ տրամադրութիւններու տարածումին ու արմատաւորումին: Նոյն տարին Ադոնց ռուսերէնով հրատարակեց երկու այլ աշխատասիրութիւն՝ «Թուրքական նոթը եւ Արեւմտեան Հայաստանը» (Turkey’s Note and Western Armenia) եւ «Հայկական Հարցն ու գերմանական ծրագիրները» (The Armenian Question and Germany Plans), իրենց կարգին կարեւոր ներդրում ունեցան հայ ժողովուրդի նկատմամբ արդարութիւն գործելու միջազգային զօրաշարժի առաջացման մէջ: Այդ առումով ամբողջական եղաւ 1920-ին անգլերէնով Լոնդոն հրատարակւած Ադոնցի «Հայկական Հարցը Սեւրի մէջ» գործը (The Armenian Question at Sevres): Ընդգծելի է, որ պատմաքաղաքական իր այս գործերով՝ Ն. Ադոնց դատապարտեց հաւասարապէս թէ՛ եւրոպական մեծ տէրութիւնները, որոնք Հայկական Հարցը կը ծառայեցնէին Թուրքիոյ վրայ իրենց ազդեցութիւնը զօրացնելու հաշիւներուն, թէ՛ խորհրդայինները, որոնք Բրեստ-Լիտովսկիի դաշնագրով Արեւմտահայաստանը իրողապէս «ընծայաբերեցին» թուրքերուն...
Հայ Դատի պահանջատիրութեան շարունակւող պայքարին մէջ, թուրքական ուրացումը ակադեմականօրէն դիմագրաւելու ճակատին վրայ, Նիկողայոս Ադոնցի գիտական մեծարժէք ժառանգութիւնը ուղեցոյց կը հանդիսանայ երիտասարդ սերունդին համար:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։