Հա

Ազգային

07/03/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Պետրոս Դուրեան (1851-1872)

Յունւարի 21-ին լրացաւ մահւան 144-րդ տարելիցը հայ գրականութեան վաղամեռիկ հանճարին՝ Պետրոս Դուրեանի, որ միայն 21 տարի ապրեցաւ՝ մահացու հիւանդութեան դէմ պայքարելով եւ, այդ ճամբով, մահւան դէմ մղւած մարդու յաւիտենական պայքարին հանճարեղ երգիչը դառնալով:
Իր սրտին մէջ կեանքի ու սիրոյ անմար կրակ ունեցող մահամերձ բանաստեղծն է Դուրեան, որ մահւան դէմ իր մղած պայքարին մէջ շիջելով հանդերձ՝ անտրտունջ չհեռացաւ մեր աշխարհէն:

Մահւան դէմ պայքարին հանճարեղ երգիչը

Ն.


Յունւարի 21-ին լրացաւ մահւան 144-րդ տարելիցը հայ գրականութեան վաղամեռիկ հանճարին՝ Պետրոս Դուրեանի, որ միայն 21 տարի ապրեցաւ՝ մահացու հիւանդութեան դէմ պայքարելով եւ, այդ ճամբով, մահւան դէմ մղւած մարդու յաւիտենական պայքարին հանճարեղ երգիչը դառնալով:
Իր սրտին մէջ կեանքի ու սիրոյ անմար կրակ ունեցող մահամերձ բանաստեղծն է Դուրեան, որ մահւան դէմ իր մղած պայքարին մէջ շիջելով հանդերձ՝ անտրտունջ չհեռացաւ մեր աշխարհէն: Ընդհակառակն՝ 1871-ին, մահւան իր սնարին գամւած, յաւերժութեան յանձնեց «Տրտունջք» խորագրւած իր անմահ բանաստեղծութիւնը՝ ճակատագրի եւ մահւան դէմ ընդվզումի ու ըմբոստացման իր երգը երկնելով.-
Է՜, մընաք բարով, Աստւած եւ արեւ,
Որ կը պըլպըլաք իմ հոգւոյս վերեւ...
Աստղ մþալ ես կþերթամ յաւելուլ երկինք,
Աստղերն ի՜նչ են որ եթէ ոչ անբիծ
Եւ թշւառ հոգւոց անէ՜ծք ողբագին,
Որք թըռին այրել ճակատն երկնքին.
Այլ այն Աստուծոյն՝ շանթերո՜ւ արմատ՝
Յաւելուն զէնքերն ու զարդերն հըրատ...
Այլ, ո՜հ, ի՞նչ կըսեմ... շանթահարէ՛ զիս,
Աստւա՛ծ, խոկն հսկայ փշրէ՛ հիւլէիս՝
Որ ժպրհի ձգտիլ, սուզիլ խորն երկնի,
Ելնել աստղերու սանդուխքն անալի...:
Պետրոս Դուրեան ծնած էր 1851-ին, Պոլսոյ Սկիւտար թաղամասը, երկաթագործ Զմպայեանի աղքատ յարկին տակ եւ հօրենական ազգանունին հայացումով էր, որ Դուրեան գրչանունով ստորագրեց հազիւ 13 տարեկանին իր գրած առաջին բանաստեղծութիւնը:
Կեանքը դաժան գտնւեցաւ բնատուր տաղանդով օժտւած պատանիին նկատմամբ: Աղքատութեան մէջ մեծնալով՝ չկրցաւ ուսման իր ծարաւը յագեցնել եւ պատանի տարիքէն աշխատանքի ասպարէզ նետւեցաւ՝ ընտանիքին կարիքները հոգալու պարտաւորութեամբ: Ապրուստի միջոց ընտրեց ժամանակի հայ մամուլին աշխատակցութիւնը՝ յատկապէս թատերախաղեր գրելով, որովհետեւ այդ օրերուն մեծ ժողովրդականութիւն կը վայելէր թատրոնը. նոյնիսկ դերասանութեամբ իր ապրուստը ապահովելու յարկին տակ գտնւեցաւ - այլապէս քնարերգակ բանաստեղծի մեծ տաղանդ ունեցող - հայկեան հանճարի անզուգական այս բոցավառումը:
Կարծէք ապրուստը ապահովելու դժւարութիւնը չէր բաւեր, անոր վրայ գումարւեցաւ նաեւ աւելի ահաւորը՝ Դուրեանի առողջական վիճակին քայքայումը, թոքախտի վարակման հետեւանքով: Ատենի անողոք ու անբուժելի հիւանդութիւնը խորագոյն յուսահատութիւն եւ յոռետեսութիւն առաջացուց սիրոյ խոր զգացումներով եւ ալեկոծումներով հարուստ վաղամեռիկ բանաստեղծին յուզաշխարհին մէջ:
Դառնութեան խորագոյն զգացողութիւնը եւս Դուրեան բանաստեղծականօրէն յաւերժացուց՝ հայ գրականութեան կտակելով իր անկրկնելի «Լճակ»-ը.-
Շատերը զիս մերժեցին,
«Քընար մþունի սոսկ» - ըսին.
Մին՝ «դողդոջ է, գոյն չունի» -
Միւսն ալ ըսաւ.- «կը մեռնի»:
Ոչ ոք ըսաւ,- «Հէ՛ք տըղայ,
Արդեօք ինչո՞ւ կը մըխայ,
Թերեւս ըլլայ գեղանի,
Թէ որ սիրեմ, չը մեռնի»:
Ոչ ոք ըսաւ՝ - «Սա տըղին
Պատռե՛նք սիրտը տըրտմագին,
Նայինք ինչե՜ր գրւած կան...»
- Հոն հրդեհ կայ, ո՛չ մատեան:
Չքաւոր ու հիւանդ՝ կրկնակիօրէն դաժան այսօրինակ կեանք մը ապրելով, Պետրոս Դուրեան բանաստեղծութեան մէջ որոնեց եւ գտաւ ինքնադրսեւորման ու ինքնահաստատման իր կենսայորդ աշխարհը: Թէեւ ժամանակը չունեցաւ բեղուն ստեղծագործութեան, բայց հազիւ քառասունի հասնող իր բանաստեղծութիւնները ինքնին բաւարար եղան, որպէսզի Պետրոս Դուրեան լայն հորիզոն բանայ հայ քնարերգութեան առջեւ ու թռիչք տայ սիրոյ եւ տառապանքի մարդկային ամենէն վաւերական, յորդ ու անկեղծ զգացումները յաւերժութեան յանձնելու երկունքին:
Իր օրին արդէն Պետրոս Դուրեան շատ արագ սիրւած եւ փնտրւած բանաստեղծը դարձաւ հայ երիտասարդութեան: Իր «Ինչո՞ւ ապշած ես լճակ»-ը, «Տրտունջք»-ը, «Հեծեծմունք»-ը, «Ինչ կըսեն»-ը, «Թըրքուհին» ու «Իմ մահը» բանաստեղծութիւնները դարձան երիտասարդ սրտերու եւ հոգիներու հարազատ թարգմանը, անոնց շրթներուն շարունակ հնչող երգերը...
Այդ էր պատճառը, որ իր թաղումը ազգային մեծ շուքով ու չորս հազարէ աւելի երիտասարդներու մասնակցութեամբ տպաւորիչ թափօրով կատարւեցաւ: Մանրավէպի նշանակութիւն ունի, բայց կարժէ հոս մէջբերել Մուշեղ Իշխանի այն վկայութիւնը, որ երիտասարդութիւնը փափագած է Դուրեանի թաղումը նւագախումբի ընկերակցութեամբ կատարել, հակառակ անոր, որ մեր եկեղեցին այդ ժամանակ կարգիլէր նման բան:
Այդ խնդրանքով ալ երիտասարդներ դիմած են օրւան Պոլսոյ հայոց պատրիարք Խրիմեան Հայրիկին, որուն պատասխանը՝ «Հրաման չեմ տար, բայց կը ներեմ»-ը շատ բան կըսէ մեր ժողովուրդի սրտին մէջ Պետրոս Դուրեանի գրաւած տեղին եւ հանճարեղ բանաստեղծի անոր արժանաւորութեան մասին:
Դուրեանի մեծութիւնը չսահմանափակւեցաւ իր ցաւին ու տառապանքին ահագնութենէն ծնած երգով: Նորարարութիւնը տիրական գիծը դարձաւ Դուրեանի գրականութեան:
Թատրոնի մէջ, ժամանակի ընդհանուր հունով պատմական թատերախաղեր գրելով հանդերձ, Դուրեան թագաւորներու եւ իշխաններու կողքին բեմ բարձրացուց նաեւ պարզ ժողովուրդը՝ ազգային եւ հասարակական մեր հիմնական հարցերը արծարծելով: Մանաւանդ որ ազգային Զարթօնքի շարժումին եւ աշխարհաբարի տարածման դրօշակիրներէն էր Դուրեան, որ այս առումով եւս պայքարի դիրքերը ակամայ լքելու ճակատագրին դէմ ընդվզեցաւ՝ «Իմ ցաւը» բանաստեղծութեան մէջ աւաղելով.-
Հէք մարդկութեան մէկ ոստը գօս՝
Հայրենիք մը ունիմ թշւառ,
Չօգնած անոր մեռնի՜լ աննշան,
Ո՜հ, ա՛յս է սոսկ ցաւ ինձ համար:
Նաեւ ազատամտութեան առաջապահ մը եղաւ Դուրեան, որ չհամակերպեցաւ պահպանողականութեան ներքին կաշկանդումներուն. «Թրքուհին» խորագրւած իր բանաստեղծութիւնը վկայութիւնն է սիրոյ եւ գեղեցիկի անխառն պաշտամունքին եւ սանձազերծ թռիչքին.-
Լանջն է յուզեալ Ովկէանի մը նման,
Կուզէ սիրել... համբոյրի մþհետ նւաղիլ,
Նէ շողերու, բոյրերու է թագուհի,
Խոնջ թիթեռնիկ մþոր կը խնդրէ ծաղկէ թառ.
Եթէ շիկնի,
Կըսես.- «Հի՜մա կը բռնկի»:
Որքա՜ն դիպուկ է Հրաչ Տասնապետեանի այն արժեւորումը, թէ՝
Քսանմէկ տարեկանին մեռած այս հանճարեղ պատանին երեւոյթ մըն է ոչ միայն հայ, այլ բոլոր գրականութեանց պատմութեան մէջ:
Ան է, որ մեր մէջ հիմը դրաւ աշխարհաբար քնարերգակ բանաստեղծութեան, իր ներշնչման խորութեամբը, անկեղծութեամբն ու արտայայտւելու եղանակովը հասնելով քիչ անգամ հաւասարւող բարձրութեան մը:
Մահւան տարելիցն էր ահա կեանքի եւ սիրոյ այնքա՜ն խոր ծարաւը ունեցած եւ բաց աչքով կեանքէն առյաւէտ բաժնւած հայ գրականութեան հանճարեղ պատանիին, որ «Իմ մահը» խորագրով իր բանաստեղծութեան վերջին տունով արտայայտած էր մահւան սնարին գտնւող ամէն մարդու խորագոյն վախը, թէ՝
Իսկ աննշան եթէ մնայ,
Երկրի մէկ խորշն հողակոյտն իմ,
Եւ յիշատակս ալ թառամի,
Ա՜հ, ա՛յն ատեն ես կը մեռնիմ...
Պետրոս Դուրեան իր անմահութեամբ... յաղթեց մահւան:
Ոչ միայն չթառամեցաւ Դուրեանի յիշատակը, այլեւ՝ իր բանաստեղծութեամբ, ան մնայուն ընկերակիցը դարձաւ հայոց սերունդներուն:
Յաւերժութեան ընկերակիցը:

Յարակից լուրեր

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։