Հա

Ազգային

25/04/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Վահան Թեքէեան (1878-1945)

Ապրիլի 4-ին, 71 տարի առաջ, Կահիրէի (Եգիպտոս) մէջ վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի մեծարժէք տաղանդներէն բանաստեղծ, հրապարակագիր եւ ազգային-հասարակական գործիչ Վահան Թեքէեան։
Սիրոյ եւ խոհականութեան, այլեւ հայու յուզականութեան ինքնատիպ բանաստեղծն է Վահան Թեքէեան, որուն ստեղծագործութիւնը յորդեցաւ սրտի եւ մտքի վարար զեղումով՝ խորապէս ապրւած յոյզերու խոհուն եւ գեղեցկագոյն աշխարհ մը բանալով հայոց սերունդներուն առջեւ։

Հայ ժողովուրդի Ճակատագրին խորասոյզ քնարերգակը

Ն.


Ապրիլի 4-ին, 71 տարի առաջ, Կահիրէի (Եգիպտոս) մէջ վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի մեծարժէք տաղանդներէն բանաստեղծ, հրապարակագիր եւ ազգային-հասարակական գործիչ Վահան Թեքէեան։
Սիրոյ եւ խոհականութեան, այլեւ հայու յուզականութեան ինքնատիպ բանաստեղծն է Վահան Թեքէեան, որուն ստեղծագործութիւնը յորդեցաւ սրտի եւ մտքի վարար զեղումով՝ խորապէս ապրւած յոյզերու խոհուն եւ գեղեցկագոյն աշխարհ մը բանալով հայոց սերունդներուն առջեւ։
Միաժամանակ՝ ճակատագիրը դասաւորեց այնպէս, որ 1878-ի յունւարի 21-ին Պոլսոյ Օրթագիւղ թաղամասը ծնած Վահան Թեքէեան, բառին ուղղակի եւ փոխաբերական խոր իմաստով, ականատեսն ու վերապրող վկան դառնայ հայ ժողովուրդի խաչելութեան եւ յարութեան։
Առաւելաբար Վահան Թեքէեանի բանաստեղծութեամբ հայ ժողովուրդի Գողգոթան, խաչելութիւնն ու յարութիւնը շունչ եւ լեզու առին։
Թեքէեանի բանաստեղծութեամբ՝ հայ ժողովուրդը ունեցաւ իրա՛ւ վկայութիւնը ոչ միայն քրիստոնէութիւնը պետական կրօն հռչակած առաջին ազգի իր արժանաւորութեան, այլեւ Յիսուս Քրիստոսի օրինակով խաչ հանւելու թուրքական պետութեան ցեղասպանական ոճիրին հետեւանքով, ապա յարութիւն առնելու Հայաստանի անկախութեան կերտումով եւ Հայաստանի Հանրապետութեան ստեղծումով։
Հայկական ճակատագրի «ահաւոր» ողբերգութիւնն ու «հրաշափառ յարութիւն»-ն է, որ Վահան Թեքէեանի արարումով յանձնւեցաւ յաւերժութեան՝ հայկեան հանճարի բազմաշնորհ տաղանդով։
Իր պատեանին մէջ քաշւած կամ փղոսկրեայ իր աշտարակին մէջ վերացած բանաստեղծը չեղաւ Թեքէեան, որուն անձնական կեանքի դժբախտութիւնները բաւարար պատճառ էին թէեւ, որպէսզի ան ինքնամփոփ կեանք մը ապրէր եւ, իր բանաստեղծութեանց առաջին հատորի (Փարիզ, 1901) խորագրին հետեւողութեամբ, «Հոգերը» երգէր միայն։
Բայց ո՛չ. պատանի տարիքին համիդեան առաջին կոտորածները տեսած բանաստեղծը չէր կրնար ողջ էութեամբ չտառապիլ իր ժողովուրդի մեծ ցաւով։ Հայ ժողովուրդի կեանքին ամենէն ծանր ու ողբերգական պահը ապրելու ճակատագրւած էր Թեքէեան, որ Պոլսոյ հռչակաւոր «Ներսէսեան», «Պերպերեան» եւ «Կենտրոնական» վարժարաններուն մէջ հայեցի իր կազմաւորումն ու հոգե-մտաւոր պաշարը ստացած ըլլալով, անկասկած չէր կրնար հեռու մնալ սեփական ժողովուրդի մեծ հոգը աշխարհին լսելի դարձնելու, արդար հատուցման արժանացնելու հանրային աշխոյժ գործունէութենէ։
Թեքէեան կեանքի ասպարէզ նետւեցաւ 18 տարեկանին՝ իբրեւ առեւտրական պաշտօնեայ 1896-ին Եւրոպա ղրկւելով։ Բայց գրելու կոչումն ու ազգային-քաղաքական ծառայութեան յանձնառութիւնը Վահան Թեքէեանին աստիճանաբար մղեցին հանրային կեանքի ասպարէզ։ Կանոնաւոր աշխատակցութիւն բերաւ ժամանակի հայ մամուլին՝ Փարիզ թէ Պոլիս։ Իսկ 1900-ականներու սկզբնաւորութեան, Կահիրէ հաստատւելէ ետք, մտերիմն ու գործակիցը դառնալով Պօղոս-Նուբար փաշայի, Վահան Թեքէեան ոչ միայն գրական ասպարէզի մէջ եռանդուն գործունէութիւն ծաւալեց, այլեւ գլխաւոր դրօշակիրներէն մէկը հանդիսացաւ ազգային-ազատական գաղափարախօսութեան։
Կահիրէ մէջ 1905-ին հիմնեց «Շիրակ» գրական-մշակութային հանդէսը, որուն շուրջ համախմբեց ատենի համախոհ հայ մտաւորականութիւնը։
Արեւմտահայ մտաւորականութեան համար ծանր ժամանակներ էին։ Համիդեան հալածանքներուն հետեւանքով՝ Պոլսոյ հայ մտաւորականութեան երիտասարդ սերունդը, որ ազգային ու յեղափոխական տրամադրութիւններով տոգորւած էր, Եւրոպա ապաստանած էր։ Իր կարգին Թեքէեան քալած էր նոյն ուղիով եւ հասած Կահիրէ, ուր հրատարակեց «Շիրակ»-ը մինչեւ 1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումը, որմէ ետք փութաց Պոլիս տեղափոխւելու եւ հոն հրատարակելու իր թերթը։
Պոլիս վերադարձը Թեքէեանի առջեւ լայն ասպարէզ բացաւ ոչ միայն գրական-ստեղծագործական աշխատանքի, այլեւ քաղաքական իր համոզումներուն ուղղութեամբ գործունէութիւն ծաւալելու առումով։ Ականատեսը դարձաւ Ատանայի կոտորածին, որ խոր հետք ձգեց Թեքէեանի ազգային բովանդակութեամբ բանաստեղծութիւններուն վրայ։
Ան նաեւ եղաւ հիմնադիր անդամներէն մէկը Հայ Սահմանադրական-Ազատական կուսակցութեան (հետագային՝ 1920-ին կազմւած Ռամկավար Ազատական կուսակցութեան նախակարապետներէն), որ աշխոյժ մասնակցութիւն ունեցաւ Օսմանեան խորհրդարանի աշխատանքներուն մէջ։
Այդ տարիներու իր բանաստեղծութիւնները Թեքէեան 1914-ին լոյս ընծայեց առանձին հատորով՝ «Հրաշալի յարութիւն» անունով։ Նոյն տարին հրաւիրուեցաւ Կահիրէ՝ ստանձնելու համար տեղւոյն նորահաստատ հայոց վարժարանին տնօրէնութիւնը։ Զուգադիպութիւնը նախախնամական եղաւ Թեքէեանի համար, որովհետեւ Պոլսէն բացակայելով փրկուեցաւ հայ մտաւորականութեան գլխատման 24 Ապրիլի ծանրագոյն հարւածէն։ Բայց մինչեւ կեանքին վերջը չհաշտւեցաւ ճակատագրի այդ «անհամ» խաղին հետ։
Այդպէ՛ս դարձաւ վկան ու երգիչը հայ ժողովուրդի խաչելութեան եւ յարութեան։
Եւ այդպէ՛ս ստեղծեց ու հայոց սերունդներուն կտակեց իր «Ահաւոր բան մը այնտեղ»... պատգամաշունչ քերթւածը։
Ահաւոր բան մը այնտեղ կը կատարւի մութին մէջ...
Դժոխային այս տըռամն ինչպէ՞ս կրնայ պատմւիլ...
Ազգ մը ամբողջ, խորհեցէ՛ք, երէկ կապրէր, կ՛ոգորէր,
Միտքը լոյսին կը բանար եւ տակաւ սիրտն ալ յոյսին,
Կը բարձրանար ճահիճէն, ուր խրած էր ատենօք,
Թեւերն արդէն կը թօթւէր, ինքզինք արդէն եթերին,
Ամպերուն մէջ կը կարծէր... եւ ահա՛ ճիշտ այդ պահուն
Ոսոխ աստւած մը անշուշտ՝ որ դարանած կը դիտէր՝
Անոր վրայ արձակեց ամբողջ չարիքն աշխարհի,
Ոտքի հանեց բովանդակ Հրէշութիւնը ի քուն՝
Մեծ օձերու, վագրերու, շաքալներու դէմքերով,
Փաթթւեցաւ ոտքերուն, խածատեց կուրծքն ու հասաւ
Անոր վիզին, աչքերուն, եւ իր ժանիքը մխեց
Ճիշտ ուղեղին մէջ անոր՝ զոր արիւնին հետ ահա՛
Ան կը լզէ հեշտագին, ան կը ծծէ՜ զգլխած...
Ահաւոր բան մը այնտեղ կը կատարւի մութին մէջ.
Կսպանեն ազգ մը այնտեղ, որ կեանք ունէր եւ շնորհ,
Ունէր հանճարն ապրելու, նորոգելու ալ ինքզինք,
Գեղեցկացած էր տակաւ ու թարմացած, ա՛հ որքա՜ն,
Եւ այդ ազգը մերինն էր, եւ կսպանե՜ն զայն հիմա,
Զայն կ’սպանեն... Օգնութի՛ւն, ա՜հ, օգնութի՜ւն, օգնութի՜ւն...

 

Առաջին Աշխարհամարտի աւարտին, Թեքէեան դարձեալ փութաց Պոլիս, ուր ձեռնարկեց «Ժողովուրդի ձայն» օրաթերթի հրատարակութեան։ Նաեւ ստանձնեց տնօրէնութիւնը Պոլսոյ հայոց «Կենտրոնական» վարժարանին։
Գործօն մասնակցութիւն ունեցաւ այդ շրջանին կեանքի կոչւած Պօղոս-Նուբար փաշայի հայկական պատւիրակութեան աշխատանքներուն, ինչպէս նաեւ արեւմտահայ համագումարի իրականացման մէջ։
Ազգային-քաղաքական պատմական վերիվայրումներով զատորոշւող եւ անկիւնադարձային այդ հանգրւանին բանաստեղծական բարձրորակ վկայութիւնն է 1920-ին Թեքէեանի լոյս ընծայած «Կէս գիշերէն մինչեւ արշալոյս» հատորը։
Հոն կը գտնւին ոչ միայն Մեծ Եղեռնին, այլեւ Հայաստանի անկախութեան նւիրւած Թեքէեանի անմահ բանաստեղծութիւնները։


Եւ օր մ’ալ յանկարծ՝
Շեփորը գոռաց,
Ու կմախք սիրտեր, կմախք մարմիններ,
Ստւեր առ ստւեր
Հաւաքւած, եկած միատեղ նորէն՝
Կեանքին, արեւին՝ աչք, ձե՜ռք կերկարեն...

 

...Ու նաւ մ’ահա կը ծփայ,
Կը ծփծփայ ծովուն վրայ.
Կերթայ հեռու, կու գայ մօտ,
Առագաստովն արեւոտ.
Մերթ կը մեծնայ հորիզոնն
Ամբողջ աչքէ ծածկելով,
Կը պահւտի մերթ ալ հոն՝
Ու կելլէ դուրս նազանքով...
Կը կարդացւի նաւուն վրան՝
«Անկախութիւն հայկական»։

 

...Սակայն, չկա՜յ նաւը ա՛լ...
Ընդհարեցա՜ւ խարակերու
Կամ՝ նաւերու մէջ երկու
(Երէկ՝ օրհնեալ, այժմ՝ անիծեալ)
Ճզմւեցա՜ւ, փշրեցա՜ւ...
Անկախութի՛ւն հայկական ՝
Երազն էր ան ՝ սուզւեցա՜ւ,
Թողլով բեկոր մը միայն...։

 

...Կենդանութի՛ւն հայրենի,
Ո՛վ դուն, մարմի՛ն եւ հոգի՛,
Աւի՛շ անվերջ, հո՛ւր անշէջ...,
Դուն հո՛ն էիր ՝ նաւուն մէջ
Եւ դուն... թռա՜ր անկէ դուրս...
Եւ հիմա դուն իմ հոգւոյս,
Հազարներու հոգւոյն մէջ
- Հոգւոյն, մտքին, մարմինին -
Հեծեծագին, հրճւագին
Աշխատելով գաղտնօրէն ՝
Գիշեր-ցերեկ, լաստ առ լաստ
Կը շինե՜ս նաւը նորէն
Կընես վաղւա՜ն զայն պատրաստ...։

 

Քեմալականներու իշխանութեան գլուխ գալէն ետք, Թեքէեան վերջնականապէս բաժնւեցաւ իր պաշտած հայաբոյր Պոլիսէն եւ հաստատւեցաւ Կահիրէ։ Ստանձնեց Ռամկավար պաշտօնաթերթ «Արեւ»-ի խմբագրութիւնը եւ մինչեւ 4 ապրիլի 1945-ի իր վախճանը մնաց այդ պաշտօնին վրայ։ Այդ տարիներու իր ստեղծագործութիւնները լոյս տեսան «Սէր» (1933-ին) եւ «Հայկական երգեր» (1943-ին) բանաստեղծութեանց հատորներով։
Տարագրութեան այդ տարիներուն մեծ եղաւ Թեքէեանի ներդրումը նաեւ նորահաս սերունդներու հայեցի դաստիարակութեան, ինչպէս նաեւ մշակութային աշխոյժ կեանքի ստեղծման մէջ։
Իր այդ վաստակին ու նւիրումին առ ի գնահատանք՝ Ռ.Ա.Կ.-ի եւ Հ.Բ.Ը.Մ.-ի կողմէ Թեքէեանի անունով կնքւեցան թէ՛ մշակութային միութիւններ, թէ՛ կրթական օջախներ։
Ամբո՜ղջ հայութեան հարստութիւնը եղաւ Վահան Թեքէեան, որ ազգային մեր մեծագոյն ողբերգութեան խոհուն երգը յանձնեց յաւերժին՝ իր «Մահերգ նահատակաց» բանաստեղծութեամբ.

 

Անոնց համար, որ ինկան
Ըզմեզ ազատ ուզելով՝
Սրտերը մեր քովէ քով
Կըլլան այսօր մէկ խորան։

 

Անոնց հոգւոյն պաշտամունք
Մեր մէն մի խոհն է հիմա,
Դէպի անոնց կամբառնայ
Մեր յոյսն ու սէրն իբրեւ խունկ:

 

Եւ մեր ցաւի սկիհէն
Անոնց մարմինն ու արիւնն
Իբր անսահման սրբութիւն
Մենք կընդունինք սրբօրէն։

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։