Հա

Ազգային

05/06/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ֆրիդեօֆ Նանսէն (1861-1930)

Մարդկային դաժանութիւն եւ տառապանք շատ տեսաւ Նորւեգիոյ մեծանուն այս զաւակը, որ իբրեւ Առաջին Աշխարհամարտի աւարտին ստեղծւած Ազգերու Լիգայի գաղթականական հարցերով լիազօր յանձնակատար՝ մօտէն առնչւեցաւ տարբեր ժողովուրդներու բաժին հանւած մեծ ողբերգութեանց հետ։
Յատկապէս հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութիւնը խորապէս ցնցեց Նանսէնին։

Հայ ժողովուրդի իրաւապաշտպան մեծ մարդասէրը

Ն.


Մայիսի 13-ին ոգեկոչեցինք մահւան 86-րդ տարելիցը նորւեգիացի մեծ մարդասէր Ֆրիդեօֆ Նանսէնի, որ հայ ժողովուրդի պատմութեան էջերուն արժանի տեղ գրաւած հայասէր օտարներու փաղանգին մէջ՝ կը զատորոշւի հայապաշտպանի իւրայատուկ լուսապսակով։
Մարդկային դաժանութիւն եւ տառապանք շատ տեսաւ Նորւեգիոյ մեծանուն այս զաւակը, որ իբրեւ Առաջին Աշխարհամարտի աւարտին ստեղծւած Ազգերու Լիգայի գաղթականական հարցերով լիազօր յանձնակատար՝ մօտէն առնչւեցաւ տարբեր ժողովուրդներու բաժին հանւած մեծ ողբերգութեանց հետ։
Յատկապէս հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութիւնը խորապէս ցնցեց Նանսէնին։
Ատենին Նանսէն վկայեց, թէ «ինծի համար դժւար է հաւատալ, որ որեւէ մէկը կրնայ ծանօթանալ հայ ժողովուրդի պատմութեան, առանց խորապէս ցնցւելու անոր մեծ ողբերգութենէն»։
Իսկ դուստրը՝ մեծանուն մարդասէր իր հօր յիշատակին նւիրւած յուշերուն մէջ, վկայեց. «Հայրս մահացաւ «հայ» բառը շուրթերուն: Դուք անոր սրտի սիրելի զաւակներն էիք: Հօրս հանդէպ հայ ժողովուրդին տածած խորը սէրն ու անսահման երախտագիտութեան զգացումը անոր յիշատակի յաւերժական յուշարձանն են»:
Իրաւամբ, Հայաստանը ազգային հերոսի դափնեպսակին արժանացուց Նանսէնին, իսկ մեր ժողովուրդի աշխարհասփիւռ բեկորներու յիշողութեան մէջ, մինչեւ մեր օրերը, երախտագիտութեան խոր զգացումներով կը պահպանւի անունը այս եզակի հայասէրին։
Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին հետ Նանսէն առնչւեցաւ իր կեանքի վերջալոյսին, 1922-1923-էն սկսեալ, բայց այնուհետեւ՝ մինչեւ իր վերջին շունչը, Նորւեգիոյ այս ազնւական զաւակը ծառայեց քսաներորդ դարու առաջին ցեղասպանութեան ենթարկւած հայութեան վէրքերու դարմանումին եւ ցաւերու ամոքումին։
Ծնած էր 10 հոկտեմբերի 1861-ին, Քրիսթիանիա քաղաքի (այժմու մայրաքաղաք Օսլոյի) արւարձաններէն մէկուն մէջ։ Հայրը յաջողած ու յարգւած իրաւաբան մըն էր, որ իր բարեպաշտ ու աստւածավախ վարքով խոր անդրադարձ ունեցաւ Նանսէնի կազմաւորման վրայ։
«Անձնական պարտաւորութեան եւ բարոյական սկզբունքի» շեշտակի զգացողութիւնը Նանսէն ժառանգած էր իր հօրմէ։ Իսկ մայրը, որ բնութենապաշտ էր եւ բացօթեայ մարզանքներու մեծ հակում ունէր, իր զաւկին մէջ զարգացուց մարզիկի (դահուկորդ) եւ կենդանաբանի ու ովկիանոսագէտի ընդունակութիւնները։
Այդ ճամբով էր, որ Նանսէն դարձաւ միաժամանակ մեծ մարզիկ ու հետախոյզ, գիտնական եւ գրող, պետական գործիչ ու աշխարհահռչակ մարդասէր։
Երիտասարդական իր շրջանին, անընդմէջ ութ տարի շարունակ, Նանսէն հանդիսացաւ Նորւեգիոյ դահուկարշաւի ախոյեանը։
Օսլոյի համալսարանի բնական գիտութեանց բաժինը ընդունւեցաւ 1880-ին եւ նւիրւեցաւ կենդանական մարմիններու նեարդային համակարգի ուսումնասիրութեան, ինչպէս նաեւ ովկիանոսագիտական հետազօտութիւններու։
1887-ին իր աւարտած ուսումնասիրութիւնը՝ կենդանի էակներու նեարդային կենտրոնական դրութեան մասին, Նանսէնի ապահովեց բնական գիտութեանց դոկտորի աստիճան, անոր առջեւ բանալով հեղինակաւոր Բերգընի թանգարանի գիտաշխատողի նախանձելի ասպարէզը։
Հազիւ համալսարանէն վկայւած, 1888-ին, Նանսէն ձեռնարկեց տարիներու իր երազին իրագործման՝ հիւսիսային բեւեռը հետազօտող առաքելութեան մը կազմակերպումին։ Սառցակալած ովկիանոսը կտրելով դէպի հիւսիսային բեւեռ առաջանալու եւ էսքիմոներու կեանքին, ինչպէս նաեւ կենդանական աշխարհի առանձնայատկութեանց մօտէն ծանօթանալու հետախուզական առաջին այդ առաքելութիւնը ամիսներ տեւեց՝ բնական դաժան պայմաններ եւ դժւարութիւններ յաղթահարելու եզակի փորձառութիւն մը շնորհելով Նանսէնի։
Հետախուզական իր ծառայութեանց առ ի գնահատանք՝ Նանսէն նշանակւեցաւ Օսլոյի համալսարանի նորահաստատ ովկիանոսագիտութեան բաժնի վարիչ-տնօրէն, պաշտօն՝ որ շուտով անցումի հանգրւան մը պիտի ըլլար դէպի Նանսէն պետական գործիչի հանրային ու քաղաքական աշխոյժ ծառայութեան ասպարէզը։
Մինչեւ 1900-ականները Նորւեգիա մաս կը կազմէր Շւեդի թագաւորութեան։ Բայց անկախութեան ձգտումները եւ ազգային ուրոյն պետականութեան ստեղծման պահանջները սկսած էին լայն հող գտնել նորւեգիացիներու մօտ։ Նանսէն դարձաւ դրօշակիրը Նորւեգիոյ անկախացման։
Յարաբերութիւնները սրած ու լարւած էին շւեդացիներուն եւ նորւեգիացիներուն միջեւ։ Նանսէն ի գործ դրաւ անձնական մեծ հեղինակութիւն վայելող հանրային դէմքի եւ յաջող բանագնացի իր ողջ հնարաւորութիւնները, որպէսզի առճակատումի չերթան զոյգ երկիրներու յարաբերութիւնները։
Ի նպաստ Նորւեգիոյ անկախութեան կողմնորոշւած ժամանակի եւրոպական ամենէն ազդեցիկ ուժը Մեծ Բրիտանիան էր, որուն պաշտօնական համաձայնութիւնը ապահովելու նպատակով՝ Նանսէն ուղղւեցաւ Լոնդոն, ուր աւելի քան ամիս մը մնաց եւ սերտ կապեր հաստատեց ինչպէս թագաւորին, այնպէս ալ վարչապետին հետ։
Ապահովեց նաեւ Մեծ Բրիտանիոյ աջակցութիւնը Նորւեգիոյ անկախութեան միջազգային ճանաչումին։ 1905-ին անկախ Նորւեգիոյ հաստատումէն ետք, Նանսէն ստանձնեց Նորւեգիոյ դեսպանի պաշտօնը Մեծ Բրիտանիոյ մօտ, 1906-էն 1908։
Մինչ միջազգային իր հեղինակութիւնը ամրապնդելու իմաստով դեսպանութեան այդ տարիները արդիւնաւէտ եղան, անձնական կեանքի առումով եղան ծանր դժբախտութեան ժամանակաշրջան մը, որովհետեւ 1907-ին Նանսէն կորսնցուց իր կեանքի ընկերը՝ Էւա Նանսէնը։
Կնոջ կորուստէն ետք Նանսէն հրաժարեցաւ պետական ծառայութենէ եւ իր լրիւ ժամանակը յատկացուց համալսարանական պաշտօնավարութեան եւ դստեր հոգատարութեան։ Բայց մինչեւ Առաջին Աշխարհամարտ տեւեց կեանքի այդ եղանակը։
Պատերազմի բռնկումին հետ, Նորւեգիա չէզոքութիւնը ընտրեց, բայց տնտեսական դժւարութեանց առջեւ կանգնեցաւ, երբ Մ. Նահանգները պատերազմի մէջ մտան եւ արգելք դրին դէպի Նորւեգիա ապրանքներու առաքման վրայ։ Նանսէնի վիճակւեցաւ դիւանագիտական նոր առաքելութիւն մը, այս անգամ Վաշինգտոնի մօտ, տնտեսական արգելքը վերցնելու բանակցութեանց համար։ Այդ առաքելութիւնը եւս յաջողութեամբ աւարտեց Նանսէն։
Առաջին Աշխարհամարտի աւարտի օրերուն սկսած էր հասուննալ Ազգերու Լիգայի կազմութեան գաղափարը։ Նանսէն սրտանց ջատագովը եւ աջակիցը եղաւ Լիգայի կազմութեան ճիգերուն։
Եւ երբ կազմւեցաւ Ազգերու Լիգան, շտապ կարգով Նանսէնի առաջարկւեցաւ Խորհրդային Ռուսաստանի տարածքին ցիրուցան դարձած գերմանացի ռազմագերիներու հաւաքման, պատսպարման եւ տուն դարձի ծայր աստիճան պատասխանատու առաքելութիւնը։
Հակառակ խորհրդայիններու սկզբնական դժկամութեան, Նանսէն յաջողեցաւ ընդունելի խօսակից մը դառնալ բոլշեւիկներուն եւ պատւաբեր արդիւնքի տարաւ Լիգայի կողմէ իրեն վստահւած առաքելութիւնը։
Իր այդ յաջողութիւնը հիմք ծառայեց, որպէսզի Ազգերու Լիգան Նանսէնի յանձնէ Լիգայի Գաղթականութեան յանձնակատարի պատասխանատւութիւնը։ Իր այդ պաշտօնին վրայ, պատմական տարողութեամբ նւաճում մը արձանագրեց Նանսէն, երբ Յունաստան-Թուրքիա պատերազմին եւ Իզմիրի աղէտին հետեւանքով առաջացած աւելի քան մէկ միլիոն յոյն եւ հայ տեղահաններու Յունաստան տեղափոխութիւնը, իսկ Թրակիոյ շրջանէն շուրջ կէս միլիոն թուրքերու Թուրքիա տեղափոխութիւնը յաջողութեամբ կազմակերպեց։
Նաեւ կեանքի կոչեց գաղթականներու անցագրային յատուկ դրութիւն մը, որ Լիգայի օրհնութեան արժանացաւ եւ աւելի քան 52 երկիրներու կողմէ ճանչցւեցաւ՝ Նանսէնեան Անցագիր անունը ստանալով եւ մինչեւ Երկրորդ Աշխարհամարտի աւարտէն ետք ալ ի զօրու մնալով։
Իր այդ նւաճումին համար, 1922-ին, Նանսէն արժանացաւ Նոբէլեան Խաղաղութեան մրցանակին։
Նոյն այդ շրջանին էր, որ Ազգերու Լիգայի Գաղթականութեան յանձնակատարի իր պաշտօնով, Նանսէն լծւեցաւ Եղեռնէն վերապրած հայ գաղթականութեան հոգատարութեան դժւարին աշխատանքին։
Զուգադիպեցաւ նաեւ, որ Խորհրդային Ռուսաստանի ցորենի ցանքի փչացման հետեւանքով համատարած մեծ սովի ալիք մը հարւածեց տարածաշրջանը։ Նանսէն արագօրէն օգնութեան հասաւ, խորհրդայիններու դէմ Եւրոպայի եւ Մ. նահանգներու մէջ համատարած վերապահութեան եւ թշնամանքի մթնոլորտը փարատեց, կրցաւ նիւթական միջոցներ հաւաքել եւ առաջ տանիլ հարիւր հազարաւորներ սնունդով ու բուժումով ապահովելու մարդասիրական իր մեծ առաքելութիւնը։
Խորհրդային իշխանութիւնները, որոնք Ազգերու Լիգայով խանդավառ չէին, գրկաբաց ընդունեցին Նանսէնը։ Նոյնիսկ նկատի չունեցան, որ իր երկրի՝ Նորւեգիոյ քաղաքական կեանքին մէջ, Նանսէն երդւեալ հակառակորդ էր ընկերվարական հակումի տէր կուսակցութեանց։
Խորհրդային ընդունելութեան արժանացած՝ Նանսէն 1925-ին Հայաստան այցելեց, մօտէն հետեւելու համար Թուրքիոյ գործադրած Ցեղասպանութենէն վերապրող արեւմտահայ գաղթականութեան հոգատարութեան գործին։
Նանսէն միաժամանակ Միջին Արեւելքի մէջ ցրւած հայ գաղթականութեան հոգատար պահապանը դարձաւ եւ մինչեւ 1930-ի իր վախճանը՝ ամէն ճիգ ի գործ դրաւ վերապրող հայութեան վէրքերը դարմանելու եւ մեծ վիշտը ամոքելու համար։
Պատահականօրէն չէ կատարւած Նանսէնի այն հաստատումը, թէ՝ «Չարիքն ու բռնութիւնները չեն կարողացած ընկճել հայ ժողովուրդին. ամէն անգամ, որեւէ տեղէ ծագած լոյսի նշոյլն անգամ սնուցած է ազատութեան երազանքը հայ ժողովուրդին մէջ»։ Այդ հիման վրայ ալ, Նանսէն կարեւորութեամբ կընդգծէր, թէ «Հայ ազգի պատմութիւնը-ամբողջութեամբ փորձարկում է: Գոյապահպանութեա՛ն փորձարկում»:
Մեծ մարդասէրին եւ հայապաշտպանին մահւան 86-րդ տարելիցին նւիրւած յօդւածի այս հակիրճ սիւնակով կարժէ ընթերցողի ուշադրութիւնը կենտրոնացնել հայ ժողովուրդի քաղաքական ճակատագրին վերաբերեալ Նանսէնի հետեւեալ խորհրդածութեան վրայ, որ միանգամայն անոր պատգամն է մեր սերունդներուն.
«Եւրոպական ժողովուրդներն ու պետական գործիչները յոգնած են մշտնջենական Հայկական Հարցէն: Ատիկա ինքնըստինքեան հասկնալի է: Չէ՞ որ այդ հարցը անոնք ձախողեցուցին: Հայաստան անունը անոնց նիրհած խիղճերուն մէջ կարթնցնէ սոսկ ուրացւած կամ չկատարւած խոստումներու տհաճ յիշողութիւններ:
Անոնք իրենց մատը մատին չզարկին՝ իրենց խոստումները կատարելու համար, քանի որ այդ խոստումները տրւած էին թէեւ փոքր ու արնաքամ, սակայն շնորհալի ժողովուրդի մը, որ չունէր նաւթի ու ոսկիի հանքավայրեր: Կը կարեկցիմ հայ ժողովուրդին, որ խճճւեցաւ եւրոպական քաղաքականութեան մէջ: Հայ ժողովուրդին համար աւելի լաւ կրնար ըլլալ, եթէ իր անունը երբեւէ հնչած չըլլար եւրոպացի որեւէ քաղաքագէտի բերնէն»...
Հայ ժողովուրդի իրաւապաշտպան մեծ մարդասէրը խոր հաւատք կը տածէր հայ ժողովուրդի նկատմամբ:
«Հայ ժողովուրդը հոգածութեամբ պահպանելով իր հին ու ինքնատիպ մշակոյթը՝ յաջողութեամբ կը զարգացնէ զայն՝ անոր տալով չտեսնւած փայլ»։

Յարակից լուրեր

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։