Հա

Ազգային

07/06/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Թէոդիկ (Թէոդորոս Լէպճինճեան) (1873-1928)

24 մայիսին հայ ժողովուրդը ոգեկոչեց մահւան 88-րդ տարելիցը իր հոգե-մտաւոր ժառանգութեան հանրագիտակ պահապանին՝ հայ մտքի եւ գրականութեան երախտաւոր Թէոդիկի (Թէոդորոս Գրիգորի Լէպճինճեան), որ «Ամենուն տարեցոյցը» անունին տակ իր լոյս ընծայած ամենամեայ հասկաքաղներու շարքով՝ գլխաւոր հիմնադիրը հանդիսացաւ հայ իրականութեան մէջ տարեգիրքի աւանդութեան մշակումին։

Հայոց հոգե-մտաւոր գանձարանին հանրագիտակ պահապանը

Ն.


24 մայիսին հայ ժողովուրդը ոգեկոչեց մահւան 88-րդ տարելիցը իր հոգե-մտաւոր ժառանգութեան հանրագիտակ պահապանին՝ հայ մտքի եւ գրականութեան երախտաւոր Թէոդիկի (Թէոդորոս Գրիգորի Լէպճինճեան), որ «Ամենուն տարեցոյցը» անունին տակ իր լոյս ընծայած ամենամեայ հասկաքաղներու շարքով՝ գլխաւոր հիմնադիրը հանդիսացաւ հայ իրականութեան մէջ տարեգիրքի աւանդութեան մշակումին։
Թէոդիկ ապրեցաւ եւ գործեց հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան ամենէն բախտորոշ ժամանակաշրջանին՝ դառնալով արժանահաւատ վկան հայոց նահատակութեան, յարութեան եւ վերապրումին։
Հայոց Ցեղասպանութեան ահաւորութիւնն ու տարողութիւնը մեր սերունդները ճանչցան եւ խորաչափեցին Թէոդիկի մտքի լոյսով ու սրտի յոյզով։ 1919-ին լոյս տեսած իր «Յուշարձան ապրիլ տասնըմէկին (24-ին)» հանրագիտական գործով, Թէոդիկ անուն առ անուն՝ հակիրճ կենսագրականներով ու արժեւորման վկայութիւններով, պատրաստեց ու հայոց վերապրող սերունդներուն եւ հանուր մարդկութեան յանձնեց վաւերագրութիւնը նահատակ հայ ժողովուրդի անճիտւած մտաւորական սերուցքին։
Կենդանի հանրագիտարանի շնչող ու կենսունակ մարմնաւորումը եղաւ Թէոդիկ, որ 1907-էն սկսեալ մինչեւ 1928 իր հրատարակած «Ամենուն տարեցոյցը» անւանումով տարեգիրքերու հարուստ շարքով՝ ոչ միայն հիմնադիրը եղաւ հայ կեանքի եւ հոգե-մտաւոր երկունքի տարեգրութիւնն ու ամենամեայ արգասիքը խտացնող գրական-հրապարակագրական բնագաւառին, այլեւ՝ հանդիսացաւ հայոց «ամենուն» մտքի եւ հոգիի ծարաւը յագեցնելու առաքելութեան լծւած մեծարժէք ռահվիրան։
Եւ պատահական չէ, որ վերջին քսանամեակին ամենուր, վերանկախացեալ Հայաստանէն մինչեւ Սփիւռքի մերձաւոր թէ հեռաւոր գօտիները, Թէոդիկի նորովի յայտնագործման եւ վերարժեւորման ընդհանուր շարժում մը թափ առած է. կը վերահրատարակւի «Ամենուն տարեցոյցը» շարքը, թուրք այլախոհը հայերէն բնագրով եւ անոր կցւած թուրքերէն թարգմանութեամբ լոյս կընծայէ Թէոդիկի «Յուշարձան ապրիլ տասնըմէկին (24-ին)» գործը, իսկ հայ մտաւորականութիւնը այժմէական արժեւորման լուսարձակի տակ կը բերէ խորիմաց բանասէրի եւ բանահաւաքի Թէոդիկեան ժառանգութիւնը։
Հայ մտքի եւ մշակոյթի, գրականութեան եւ մամուլի երբեմնի ճառագայթող կենտրոնի՝ հայկական Պոլսոյ հարազատ ու արժանաւոր ներկայացուցչական դէմքերէն է Թէոդիկ։ Ծնած է Սկիւտար, 5 մարտի 1873-ին։ Յաճախած է Սկիւտարի ճեմարանը, ապա՝ «Պերպերեան» վարժարանը եւ աւարտած է Պոլսոյ ամերիկեան «Ռոբերտ» կոլէջը։ Վաղ հասակէն սկսած է կանոնաւորաբար աշխատակցիլ իր ժամանակի պոլսահայ թերթերուն («Ծաղիկ», «Հանրագիտակ», «Մանզումէի էֆքիար», «Սուրհանդակ» եւայլն), գործածելով տարբեր գրչանուններ՝ Մոդոթէ, Մտոստիկ, Թէոդիակ եւ Թ. Ա.։
Սկզբնական շրջանի իր հրապարակումները ունեցած են ուղեգրական տոմսերու, նորավէպերու եւ դիմաստւերներու ներկայացման բնոյթ։ Առանձին հատորով լոյս տեսած առաջին գործերէն եղած է «Ճանչւոր դէմքեր» խորագրով դիմաստւերներու շարքը։ Իր նորավէպերը («Շան խիղճը», «Շրթունք շրթունքի» եւ այլն) 1912-ին ամփոփւեցան եւ հրատարակւեցան «Կաղանդ» անունով։
1905-ին, «Պոլսոյ Հայեվարը» խորագրով բանասիրական իր անտիպ աշխատասիրութիւնը արժանացաւ ատենի հեղինակաւոր «Իզմիրեան» գրական մրցանակին։ Հայ գիրերու ստեղծման եւ տպագրութեան պատմութեանն է նւիրւած 1912-ին լոյս տեսած Թէոդիկի «Տիպ ու տառ» մեծարժէք ուսումնասիրութիւնը։
Բայց Թէոդիկի կոթողական նւաճումը եղաւ 1907-ին իր ձեռնարկած «Ամենուն տարեցոյցը», որ ունեցաւ հրատարակութեան երկու շրջան. առաջինը տեւեց մինչեւ 1915, երբ տարեգիրքի այդ տարւան համարի հրատարակութենէն ետք Թէոդիկ իր կարգին ձերբակալւեցաւ եւ աքսորւեցաւ. հրատարակութեան երկրորդ շրջանը վերսկսաւ Առաջին Աշխարհամարտի աւարտին հետ եւ շարունակւեցաւ մինչեւ 1928-ի իր մահը՝ նախ Պոլսոյ մէջ (մինչեւ 1923-ին իր վերջնական հեռացումը Թուրքիայէն), ապա՝ Փարիզ, ուր հաստատւեցաւ եւ գործեց հայ մտքի ու գրականութեան այս երախտաւորը։
Առանձին ուշադրութեան արժանի է Թէոդիկի մազապուրծ փրկութիւնը թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութենէն։ Մ. Աղանալեանի վկայութեամբ՝ դէպի Դեր Զոր աքսորի ճամբուն վրայ, Թէոդիկ ազատագրւած է հայ մարտիկներու խումբի մը կողմէ։ Օտար անձնաթուղթով ընդյատակեայ կեանք ապրած է մինչեւ Աշխարհամարտի աւարտը՝ իբրեւ բանւոր աշխատելով Տաւրոսեան թունելախորշի ռազմական շինարարութեան մէջ։
Զինադադարէն ետք թափ առած պոլսահայ զարթօնքի վերջին ճառագայթումին դրօշակիրը եղաւ Թէոդիկ։ Հայաստանի Հանրապետութեան հռչակումն ու հայոց պետականութեան կառուցումը ոչ միայն խանդավառութեան անսպառ աղբիւր մը դարձան Թէոդիկի եւ իր սերունդի վերապրող մտաւորականութեան նորովի երկունքին համար, այլեւ՝ ազգային-քաղաքական յանձնառու գործունէութեան մղեցին Թէոդիկին։ Յաջորդաբար գրեց եւ հրատարակեց «Յուշարձան»-ը, «Զուլումը եւ մեր որբերը» (1920-ին) եւ «Գողգոթա»-ն, որ լոյս տեսաւ յետմահու 1966-ին։ Աշխոյժ մասնակցութիւն բերաւ վերահրատարակւող պոլսահայ մամուլին՝ «Ժամանակ», «Ժողովուրդ» եւ «Վերջին լուր» թերթերուն։
1923-ին Փարիզ հաստատւելէ ետք ալ Թէոդիկ նոյն թափով շարունակեց իր աշխոյժ գործունէութիւնը, պահպանեց «Ամենուն տարեցոյցը» եւ արժանաւորապէս մարմնաւորեց ապրող վկան ու անլռելի ձայնը՝ հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանական մեծ ոճիրին։
Թէոդիկի մեծութիւնը կը կայանայ թէ՛ իր ժամանակի հայ կեանքին մեծ ու փոքր իրադարձութիւններն ու խնդիրները ուշադիր եւ քննարկու տեղեկագրողն ու արժեւորողը ըլլալու, թէ՛ հայ մտաւորականութեան ճառագայթող դէմքերը՝ Դանիէլ Վարուժանէն մինչեւ Հրաչեայ Աճառեան, իր տարեգիրքին շուրջ համախմբելու, թէ՛ խօսքին արժանահաւատութեան ու գեղարւեստական բարձր մշակման անմնացորդ նւիրւելու արժանիքներուն մէջ։
Յատկանշական է, որ Թէոդիկ կեանքի պայմաններու բերմամբ ուսման եւ բարձրագոյն կրթութեան հնարաւորութիւն չունեցաւ, բայց անուս իր վիճակով հանդերձ՝ ինքնաշխատութեամբ եւ ընթերցման իր անյագ մղումով՝ հանդիսացաւ իր ժամանակաշրջանի հանրագիտակ հսկաներէն մէկը, որ մեծ աւանդ ու ներդրում ունեցաւ նորահաս տաղանդներ յայտնագործելու, ընթերցողին ներկայացնելու եւ ըստ արժանւոյն քաջալերելու եւ գնահատելու մարզին մէջ։
Հայ գրական հանճարի սփիւռքեան ճառագայթումներէն Շահան Շահնուր, որուն հարազատ մօրեղբայրն ու գրական առաջին քայլերը խրախուսողն էր Թէոդիկ, առիթով մը, հայ գրական տաղանդի նոյնքան վաւերական ներկայացուցիչներէն Գուրգէն Մահարիի ուղղւած իր նամակներէն մէկուն մէջ, «անուս» Թէոդիկի նախանձելի մտապաշարին եւ գեղարւեստական ճաշակին մասին կը փոխանցէ հետեւեալ վկայութիւնը. «Գալով Թէոդիկի, ան գիտական մշակ մըն էր բայց ո՛չ գրագէտ, եթէ այս բառէն չանջատենք արւեստագէտի իմաստը: Այսուհանդերձ, թերուս Թէոդիկը շատ աւելի նպաստ բերաւ մեր դպրութեան, քան թէ անոնք, որ մեծատաղանդ համարւած են։ Ապշեցուցիչ բան մըն էր իր կորովը եւ իր մանկունակ խանդը...» (15 յունիսի 1962):
Մահարիի պատասխան նամակը եւս նոյնքան ուշագրաւ արժեւորում մը կը կատարէ Թէոդիկի աւանդին մասին. «Բովանդակալից նամակդ երկու անակնկալ ունէր ինծի համար։ Առաջինը, որ Թէոդիկը թերուս էր։ Իսկապէս որ անակնկալ յայտնութիւն. այդքա՜ն ճաշակ, այդքա՜ն գրական հոտառութիւն, այդքա՜ն արւեստի ըմբռնում եւ թերո՞ւս... Գիտէի՛, որ Թէոդիկը մօրեղբայրդ է. իմ գրասիրութեան եւ գրական ճաշակի (եթէ կայ...- բայց կա՛յ, կա՛յ, որովհետեւ Շահան Շահնուրը կը սիրեմ...) կազմաւորման մէջ շատ մեծ դեր ունեն այդ մեծ գրապաշտի տարեցոյցները: Մինչեւ 1936 թւականը ունէի 13 հատոր եւ կը պահէի աչքիս լոյսի պէս. 1936-ին ես Սիբերիա անցայ (գետին անցնելու նման բան մը...), իսկ Թէոդիկներս, ինչպէս վանեցիները կըսեն, հնդիեաման գնացին...» (28 յունիսի 1962):
Թէոդիկի հոգե-մտաւոր աշխարհին հետ հաղորդւելու պահը շնչաւորելու թող ծառայէ քսաներորդ դարասկիզբի հայ մտքի եւ գրականութեան այս հսկային ապրող մտքերէն քաղւած հետեւեալ փունջը.
- Գաղափարները ոլորւած մագաղաթներ են. խօսակցութիւնն է, որ կը բանայ զանոնք:
- Գաղափարներ ստանալը կը նմանի ծաղիկներ քաղելուն, իսկ խորհիլը՝ ծաղկեփունջ կազմելուն:
- Ուր որ տեսնէք կարգապահութիւն՝ առանց վիշտի, խաղաղութիւն՝ առանց գերութեան եւ լիութիւն՝ առանց շռայլութեան, գիտցէք, որ հոն երջանիկ էակ մըն է, որ կը կառավարէ:
- Պետութիւն մը որքան ապականւի՝ այնքան օրէնքները կը շատնան:
- Զինւորներու դիակները գերագոյն պատւանշաններ են, զորս մայրեր, քոյրեր, այրիներ եւ որբեր արցունքով կը կախեն իրենց Հայրենիքին կուրծքէն՝ անոր մշտնջենաւոր փառքին համար:
- Վախկոտը վտանգէ առաջ կը վախնայ, վատ մարդը՝ վտանգի ժամանակ, իսկ քաջը՝ վտանգէն յետոյ:
- Գայլերուն պատերազմը գառնուկներուն խաղաղութիւնն է:
- Դրամին ի՛նչ ըլլալը եթէ գիտնալ կուզես՝ աշխատէ փոխ առնել:
- Շահը բարեկամութեան գերեզմանն է:
- Երբ խնդիրը շահու վրայ է՝ կովերն անգամ արծիւներ կը դառնան:
- Վայելքը երջանկութեան թշւառութիւնն է, իսկ յոյսը՝ թշւառութեան երջանկութիւնը:
- Հաճոյքը յիմարներու երջանկութիւնն է, իսկ երջանկութիւնը՝ իմաստուններու հաճոյքը:
- Կուզե՞ս յաղթել մոլուցքներուդ. մի՛ կռւիր անոնց հետ, փախի՜ր:
- Հանճարը ստեղծողն է, իսկ ռամիկը՝ ստեղծագործողը:
- Վիշտերը կտակներու նման են՝ ամենավերջինը կոչնչացնէ նախորդները:
- Անթերի գեղեցկութիւնը զտւած ջուր մըն է, որ... համ չունի:
- Մրջիւնի բնակարանին մէջ ջրհեղեղ է ցողը:
- Ժամացոյցը կեանքի խարտոցն է:
- Աստւած եթէ ագռաւի ձայնին լսէր՝ վարդավառին ձիւն կու գար:
- Ծեր մարդոց խրատ տալը տարբերութիւն չունի սեւ հագուստի վրայ լու փնտրելէն:
- Հայը ձի հեծնայ՝ Աստւած կը մոռնայ. ձիէն իջնայ՝ ձին կը մոռնայ:
Այս աստիճան խորիմաց եւ խոհուն հեղինակութիւն է Թէոդիկ, որ իբրեւ այդպիսին՝ իր յաւերժական պատւանդանը նւաճեց հայ մտքի եւ գրականութեան հսկաներու փաղանգին մէջ։

Յարակից լուրեր

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։