Հա

Ազգային

08/06/2016

Մինաս Վերածին (Գասագեան, 1882-1945)

26 մայիսին, 71 տարի առաջ, Սան Ֆրանցիսկոյի Սէնթ Մէյրիզ հիւանդանոցին մէջ, տառապակոծ իր աչքերը առյաւէտ փակեց հայ յեղափոխական շարժման ինքնատիպ նւիրեալներէն ու արժանաւոր քարոզիչներէն Մինաս Վերածին։
ՀՅԴ-ի Արեւմտեան շրջանի պաշտօնաթերթ «Ասպարէզ»-ի այդ ժամանակաշրջանի խմբագիրն էր Վերածին, որ սրտի հիւանդութեամբ չորս ամիս գամւեցաւ հիւանդանոցի սնարին, մաքառեցաւ մահւան դէմ եւ ի վերջոյ յանձնւեցաւ... ճակատագրին։

Հայ յեղափոխական շարժման արժանաւոր քարոզիչը

Ն.


26 մայիսին, 71 տարի առաջ, Սան Ֆրանցիսկոյի Սէնթ Մէյրիզ հիւանդանոցին մէջ, տառապակոծ իր աչքերը առյաւէտ փակեց հայ յեղափոխական շարժման ինքնատիպ նւիրեալներէն ու արժանաւոր քարոզիչներէն Մինաս Վերածին։
ՀՅԴ-ի Արեւմտեան շրջանի պաշտօնաթերթ «Ասպարէզ»-ի այդ ժամանակաշրջանի խմբագիրն էր Վերածին, որ սրտի հիւանդութեամբ չորս ամիս գամւեցաւ հիւանդանոցի սնարին, մաքառեցաւ մահւան դէմ եւ ի վերջոյ յանձնւեցաւ... ճակատագրին։
Աւազանի անունով Գասագեան Մինաս՝ ան ծնած էր մայիս 1882-ին, Փոքր Ասիոյ հայկական աւաններէն Պարտիզակի մէջ։ Կանուխ տարիքէն դրսեւորեց ուսումնատենչ, միաժամանակ՝ ընկերային եւ յանդուգն խառնւածքի տէր անհատականութիւն մը։
Հազիւ 15 տարեկան էր ան եւ Պարտիզակի ազգային «Ներսէս-Շուշանեան» երկսեռ վարժարանի աշակերտ, երբ խանդավառութեամբ փարեցաւ հայ ազգային-ազատագրական շարժման արծարծած ու տարածած յեղափոխական գաղափարներուն՝ Պարտիզակի երիտասարդական խմորումներուն աշխոյժ մասնակիցը դառնալով։ Թուրք ոստիկանութեան հետապնդումներէն զինք հեռացնելու մտօք՝ ծնողքը պատանի Մինասին հանեց դպրոցէն եւ ուղարկեց Բուլղարիա, մօրեղբօր Լեւոն Թորոսեանի մօտ, որպէսզի Թուրքիայէն հեռու շարունակէ իր ուսումը։
Մինասի առջեւ բացւեցաւ յեղափոխական գործունէութեան աւելի լայն ասպարէզ։ Մօտէն շփում ունեցաւ Բուլղարիոյ դաշնակցական գործիչներուն հետ եւ 1900-ի սկիզբը, Ժնեւ անցնելով, «Դրօշակ»-ի յարկին տակ անդամագրւեցաւ Դաշնակցութեան։ Եւրոպայի հայ ուսանողական շարժումներուն մասնակիցը եւ Հայ Դատի քարոզիչը դարձաւ՝ յատկապէս Լոնդոնի մէջ աշխատելու եւ ուսումը շարունակելու տարիներուն։ Ծանօթացաւ եւ սերտ կապեր հաստատեց Լոնդոնի մամլոյ եւ քաղաքական շրջանակներու հետ, ինչ որ հիմք ծառայեց հետագայ իր քարոզչական աշխատանքներուն եւ գործակցութիւններուն։
1908-ին, Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Մ. Վերածին վերադարձաւ իր ծննդավայրը եւ լծւեցաւ ուսուցչական եւ կազմակերպչական եռուն աշխատանքի։ Դարձաւ սերտ գործակիցը Սիմոն Զաւարեանի, որ այդ շրջանին թուրքահայոց պատրիարքութեան հայ ազգային վարժարաններու կրթական քննիչի առաքելութեամբ Պարտիզակ այցելած էր։ Զաւարեանի յորդորներով՝ 1909-ին, անգլիական «Լոնդոն թայմզ»-ի թղթակիցին հետ, Մինաս ձեռնարկեց ուսումնասիրական շրջագայութեան մը դէպի Կովկասեան Հայաստան, Թուրքահայաստանի տարբեր շրջանները, Լազիստան եւ Սեւ ծովի ափունքի հայաշատ կենտրոնները։
Այդ ուղեւորութեան ընթացքին իր հաւաքած տեղեկութիւններէն պատառիկներ, Ֆարհադ գրչանունով, Մինաս Վերածին լոյս ընծայեց ժամանակի դաշնակցական մամուլին մէջ։ Սիմոն Զաւարեանի կողքին Յարութիւն Շահրիկեան եւս իր հոգածութեան արժանացուց երիտասարդ գործիչին եւ մղեց Մինասը, որպէսզի աւելի սպառիչ ուսումնասիրութեան արժանացնէ Փոքր Ասիոյ հայաշատ կենտրոնները։ Մինաս լաւագոյնս կատարեց այդ աշխատանքը։ Շրջեցաւ քաղաքէ քաղաք, մօտէն ծանօթացաւ ցիրուցան հայութեան կեանքի պայմաններուն, տնտեսական ձեռներէցութեան, մշակութային արարումներուն եւ իր հաւաքած հարուստ տեղեկանքը լոյս ընծայեց արժէքաւոր ուսումնասիրութեամբ մը՝ «Հայերը Նիկոմիդիոյ գաւառին մէջ» խորագրով։
Նաեւ ուսուցչական իր պաշտօնավարութեամբ, Մինաս գործեց Փոքր Ասիոյ հայաշատ տարբեր կենտրոններու վարժարաններուն մէջ։ 1915-ի ապրիլին, երբ Էսկի Շեհիրի հայկական վարժարանին տնօրէնն էր, իր կարգին ձերբակալւեցաւ եւ բանտարկւեցաւ։ Մինչեւ Աշխարհամարտի աւարտն ու զինադադարի կնքումով բանտէն ազատ արձակումը՝ Վերածին ապրեցաւ դժոխային կեանք մը, ենթարկւեցաւ ծանրագոյն տաժանքի. քայքայւեցաւ առողջութիւնը։ Բայց թուրքերէնի եւ անգլերէնի իր հմտութիւնն ու հաշւապահի ուսումը օգնեցին, որ բանդային իշխանութիւնները իրեն վստահին գրասենեակային աշխատանք։ Իբրեւ բանդային հաշւապահ, ան մօտէն հետեւեցաւ օսմանեան բանակի հայ զինւորներուն վերապահւած դաժան ճակատագրին եւ այդ բոլորին մասին հետագային գրի առաւ իր յուշերը։
Երկարատեւ բանտային կեանքը Մինաս ծառայեցուց գրական-ստեղծագործական եւ թարգմանչական իր կարողութիւններու զարգացումին։ Եւ երբ ազատ արձակւեցաւ, որոշեց կենդանի վկայութեան վերածել արհաւիրքը տեսած եւ ապրած հայու իր կենսափորձը՝ Վերածին գրչանունը ընտրելով։
Զինադադարի շրջանին վերապրող հայութիւնը կենտրոնացաւ Կիլիկիա, ուր եւ Մինաս Վերածին ուղարկւեցաւ իբրեւ գործիչ՝ ստանձնելով «Կիլիկիա» թերթի խմբագրութիւնը։ Ընտրւեցաւ Կիլիկիոյ դաշնակցական շրջանէն պատգամաւոր եւ մասնակցեցաւ 1919-ի ամառը Երեւան գումարւած ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովին։ Ժողովէն ետք կարճ ժամանակ մը մնաց Երեւան, իր աշխատակցութիւնը բերաւ «Յառաջ»-ին։ Բայց Դաշնակցութիւնը իրեն պէտք ունէր Կիլիկիոյ մէջ, ուր Ֆրանսիական հոգատարութիւնը քեմալականութեան հետ գործարքի իր քաղաքական-դիւանագիտական տխուր խաղերը կը բեմադրէր...
Սկզբնական փուլին Վերածինի գլխաւորութեամբ հայկական իշխանութիւն մը հռչակւեցաւ Կիլիկիոյ մէջ, բայց ֆրանսական իշխանութիւնները ամէն քայլի դիմեցին անոր ձախողացման համար, որովհետեւ արդէն ընտրած էին քեմալականներու հետ «սիրաբանութեան» ուղին։ Հոկտեմբերի 1921-ին կնքւեցաւ թուրքեւֆրանսական համաձայնագիրը, որ պատճառ դարձաւ Կիլիկիոյ հայութեան երկրորդ եւ վերջնական հեռացումին պապենական իր հողերէն։
Վերածին անցաւ Մ. Նահանգներ՝ Բոստոնի «Հայրենիք»-ի խմբագրութեան մաս կազմելու եւ գործիչային առաքելութեան լծւելու կուսակցական յանձնարարութեամբ։ Այդ շրջանին «Հայրենիք»-ի էջերուն հանդէս եկաւ Մեղու Շնորհալի ստորագրութեամբ երգիծական-քննադատական տոմսերով։ Հրատարակեց նաեւ Չառլզ եւ Մերի Լեմի «Շէյքսպիրեան աւանդավէպերը», որուն հայերէն թարգմանութիւնը կատարած էր Գոնիայի բանդին մէջ իր արգելափակման տարիներուն։ Խմբագրեց եւ քանի մը տարի հրատարակեց «Ամերիկահայ տարեգիրք»-ը։ Լոյս ընծայեց նաեւ առեւտրական պարբերաթերթ մը, ուր ներկայացուց վաճառականութեան եւ արհեստներու մէջ յաջողած՝ ձեռներէց հայերը։
Առողջական վիճակը իրեն հանգիստ չտւաւ եւ, 1939-ի վերջերուն, ան անցաւ Մ. Նահանգներու արեւմտեան ափը՝ իբրեւ «Ասպարէզ»-ի խմբագիր։ Իր այդ պաշտօնին վրայ մնաց մինչեւ 1945-ի մայիսի 26-ը, երբ հիւանդ սիրտը մեր կեանքէն առյաւէտ հեռացուց ազգային-կուսակցական եւ մտաւորական այս ինքնատիպ գործիչը։
Անձնական կեանք չունեցաւ Մինաս Վերածին։ Ընտանիք կազմելու բախտէն զրկւեցաւ։ Դաշնակցութիւնը ընտրեց իբրեւ իր ընտանիքը։ Հեռու ապրեցաւ նոյնիսկ Մեծ Եղեռնէն վերապրած իր միակ հարազատներէն՝ մօրմէն եւ քրոջմէ, որոնք Սիրիա տարագրւած էին։ Վերջին անգամ մը, 1938-ին, տեսաւ զանոնք՝ Սիրիա այցելելով։
Մինաս Վերածին կը հանդիսանայ գաղափարապաշտ, հաւատաւոր, յանձնառու եւ, մանաւանդ, անձնւէր գործիչի արժէքաւոր դէմք մը, որ արժանաւորապէս մարմնաւորեց հայոց ազատամարտի արթուն պահակի եւ քարոզիչի կերպարը։
Ինչպէս որ «Ասպարէզ» իր 8 յունիսի 1945-ի խմբագրականով գրեց. «Ընկեր Վերածինի մահւամբ Հ. Յ. Դաշնակցութիւնը կը կորսնցնէ հաւատաւոր, ժրաջան եւ անձնւէր գործիչ մը, իսկ հայ հրապարակագրութիւնը՝ ժիր ու վաստակաւոր մշակ մը»։

Յարակից լուրեր

  • Մեր ճշմարիտ յաղթանակը
    Մեր ճշմարիտ յաղթանակը

    Չմոռնանք, որ Դաշնակցութիւնը մուտք գործեց կառավարական դաշինքէն (կոալիցիա) ներս ԻՐ ԻՆՔՆՈՒՐՈՅՆ ՊԼԱՏՖՈՐՄՈՎ, որ կը ցոլացնէր ՀՅԴ 32-րդ Ընդհանուր Ժողովի եւ ՀՅԴ Հայաստանի Գերագոյն ժողովներու որոշումները։ Դժբախտաբար այս շատ կարեւոր հանգամանքը ցարդ լիարժէք եւ տեսանելի կիրառում չէ ստացած իրական կեանքի մէջ։ Պատճառը մասամբ այն է, որ կառավարական դաշինքը գործի երկար փորձ չէ ունեցած տակաւին եւ շատ բան կը մնայ քննարկելի։ Այնուամենայնիւ պէտք է ընդունիլ, որ կարելի չէ ասով միայն բացատրել դաշինքի գործունէութեան մէջ գոյութիւն ունեցող այս շատ կարեւոր բացը։

  • Հայկական ազատամարտի վերջին դրուագը եւ անկախութեան սերունդը
    Հայկական ազատամարտի վերջին դրուագը եւ անկախութեան սերունդը

    Պայթեցաւ փետրուարեան ապստամբութիւնը:

    Այդ շարժումը եկաւ վերջնական կաղապարում տալու քաղաքական համոզումներուն եւ սպասելիքներուն: Փետրուարի 18-ը դարձաւ սոյն քաղաքական շրջակետը, որ որոշակի ցցուեցաւ երկու իրարամերժ քաղաքական հոսանքներու միջեւ եւ եղաւ հիմնական ելակէտը Դաշնակցութեան քաղաքական գործունէութեան:

  • Ռոստոմ (Ստեփան Զօրեան, 1867-1919). Հայ ժողովուրդի տանջահար սիրտին յեղափոխական ժայթքը. Հայոց Լեռներու անսասան հզօրութեամբ Կամքի մարմնաւորումը
    Ռոստոմ (Ստեփան Զօրեան, 1867-1919). Հայ ժողովուրդի տանջահար սիրտին յեղափոխական ժայթքը. Հայոց Լեռներու անսասան հզօրութեամբ Կամքի մարմնաւորումը

    Յունուար 18-ի այս օրը մեր ժողովուրդը կը նշէ ծննդեան տարեդարձը հայ յեղափոխականի եւ դաշնակցական ղեկավարի լուսապսակ այն դէմքին, որ իր խօսքով եւ գործքով անմահացաւ ՌՈՍՏՈՄ անունով՝ հայոց սերունդներուն կտակելով Ազգի եւ Հայրենիքի ամբողջական ազատագրութեան ու Հայ Մարդու լիիրաւ ինքնահաստատման եւ զարգացման համապարփակ տեսլականը։

  • Լեւոն Թադէոսեան (Պապաշա, 1865-1935). Հայ յեղափոխական շարժման «Հայրիկ»-ը. Դաշնակցական ղեկավար գործիչի բարոյական հեղինակութեան աւանդը
    Լեւոն Թադէոսեան (Պապաշա, 1865-1935). Հայ յեղափոխական շարժման «Հայրիկ»-ը. Դաշնակցական ղեկավար գործիչի բարոյական հեղինակութեան աւանդը

    Դեկտեմբեր 19-ին կ’ոգեկոչենք յիշատակը մեր ժողովուրդի եզակի ծնունդներէն Լեւոն Թադէոսեանի, որ իր անձով ու գործով արժանաւորապէս մարմնաւորեց հայ ղեկավար գործիչի բարոյական հեղինակութեան աւանդը։

    1935-ի այս օրը, Փարիզի մէջ, 70 տարեկան հասակին աչքերը առյաւէտ փակեց հայ յեղափոխականի ու քաղաքական-պետական ազգային գործիչի ԴԱՇՆԱԿՑԱԿԱՆ նուիրեալ մը՝ Լեւոն Թադէոսեան, որ իր գաղափարական առաքինութեան եւ անձնդիր ծառայութեան համար արժանացաւ Պապաշա (ռուսերէն՝ հայրիկ) անուանումին։

  • Հ.Յ.Դաշնակցութեան հիմնադրման 127-ամեակի առթիւ հանդիսաւոր տօնակատարութիւն՝ Նոր Ջուղայում եւ Շահինշահրում
    Հ.Յ.Դաշնակցութեան հիմնադրման 127-ամեակի առթիւ հանդիսաւոր տօնակատարութիւն՝ Նոր Ջուղայում եւ Շահինշահրում

    Շրջանի Հայ Դատի «Արձագանգ» քարոզչական յանձնախմբի նախաձեռնութեամբ, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան հիմնադրման 127-ամեակի առթիւ, հինգշաբթի՝ դեկտեմբերի 14-ին, Նոր Ջուղայում, իսկ ուրբաթ՝ դեկտեմբերի 15-ին, Շահինշահրում տեղի ունեցաւ տօնակատարութիւն։ 

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։