Հա

Ազգային

12/06/2016 - 09:40

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մարզպետ (Ղազարոս Ղազարոսեան, 1878-1918)

1918-ի 31 մայիսին, արկածի հետեւանքով անհեթեթ մահ մը հայ իրականութենէն ընդմիշտ հեռացուց արժանաւոր հայորդի մը՝ Մարզպետ գրչանունով ճանչցւած Ղազարոս Ղազարոսեանը, որ Մեծ Եղեռնի տարիներուն, Հաջի Հիւսէյին էֆենդի կեղծ անունով, հայապաշտպան ասպատակող խումբ մը կազմած՝ մահւան ճիրաններէն փրկեց հարիւրաւոր հայեր, որոնք թուրքական իշխանութեանց ձեռամբ դատապարտւած էին բռնի տեղահանութեան, աքսորի եւ հետիոտն գաղթի...

Տեղահանութեան ու բռնագաղթի դատապարտւած հայ բեկորներու փրկարար ասպետը

Ն.


1918-ի 31 մայիսին, արկածի հետեւանքով անհեթեթ մահ մը հայ իրականութենէն ընդմիշտ հեռացուց արժանաւոր հայորդի մը՝ Մարզպետ գրչանունով ճանչցւած Ղազարոս Ղազարոսեանը, որ Մեծ Եղեռնի տարիներուն, Հաջի Հիւսէյին էֆենդի կեղծ անունով, հայապաշտպան ասպատակող խումբ մը կազմած՝ մահւան ճիրաններէն փրկեց հարիւրաւոր հայեր, որոնք թուրքական իշխանութեանց ձեռամբ դատապարտւած էին բռնի տեղահանութեան, աքսորի եւ հետիոտն գաղթի...
Հայ ազգային-ազատագրական շարժման ականաւոր դէմքերու շարքին իր յատուկ տեղը ունի Մարզպետ, որուն կեանքն ու գործը ներկայացնելով՝ Գաբրիէլ Լազեան իր «Դէմքեր»-ու երկրորդ հատորին մէջ վկայած է.- «Մանկավարժութիւն աւարտած ուսուցիչ մը, որուն վիճակւեցաւ, եւրոպական Առաջին Պատերազմին, կրել Հաջի Հիւսէյին անունը եւ դառնալ կազմակերպիչը հայ ասպատակներու: Անգլիացի Լորենսի նման ծպտւած՝ գործեց հիւսիսային Արաբիոյ մէջ, ա՛յն տարբերութեամբ, որ Մարզպետ ոչ թէ կայսրութեան մը փառքը աւելցնելու համար գործեց, այլ պայքարեցաւ ամենքէն լքւած ու հալածւած իր ժողովուրդը պաշտպանելու եւ վրէժ առնելու համար իր ցեղի դահիճներէն»:
Ղազարոս Ղազարոսեան ծնած էր 1878-ին, Կեսարիոյ Թոմարզա հայաշատ գիւղը: Մանուկ հասակին որբացած՝ ղրկւած էր Պոլիս եւ յանձնւած հօրեղբօր հոգատարութեան: Նախակրթութիւնը ստացած էր «Պեզճեան» վարժարանի մէջ եւ, բարձրագոյն ուսման համար, հօրեղբօր կողմէ ուղարկւած էր Գերմանիա, ուր աւարտեց Լայպցիկի համալսարանի մանկավարժութեան ճիւղը:
Համալսարանաւարտ եւ քանի մը լեզուներու տիրապետող (մայրենի լեզւին պէս կը տիրապետէր թուրքերէնին), Մարզպետ նետւեցաւ ուսուցչական ասպարէզ, առաջին հերթին Բուլղարիոյ մէջ, Վառնա եւ Ֆիլիպէ, ուսուցչական պաշտօն վարելով հայկական վարժարաններու մէջ: Բուլղարիան եղաւ նաեւ գաղափարական իր մկրտութեան օրրանը. միացաւ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան եւ նետւեցաւ յեղափոխական շարժման մէջ:
Ինչպէս մեծամասնութիւնը իր սերունդին, նոյնպէս Մարզպետ ղրկւեցաւ Պարսկաստան՝ Ատրպատական, որ այդ շրջանին դէպի երկիր մուտքի պատրաստութեան կենտրոնն էր: Ձեռք ձգած էր աւստրիական անցագիր մը՝ Հայկ Առաքելեան անունով: Ատրպատականի մէջ իբրեւ ուսուցիչ կարճատեւ գործունէութենէ ետք, Մարզպետ անցաւ սահմանը եւ հաստատւեցաւ Վան:
Հոնկէ՝ Սեպուհի հետ միասին, ղրկւեցաւ Բաղէշ, տեղւոյն հայութիւնը ինքնապաշտպանութեան պատրաստելու առաքելութեամբ: Մարզպետ բեղուն գործունէութիւն ունեցաւ կրթական կեանքի կազմակերպման եւ աշխուժացման մէջ: Այդ շրջանին առաջացուց նաեւ «Սերոբ Աղբիւր» անունով մարմին մը, որ Սասնոյ մեծանուն հերոսի ընտանիքին տիրութիւն ընելու կողքին, հիմնեց համանուն գրադարան մը՝ Բաղէշի հայ երիտասարդութեան գաղափարական ժամադրավայրը դարձնելով զայն:
1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումէն ետք, Մարզպետ կանչւեցաւ Պոլիս, ուր ուսուցչութեան կողքին կանոնաւոր աշխատակցութիւն բերաւ «Ազատամարտ»-ին, գաւառներու հայութեան կեանքին եւ դիմագրաւած խնդիրներուն նւիրւած յօդւածներով: Հայոց աշխարհին եւ մեր ժողովուրդին պարտադրւած համընդհանուր այդ թշւառութեան եւ զրկանքի մերկացումին ու սուր քննադատութեան Մարզպետ նւիրաբերեց իր միտքն ու գրիչը.- «Վասպուրականի ու Տարօնի գիւղերուն մէջ ժողովուրդը չունի անկողին մը՝ իր ամենէն յարգելի հիւրին հրամցնելու իսկ:
Ամբողջ գիւղական ժողովուրդը կը պառկի թաղիքներու մէջ պլլւած:
Առած սնունդն ալ ասոր համեմատ է: Երբեմնի ցորենով այնքան հարուստ Մշոյ դաշտը այսօր կարօտը կը քաշէ կըլկըլի եւ կորեկի աւազանման հացին: Սասունը այդ ալ չունի: Իսկ Կառկառը եւ Խիզանը ամբողջ ձմեռը կէս անօթի անցնելէ ետք՝ անհամբեր կը սպասեն իրենց լեռներուն սեւանալուն, որ գոնէ խոտով սնունդ ճարեն, այսինքն արածելով ապրին:
«Աշխատաւոր ձեռքեր կան, բայց չկայ աշխատանք: Ի՞նչ ընել սակայն, «ճիճերը հաց կուզեն», հոգէառ «հարկահաւաքը իր տուրքերը կուզէ»: Եւ խեղճ հայաստանցին այս կրկնակի մտրակներէն մղւած՝ ցուպը ձեռքը կառնէ եւ կը դիմէ դէպի անորոշ ու վտանգներով լի հեռո՜ւն - դէպի պանդխտութիւն եւ արտագաղթ»:
Այդ շրջանէն սկսեալ Մարզպետ սերտ գործակիցը դարձաւ Շաւարշ Միսաքեանի, որ «Ազատամարտ»-ի խմբագիրներէն էր եւ որուն հետ Մարզպետ մտերմացած էր Բուլղարիոյ մէջ իբրեւ ուսուցիչ իր պաշտօնավարութեան շրջանին:
Մտքի եւ գրչի այս հաւատաւոր ընկերներուն միջեւ գործակցութիւնը ամրապնդւեցաւ յատկապէս 1915-ի Ապրիլ 24-ի հայ մտաւորականութեան զանգւածային ձերբակալութենէն եւ աքսորէն ետք: Ինչպէս Շաւարշ Միսաքեան, նոյնպէս եւ Մարզպետ իր կարգին ընդյատակեայ գործունէութեան անցաւ, ամիսներով թաքստոցներու մէջ ապրեցաւ ու գործեց ի խնդիր ձերբակալւած հայ մտաւորականներու ազատ արձակման կամ բանտէ փախուստին: Նման նախաձեռնութեան համար իր թաքստոցէն դուրս գտնւած ատեն, մատնութեան հետեւանքով, Պոլսոյ կամուրջին վրայ Մարզպետ ձերբակալւեցաւ եւ տարւեցաւ Կեսարիոյ բանտը՝ յաւելեալ քննութեան նպատակով:
Ձեռներէց եւ հնարամիտ կեսարացիի հարազատ կերպար էր Մարզպետ եւ թուրքերէնի իր տիրապետումը լաւագոյնս օգտագործեց՝ բանտապահներուն հաւատացնելու համար, որ ինք իբր թէ իթթիհադական իշխանութեանց կողմէ ընդյատակեայ գործունէութեան կոչւած հայերու մատնիչ մըն էր եւ թիւրիմացաբար բանտ բերւած էր:
Երկար պնդումներէ ետք յաջողեցաւ բանտապետին համոզել, որ իբր թէ անձամբ ներքին գործոց նախարար Թալէաթին կարեւոր տեղեկութիւններ ունէր փոխանցելու: Այդ պատճառով ալ տարւեցաւ Պոլիս, ուր անշուշտ ի յայտ եկաւ, որ ինքնակոչ այդ «մատնիչը» ոչ մէկ յատուկ տեղեկութիւն ունէր Թալէաթին փոխանցելու համար:
Որոշեցին յետ Կեսարիա ուղարկել Մարզպետին, բայց ան արդէն կազմակերպած էր իր փախուստի ծրագիրը եւ դէպի Կեսարիա ճամբու ընթացքին, Գոնիայի մէջ, կրցաւ իրեն ընկերակցող ոստիկաններու հսկողութենէն խոյս տալ:
1916-ի փետրւարին Մարզպետ արդէն ազատօրէն կը շրջէր Գոնիայի մէջ. երկար մօրուք ձգած էր, հրեայ Պոֆոր էֆենդի անունով անցագիր մը ճարած էր եւ գերմաներէնի իր հմտութեամբ պաշտօն գտած էր գերմանական երկաթուղագիծի կառուցման ընկերութեան մէջ:
Կազմած էր դաշնակցական իր ընկերներուն՝ Տիգրան Ծամհուրի, Խոսրով Բաբայեանի եւ պրոֆ. Ա. Խաչատրեանի հետ ասպատակներու խումբ մը, տարագրեալ հայերուն օգնութեան հասնելու նպատակով: Կապ հաստատած էր Պոլիս՝ ընդյատակ գործող Շաւարշ Միսաքեանի հետ, որուն թելադրանքով Մարզպետ մանրամասն տեղեկութիւններ հաւաքեց գաւառներու հայութեան դէմ կատարւած խժդժութեանց մասին եւ փոխանցեց Պոլիս, ուրկէ Շաւարշ Միսաքեանի միջոցաւ այդ տեղեկութիւնները փոխանցւեցան Եւրոպա՝ դաշնակից պետութեանց ներկայացւելու եւ հանրային կարծիքին հաղորդւելու համար:
Այդպէ՛ս սկսաւ եւ թափ առաւ Մարզպետի ասպատակային գործունէութիւնը: Իբրեւ գերմանացիներու մօտ պաշտօնեայ հրեայ, ան գործեց Կիլիկիոյ տարբեր շրջաններու մէջ՝ տեղ մը ձիաւոր խումբով յարձակելով հայ տարագիրներ փոխադրող թուրք ոստիկաններու վրայ եւ ազատելով մահւան դատապարտւած իր ազգակիցները, կամ՝ ասպատակելով եւ գողնալով թուրք ոստիկաններուն ուղարկւած պարէնը, որպէսզի կարելի ըլլար հոգալ անապատը կտրող եւ ծայրագոյն անօթութեան մատնւած հայերը:
Այդ գործունէութեամբ Մարզպետ երկար շրջան մը ապրեցաւ Հալէպի մէջ, միշտ իբրեւ գերմանական ընկերութեան հրեայ պաշտօնեայ եւ հոնկէ կազմակերպեց իր ասպատակումները:
Եւ երբ թուրքական իշխանութիւնները սկսան կասկածիլ ու հետապնդումի ենթարկել խորհրդաւոր «հրեան», Մարզպետ հեռացաւ Հալէպէն եւ յայտնւեցաւ Կեսարիոյ մէջ՝ այս անգամ իբրեւ թուրք վաճառական Հիւսէյին էֆենդի շարունակելու համար անպաշտպան եւ անօթեւան հայերուն օգնութեան հասնելու ասպատակային իր գործունէութիւնը: Այս շրջանին Մարզպետ մեծապէս օգտւեցաւ Կեսարիոյ թուրք կուսակալին հետ հաստատած իր անձնական մտերմութենէն:
Բայց ճակատագրի հեգնանքով անհեթեթ մահը յանկարծ առյաւէտ ընդհատեց յանդուգն գործունէութիւնը Մարզպետի: Ձիով շրջագայութեան պահու մը, 31 մայիսի 1918-ին, պատահական արկածի մը հետեւանքով ան գլորեցաւ ձիէն եւ մահացու վիրաւորւեցաւ: Օգնութեան հասած թուրք բժիշկները չկրցան փրկել իրենց «ազգակից»-ին կեանքը: Հաջի Հիւսէյին էֆենդի իր մահկանացուն կնքեց եւ մահմեդական կարգով թաղւեցաւ թուրք մոլլայի մը կողմէ:
Մարզպետի կորուստը ողբալու հնարաւորութիւն մեր ժողովուրդը ունեցաւ միայն Աշխարհամարտի աւարտէն ետք: «Ճակատամարտ» անունով վերահրատարակւող «Ազատամարտ»-ը ըստ արժանւոյն ներկայացուց Մեծ Եղեռնի տարիներուն հայ տարագիրներու պաշտպան հրեշտակ այս յանդուգն ասպատակին կեանքն ու գործունէութիւնը:
24 Ապրիլ 1921-ի իր բացառիկ համարով, «Ճակատամարտ» հետեւեալ վկայութեամբ կաւարտէ Մարզպետի նւիրւած մահագրութիւնը.
«Այսօր՝ Նիսիբինի ասորի հին վանքին՝ Ս. Յակոբայ Մծբնայ Հայրապետի վանքին հարաւային կողմի թուրք գերեզմանոցին մէջ կը հանգչի մարմինն այն մարդուն, որ իր ամբողջ կեանքը զոհեր էր Հայրենիքի փրկութեան: Հանգի՜ստ իր նշխարներուն...»:
Իսկ Գ. Լազեան հետեւեալ ընդհանուր արժեւորումով կաւարտէ «Դէմքեր»-ու երկրորդ հատորով Մարզպետի նւիրւած իր վկայութիւնը. յօդւած. «Բոլոր անոնք, որ ճանչցած էին իր համեստ բնաւորութեամբ ծանօթ Մարզպետը Պարսկաստանի եւ Պոլսոյ մէջ, չէին կարծեր, որ ան մեծ գործի մը կազմակերպիչը պիտի դառնար:
Մարզպետ թուրքերէնը մայրենի լեզւի նման կը գործածէր:
Ունենալով հաստատակամ բնաւորութիւն մը, Դաշնակցութեան մէջ իւրացուց նոր ոգի մը՝ ազգային հպարտութիւն ու յեղափոխական յանդգնութիւն: Լայպցիկի մէջ կրթութիւն ստացած Մարզպետ իր մէջ անձնաւորեց կեսարացիի ուշիմութիւնը, գերման գործնական ոգին եւ հայու գաղափարապաշտութիւնը հաւասարապէս: Այս ձիրքերը թոյլ տւին իրեն, որ յուսահատութեան եւ լքումի օրերուն, լուսաւոր աստղ մը դառնայ աղէտի վայրերուն մէջ:
«Զինադադարի նախօրէին, առանց ողջունելու յաղթանակը, առանց տեսնելու Հայրենիքին անկախութիւնը, իր հոգին ալ կերթար միանալու Արաբիոյ անապատները ողջակիզւած հազարաւոր հայերուն, որոնց փրկութեան համար յանդուգն ծրագիրներ գործադրելով՝ Մարզպետ պայքարած էր մինչեւ իր վերջին շունչը»:

Յարակից լուրեր

  • Մարզպետ (Ղազարոս Ղազարոսեան, 1878-1918). Մեծ Եղեռնէն մազապուրծ հայ բեկորներու մեծավաստակ փրկարարը
    Մարզպետ (Ղազարոս Ղազարոսեան, 1878-1918). Մեծ Եղեռնէն մազապուրծ հայ բեկորներու մեծավաստակ փրկարարը

    «Վասպուրականի ու Տարօնի գիւղերուն մէջ ժողովուրդը չունի անկողին մը՝ իր ամէնէն յարգելի հիւրին հրամցնելու իսկ։ Ամբողջ գիւղական ժողովուրդը կը պառկի թաղիքներու մէջ պլլուած։ Առած սնունդն ալ ասոր համեմատ է։ Երբեմնի ցորենով այնքան հարուստ Մշոյ դաշտը այսօր կարօտը կը քաշէ կըլկըլի եւ կորեկի աւազանման հացին։ Սասունը այդ ալ չունի։ Իսկ Կառկառը եւ Խիզանը ամբողջ ձմեռը կէս անօթի անցընելէ ետք՝ անհամբեր կը սպասեն իրենց լեռներուն սեւանալուն, որ գոնէ խոտով սնունդ ճարեն, այսինքն արածելով ապրին։

  • «Շահումեանի արծիւը». Շահէն Մեղրեանի յիշատակի օրն է
    «Շահումեանի արծիւը». Շահէն Մեղրեանի յիշատակի օրն է

    Շահէն Մեղրեանի մարտական ուղին սկսւել է 1988 թ.: Այն ժամանակ Շահէնը առաջիններից էր, որ զգաց, թէ առանց մարտական ջոկատների անհնար է պաշտպանել շրջանը եւ սկսեց կազմակերպել զինւած ջոկատներ: 1990 թ. յունւարի 9-ին Խանլարի ոստիկանութիւնը տեղի զինւորականների օժանդակութեամբ շրջանի ղեկավարութեանն ամբողջութեամբ գերի է վերցնում Մարտունաշէնի ճանապարհին, երբ նրանք շտապում էին մասնակցելու ադրբեջանցիների կողմից սպանւած մարտունաշէնցի պահակի յուղարկաւորութեանը։ 

  • «Այո՛, ես մարդ եմ սպանել, բայց մարդասպան չեմ»
    «Այո՛, ես մարդ եմ սպանել, բայց մարդասպան չեմ»

    Այսօր լրանում է հայ վրիժառու Սողոմոն Թեհլիրեանի կողմից Թալէաթ փաշայի սպանութեան 97-ամեակը:

    1921 թւականի մարտի 15-ին Թեհլիրեանը մասնակցում է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան «Նեմեսիս» գործողութեանը՝ Բեռլինի Շառլոտենբուրգ թաղամասի Հարդենբերգ փողոցում գնդակահարելով երիտթուրքերի ներքին գործերի նախարար եւ Հայոց Ցեղասպանութեան գլխաւոր կազմակերպիչ Թալէաթ փաշային:

  • Ֆէտայիներու վերջին սխրագործութիւնը
    Ֆէտայիներու վերջին սխրագործութիւնը

    Այսօր արդէն պատմութեան փաստերու քննութիւնը յստակօրէն կը բացայայտէ, որ1920 թուի դեկտեմբերի 2-ին Հայաստանի խորհրդայնացումով կեանքի կոչուած բոլշեւիկեան Յեղկոմը կը գործէր ծրագրուած եւ հեռահաս ռազմավարութեամբ մը։ Զրկե՛լ երկիրը իր բոլոր ուժականութիւններէն եւ զայն դարձնել ըստ ամենայնի «կառավարելի»՝ իշխանութեա՛ն մը կողմէ, որ ոչինչ ունէր հարազատ մեր ինքնիշխան երկրի անցեալին, ներկային եւ ապագային հետ։

  • Հայ քաղաքական կուսակցութիւնները կը քննարկեն լիբանանեան աւ ազգային հարցեր
    Հայ քաղաքական կուսակցութիւնները կը քննարկեն լիբանանեան աւ ազգային հարցեր

    Հայ քաղաքական երեք կուսակցութիւններու Լիբանանի ղեկավար մարմիններու ներկայացուցիչներու հերթական ժողովը տեղի ունեցաւ 7 փետրուար 2018-ին, ՍԴՀԿ-ի Նոր Հաճնոյ կեդրոնատեղիին մէջ` ներկայութեամբ Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան, Ռամկավար Ազատական կուսակցութեան եւ Սոցիալ Դեմոկրատ Հնչակեան կուսակցութեան Լիբանանի շրջանի ներկայացուցիչներուն: Ժողովականները քննարկեցին շարք մը լիբանանեան թղթածրարներ:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։