Հա

Ազգային

18/06/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Եգիպտացի (Արտաշէս Մինասեան, 1868-1897) «Անկեղծ զինւոր»-ն ու «անվեհեր քաջ»-ը

Հայ ժողովուրդի մարտունակութեան հրաշազօր գաղտնիքը երբեք պիտի չհասկնան բոլոր անոնք, որոնք իրենց պատանեկութեան տարիներէն կազմաւորւած չեն անձնւէր ֆիդայիներու եւ դաշնակցական մարտիկներու գաղափարական շունչով:
Հայ ժողովուրդի պատմութեան նորագոյն շրջանը լուսաւորող այդ կարգի աստղերէն է Արտաշէս Մինասեան, որ 1897-ի յունիսի 1-ին, առյաւէտ փակեց աչքերը Աղեքսանդրիոյ (Եգիպտոս) մէջ, ուր թոքախտէ բուժւելու համար ղրկւած էր Պոլիսէն:

Ն.


Հայ ժողովուրդի մարտունակութեան հրաշազօր գաղտնիքը երբեք պիտի չհասկնան բոլոր անոնք, որոնք իրենց պատանեկութեան տարիներէն կազմաւորւած չեն անձնւէր ֆիդայիներու եւ դաշնակցական մարտիկներու գաղափարական շունչով:
«Անկեղծ զինւոր»-ի եւ «անվեհեր քաջ»-ի առինքնող կերպարը չի կրնար միս ու ոսկոր կապել եւ հայոց նորահաս սերունդներուն համար վարակիչ օրինակ դառնալ, եթէ անւանի թէ անանուն հայ յեղափոխականներուն՝ հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի ազատագրութեան համար անսակարկ զոհաբերւած հռչակաւոր թէ խոնարհ հայ հերոսներուն անձն ու գործը, կեանքն ու վարքը չվերածւին գաղափարական հանապազօրեայ հացի եւ սրբազան հաղորդութեան:
Հայ ժողովուրդի պատմութեան նորագոյն շրջանը լուսաւորող այդ կարգի աստղերէն է Արտաշէս Մինասեան, որ 1897-ի յունիսի 1-ին, առյաւէտ փակեց աչքերը Աղեքսանդրիոյ (Եգիպտոս) մէջ, ուր թոքախտէ բուժւելու համար ղրկւած էր Պոլիսէն:
Հազիւ 29 տարեկան էր կռւի դաշտէն այդպէս հեռու վախճանած գաղափարի այս մարտիկը, որ հայ ազգային-ազատագրական շարժման յուշամատեանին մէջ յաւերժացաւ Եգիպտացի անունով:
Գասպար Իփէկեանի վկայութեամբ՝ «Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութիւնը կերտողներուն մէջ իր առանձնայատուկ տեղը ունի» Արտաշէս Դեւեան (Միսակեան, Մինասեան), որուն կենսագրութեան վերաբերեալ միայն կցկտուր եւ հակասական տեղեկութիւններ (նոյնինքն ազգանունին, յեղափոխական ծածկանունին եւ մինչեւ վաղ երիտասարդութիւն կեանքի մանրամասնութեանց մասին) հասած են մեզի:
Այսուհանդերձ՝ Եգիպտացիի նւիրւած ե՛ւ կենսագրական յօդւածները, ե՛ւ յուշամատեանները համակարծիք են ու միաձայնութեամբ կը շեշտեն, որ քսանամեայ Արտաշէսը վճռորոշ դեր ունեցաւ Օսմանեան կայսրութեան մայրաքաղաքի դաշնակցական կուռ կազմակերպութեան ստեղծման եւ ուժեղացման մէջ:
Պոլսոյ եւ յատկապէս Սամաթիոյ յեղափոխաշունչ հայ երիտասարդութիւնը մարտունակ կազմակերպութեամբ օժտելու, ինքնապաշտպանութեան անխուսափելի կռւին համար Պոլսոյ հայութիւնը զէնքով ու ռումբերով ապահովելու եւ զինավարժութեամբ պատրաստելու գործին մէջ, անփոխարինելի եղաւ ներդրումը «Դեւեան», «Յովսէփ», «Հայկ», «Մուստաֆա» յեղափոխական ծածկանուններով գործած Եգիպտացիի:
Ծնած էր Տրապիզոն, 1868-ին: Արհեստով ոսկերիչ էր, շէն ու կենսուրախ երիտասարդ մը, որ Տրապիզոնի իր շրջապատին ծանօթ էր «Դեւ Եաւրուսի Արտաշ» անունով: 1892-ին, երբ Դաշնակցութեան հիմնադիր սերունդի առաջապահ գործիչներէն Յովհաննէս Իւսուֆեան ուսուցչական պաշտօնով Տրապիզոն կը գտնւէր եւ հայ երիտասարդութիւնը կը տոգորէր հայ ազգային-ազատագրական շարժման նւիրւելու գաղափարներով, 24-ամեայ Արտաշէսը ամբողջական փարումով միացաւ նորաստեղծ Դաշնակցութեան եւ, հետեւելով գաղափարական իր կնքահօր՝ Իւսուֆեանի քայլերուն, իր կարգին տեղափոխւեցաւ Պոլիս ու հաստատւեցաւ Սամաթիա:
Օսմանեան Դրամատան գրաւման յանդուգն գործողութեան աննման ղեկավարին՝ Բաբգէն Սիւնիի կողքին, Սուրէնի եւ Խաչիկ Գնունիի հետ, Արտաշէս եղաւ հիմնադիր կերտիչներէն մէկը արիւնարբու սուլթան Աբդուլ Համիդի հայաջինջ քաղաքականութեան դէմ մինչեւ վերջին շունչ պայքարելու մարտունակութեամբ թրծւած ՀՅԴ Պոլսոյ կազմակերպութեան:
Մանաւանդ զէնքերու եւ ռումբերու գնման ու տեղափոխման վտանգաւոր գործին մէջ, թուրք ոստիկաններու, լրտեսներու եւ հայանուն մատնիչներու ամենօրեայ հետապնդումներուն հակառակ, Եգիպտացի յաջողեցաւ թէ՛ անձամբ, թէ՛ իր առաջացուցած գործակիցներու խումբերով, ապահով թաքստոցներ փոխադրել եւ փողոցային ընդհարումներու ընդունակ զինապահեստով օժտել Պոլսոյ յեղափոխական կազմակերպութիւնը:
Ինչպէս որ Սիմոն Վրացեան կը վկայէ, թուրքական իշխանութիւնները բնաւ չկրցան, իրենց լրտեսներով թէ մատնիչներով, զէնքի գնման կամ տեղափոխման նպատակով Պոլսոյ փողոցներուն մէջ գիշերներ լուսցնող Եգիպտացիին բռնել «յանցանք»-ի վրայ. նոյնիսկ եղաւ պահ, երբ կասկածներու հիման վրայ բանտարկեցին զինք, բայց ոչ ծեծի տակ կրցան խոստովանութիւն կորզել իրմէ, ոչ ալ վկաներ գտնել՝ Եգիպտացին դատապարտելու համար...
Այդպէ՛ս, մարտական իր ձեռնհասութեամբ, ՀՅԴ Պոլսոյ Կենտրոնական կոմիտէի սիւներէն մէկը դարձաւ Եգիպտացի: Բայց միայն մարտական իր ընդունակութիւնները չէին, որ առանձնայատուկ դեր սահմանեցին հայ յեղափոխականի աննկուն կամքը մարմնաւորող այս երախտաւորին: Եգիպտացի օժտւած էր կազմակերպիչի եւ քարոզիչի բացառիկ տաղանդով:
Ականատեսի վկայութիւն է, որ 1896-ին, երբ Պոլսոյ հայոց Ազգային հիւանդանոցի պարտէզին մէջ հոծ բազմութեան մը մասնակցութեամբ տեղի կունենար Ազգային Սահմանադրութեան հռչակման 35-ամեակի տօնակատարութիւնը, յանկարծակի, յաւուր պատշաճի ելոյթներու կարգը խախտելով, ինքնաբուխ խօսք կառնէ շատերուն անծանօթ երիտասարդ մը եւ թուրքական բռնատիրութեան դէմ անհաշտ կռւի ու հայկական գաւառներու պաշտպանութեան կոչ կուղղէ բոցաշունչ ճառով մը:
Անմիջապէս հանդիսութիւնը կը վերածւի հաւաքական ըմբոստացման բուռն հաւաքի մը՝ յանգելով հիւանդանոցի ճակատէն թուրքական դրօշը վար առնելու «աններելի» քայլին:
Երիտասարդական իր այդ յախուռն քայլին եւ Կ. կոմիտէի անդամի իր հանգամանքը լրտեսներու եւ մատնիչներու լուսարձակին տակ դնող անխոհեմութեան համար, Եգիպտացի օրին կարգապահական պատիժ ստացաւ իր պաշտօնակից ընկերներուն կողմէ: Որոշ ժամանակ հեռու պահւեցաւ ցուցական կարեւոր նախաձեռնութիւններէ, բայց շարունակեց իր պատասխանատու գործունէութիւնը զինման եւ զինավարժութեան մարզին մէջ:
Նոյնպէս յիշատակելի է, որ 1894-95-ի համիդեան կոտորածներուն ի պատասխան՝ Եգիպտացի յղացաւ եւ ծրագրեց Սուլթանի ահաբեկման ծրագիր մը: Նոյնինքն Ռամազանի տօնին օրը, Համիդի տեղափոխութեան փողոցները ուսումնասիրած քարտէզի մը հիման վրայ, անձամբ ռումբերով յարձակում իրականացնելու առաջարկ ներկայացուց Կ. կոմիտէի իր ընկերներուն: Մարմինը մերժեց առաջարկը՝ ահաբեկչութեան հաւանական ձախողութիւնը հիմք ունենալով, որովհետեւ աննախատեսելի էին Համիդի երթեւեկի ժամերն ու քարտէզը... Բայց ինչպէս որ Եգիպտացիի նւիրւած իր գրութեան մէջ Սիմոն Վրացեան կը հաստատէ, 1895-ի Ռամազանին Սուլթան Համիդ իրապէս անցած էր Եգիպտացիի ստուգած եւ նախատեսած փողոցներէն...
Սուլթանին ահաբեկումը ձախողելու պատճառ պիտի չունենար:
Ահա՛ այսօրինակ յեղափոխական յանդգնութեամբ եւ աննկուն կամքով ի բնէ օժտւած հայ երիտասարդին շիտկէ շիտակ հարւածելու քաջութիւն չունեցաւ... մահը: Վտանգաւոր բոլոր ճամբաներէն անվախ քալած եւ անպարտելի մնացած Եգիպտացիին մարմնական առողջութեան ուղղւեցաւ անողոք ու մահաբեր հիւանդութեան հարւածը: Թոքախտը բոյն դրաւ Եգիպտացիի մարմնին մէջ եւ արագօրէն հիւծումի մատնեց կենսունակութեամբ ողողուն Արտաշէս Մինասեանին:
Բանկ Օտտոմանի գրաւման գործողութեան նախապատրաստական շրջանին, ընկերներուն պնդումով Եգիպտացի վերադարձաւ իր ծննդավայրը՝ Տրապիզոն, հանգստանալու եւ կազդուրւելու համար: Բայց անմիջապէս որ լսեց Բանկի գրաւման որոշումին մասին, փութաց Պոլիս եւ թէեւ յարձակող խումբէն հեռու պահւեցաւ, բայց աշխոյժ մասնակցութիւն բերաւ Սամաթիոյ մէջ թուրք ոստիկանութեան վրայ ռումբերով յարձակումներուն: Անպարտելի դուրս եկաւ այդ ընդհարումներէն ալ:
Բանկի գրաւման հետեւող հալածանքներէն զինք հեռու պահելու համար, Պոլսոյ Կ. կոմիտէի որոշումով Եգիպտացի ուղարկւեցաւ նախ Սամսոն եւ Տրապիզոն, այնուհետեւ՝ Բալկաններ, Յունաստան եւ հուսկ Եգիպտոս, հայ պանդուխտներուն Երկրի մէջ տիրող կացութեան մասին զեկուցելու եւ յեղափոխական կռւին հետ անոնց գաղափարական ու կազմակերպական կապը ամրապնդելու, ինչպէս նաեւ՝ դէպի Պոլիս զէնքի ու զինամթերքի գնման եւ փոխադրութեան գործը գլուխ հանելու համար:
Սակայն թոքախտը աւեր կը գործէր եւ ընկերները յանձնարարեցին, որ Եգիպտացի մնայ Աղեքսանդրիա, թէ՛ տեղի կազդուրիչ պայմաններէն օգտւելու, թէ՛ կազմակերպական աշխատանք ծաւալելու՝ հայ ազգային-ազատագրական շարժման կարեւոր աջակցութիւն բերող հայաշատ այդ գաղութիւն մէջ:
Հազիւ քանի մը ամիս մնաց Աղեքսանդրիա:
Թոքախտը հիւծեց անվեհեր քաջին:
Եւ յունիսի 1-ին, 119 տարի առաջ, հայ կեանքէն ընդմիշտ հեռացաւ համակ կրակ ու բոց, հայ յեղափոխականի ու դաշնակցական մարտիկի աննկուն կամքին բացառիկ մարմնաւորումներէն մէկը հանդիսացած 29-ամեայ Արտաշէս Մինասեան:
Երբ հայոց սերունդները ջերմեռանդութեամբ կերգեն «Ստամբոլը պիտի լինի արեան ծով»՝ անպայման իրենց հոգիին աչքերով կը պատկերացնեն նաեւ առնական դէմքն ու մարտունակութիւնը անմահն Եգիպտացիի:

 

Սիմոն Վրացեանի բառերով՝
«Գործնական խելքի, սուր դիտողութեան, անսասան կամքի ու յանդգնութեան, արտակարգ պաղարիւնութեան եւ ճարպիկութեան տէր, ազնիւ նկարագրով, անձնւէր ու յանդուգն երիտասարդ էր Եգիպտացին: Անկեղծ ու հաւատարիմ ընկեր եւ անդաւաճան գործակից: Սահման չճանաչող ատելութեամբ լեցւած դէպի թուրք բռնապետութիւնը: Ամէն վայրկեան պատրաստ՝ յեղափոխական գործի համար զոհելու իր անձը:
Յանդուգն ծրագիրներ յղացող եւ անվախ գործադրող: Ամենավտանգաւոր ձեռնարկների մէջ նետւող, երբեք չյուսահատւող եւ ամէն դժւարութիւնից ճարպիկութեամբ դուրս եկող»:
Ահա՛ խիտ բնութագրումը գաղափարի մարտիկի մը, որ Եգիպտացի անունով վարակիչ օրինակ մը դարձաւ «անկեղծ զինւոր»-ի եւ «անվեհեր քաջ»-ի:

Յարակից լուրեր

  • Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը
    Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը

    Թուրք ուսումնասիրող Ումիթ Իւքսէլը Թուրքիայում հրատարակւող մշակութային «Հայաթ» ամսագրին տւած հարցազրոյցում պատմել է Օսմանեան կայսրութեան տարիներին սուլթանական պալատում 23 տարի լուսանկարիչ աշխատած Ֆեբուս Էֆենդիի մասին, ով իրականում հայազգի Պօղոս Թագուլեանն էր եւ անձամբ էր լուսանկարում սուլթաններին։

  • Սիմոն Վրացեան (1882-1969). Հայաստանի վարչապետն ու Դաշնակցութեան դրօշակիրը
    Սիմոն Վրացեան (1882-1969). Հայաստանի վարչապետն ու Դաշնակցութեան դրօշակիրը

    Մայիս 21-ին, Պէյրութի մէջ, յետ-երկարատեւ հիւանդութեան, յոգնաբեկ ու մարած իր աչքերը առյաւէտ փակեց հայ ժողովուրդի նորագոյն պատմութեան մեծանուն կերտիչներէն Սիմոն Վրացեան։

    28 մայիս 1918-ին հիմնուած Հայաստանի Հանրապետութեան չորրորդ եւ վերջին վարչապետն էր Սիմոն Վրացեան՝ Հայաստանի անկախութիւնը կերտած սերունդին արժանաւոր ներկայացուցիչներէն մէկը։

  • «Շահումեանի արծիւը». Շահէն Մեղրեանի յիշատակի օրն է
    «Շահումեանի արծիւը». Շահէն Մեղրեանի յիշատակի օրն է

    Շահէն Մեղրեանի մարտական ուղին սկսւել է 1988 թ.: Այն ժամանակ Շահէնը առաջիններից էր, որ զգաց, թէ առանց մարտական ջոկատների անհնար է պաշտպանել շրջանը եւ սկսեց կազմակերպել զինւած ջոկատներ: 1990 թ. յունւարի 9-ին Խանլարի ոստիկանութիւնը տեղի զինւորականների օժանդակութեամբ շրջանի ղեկավարութեանն ամբողջութեամբ գերի է վերցնում Մարտունաշէնի ճանապարհին, երբ նրանք շտապում էին մասնակցելու ադրբեջանցիների կողմից սպանւած մարտունաշէնցի պահակի յուղարկաւորութեանը։ 

  • Ապշեցուցիչ մանրամասներ. ինչպէս են գերմանացի գեներալներն օգնել թուրքերին կոտորել հայերին
    Ապշեցուցիչ մանրամասներ. ինչպէս են գերմանացի գեներալներն օգնել թուրքերին կոտորել հայերին

    Գերմանական պարբերականը ապշեցուցիչ մանրամասներ է պարզել այն մասին, թէ ինչ դեր է ունեցել Գերմանիան Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ։

  • «Այո՛, ես մարդ եմ սպանել, բայց մարդասպան չեմ»
    «Այո՛, ես մարդ եմ սպանել, բայց մարդասպան չեմ»

    Այսօր լրանում է հայ վրիժառու Սողոմոն Թեհլիրեանի կողմից Թալէաթ փաշայի սպանութեան 97-ամեակը:

    1921 թւականի մարտի 15-ին Թեհլիրեանը մասնակցում է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան «Նեմեսիս» գործողութեանը՝ Բեռլինի Շառլոտենբուրգ թաղամասի Հարդենբերգ փողոցում գնդակահարելով երիտթուրքերի ներքին գործերի նախարար եւ Հայոց Ցեղասպանութեան գլխաւոր կազմակերպիչ Թալէաթ փաշային:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։