Հա

Ազգային

20/06/2016 - 10:50

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Վազգէն Շուշանեան (1902-1941)

Ճիշտ 75 տարի առաջ՝ 2 յունիսի 1941-ին, ծանր թոքատապով փարիզեան հիւանդանոցի մը մէկ անկիւնը, Բ Աշխարհամարտի թոհուբոհը ապրող ողջ աշխարհէն մոռցւած, բայց համայն աշխարհի եւ մարդկութեան, այլեւ ու մանաւանդ Հայաստանի եւ հայութեան ամբողջ հոգը կամովին իր ուսերուն շալկած՝ կեանքէն անդարձ մեկնեցաւ հայ ժողովուրդի մեծ զաւակներէն Վազգէն Շուշանեան:

Արարատի խրոխտ հպարտութեամբ եւ Վահագնի բոցաշունչ ցասումով սփիւռքահայը

Ն.


Ճիշտ 75 տարի առաջ՝ 2 յունիսի 1941-ին, ծանր թոքատապով փարիզեան հիւանդանոցի մը մէկ անկիւնը, Բ Աշխարհամարտի թոհուբոհը ապրող ողջ աշխարհէն մոռցւած, բայց համայն աշխարհի եւ մարդկութեան, այլեւ ու մանաւանդ Հայաստանի եւ հայութեան ամբողջ հոգը կամովին իր ուսերուն շալկած՝ կեանքէն անդարձ մեկնեցաւ հայ ժողովուրդի մեծ զաւակներէն Վազգէն Շուշանեան:
Միայն 39 տարի ապրեցաւ Շուշանեան, բայց հայ ժողովուրդի անմահ մեծերու համաստեղութեան մէջ իր արժանի տեղը նւաճեց իբրեւ տաղանդաւոր այն արձակագիրն ու հրապարակագիրը, որ նկարագիր եւ շունչ ներարկեց մեր ժամանակներու սփիւռքահայու կերպարին՝ կրկնակ պատկանելութեան տէր ամբողջակա՛ն հայու ինքնահաւատարմութեամբ, թէ՛ իր հասարակական կեանքով եւ թէ՛, մանաւա՛նդ, իր գրական վաստակով:
Ահա՛ իր պաշտամունքը.
«Հայո՜ց լեզու, որքա՜ն կը սիրեմ քեզ: Ո՛չ մէկ աղջիկ երկրի վրայ կրնայ պարծենալ, թէ այդքան խանդաղատանք, այդքան գորով, այդքան աղապատանք ստացած է ինձմէ: Հաւատարմութիւնը, որ կը զգամ քեզի հանդէպ՝ աւելի՛ զօրաւոր է, քան մեր այս եղկելի կեանքը: Կուզէի քեզ սորվիլ մինչեւ վերջին վայրկեանը,- քու յետին շեշտերդ ու քու յետին բառերդ: Քու ներքին երաժշտութիւնդ ու քու գծած ճամբադ՝ պատմութեան մէջ: Դուն, որ մեր աղօթքն ես ու մեր հաճոյքը,- հայո՜ց լեզու, կը սիրե՛մ քեզ»:
1902-ին Րոտոսթօ ծնած եւ մանկութեան ու պատանութեան տարիները աքսորի եւ պանդխտութեան, արեան ու արհաւիրքի ճամբաներուն վրայ մաշեցուցած զգայուն հոգի մըն էր Վազգէն Շուշանեան: Թուրքիոյ գործադրած Հայոց Ցեղասպանութեան մեծ ոճիրին զոհ գացած իր ընտանիքին եւ հարազատներուն անդարմանելի կորուստը աւելիով ծանրացուց եւ խորագոյն խոց բացաւ հայրենի իր բնօրրանէն արմատախիլ եղած հայ որբի Շուշանեանական ներաշխարհին մէջ: Եւ ճակատագիրը ո՛ւր որ տարաւ զինք՝ Հալէպ, Պոլիս, Հայաստան թէ Ֆրանսիա, Վազգէն Շուշանեան ամենուր երգի վերածեց հայուն մեծ վէրքը՝ սփիւռքահայ իրերայաջորդ սերունդներուն ամենէն հոգեհարազատ, փնտրւած եւ սիրւած հեղինակը դառնալով:
Արբունքի տարիքը հազիւ թեւակոխած՝ ան ցմրուր ճաշակեց Մեծ Եղեռնի ահաւորութիւնը. որբացած հասաւ Հալէպ եւ հայու սեւ ճակատագրէն իրեն բաժին ինկած թշւառութիւնն ու տառապանքը կոփեցին Վազգէն Շուշանեանի մէջ վերապրելու անկոտրում կամքը, կեանքի եւ սիրոյ պաշտամունքը, կորսւած Հայաստանը արեան իւրաքանչիւր հիւլէին եւ մարմնի իւրաքանչիւր բջիջին մէջ վերագտնելու եւ ապրեցնելու յեղափոխական ցասումը, բայց յատկապէս Արարատի վեհութեամբ հպարտ հայը:
Այդ բոլորը եւ փարիզեան ազատութեանց մէջ իր ուղին հարթող արմատախիլ հայու երիտասարդական տարերքը հայ գրականութեան մատուցւեցան բանաստեղծական հմայիչ շունչով՝ Շուշանեանի «Մթին պատանութիւն», «Առաջին սէրը», «Սիրոյ եւ արկածի տղաքը», «Գարնանային», «Օրերը գեղեցիկ չեն», «Մարդ մը, որ Արարատ չունի իր հոգւոյն խորը» եւ միւս անկորնչելի վիպակներով ու վէպերով:
Հայրենի հողին ու բնութեան ամբողջ գեղեցկութիւնը Շուշանեան բիւրեղեայ արեւմտահայերէնով աւանդ յանձնեց մեր սերունդներուն.

Հովը դեռ ցուրտ էր երէկ, այլ յանկարծ այս առաւօտ
Գարնան ջինջ շունչը լեցուց պարտէզ, ճամբայ ու անդեր,
Ու բողբոջները բոլոր պատռեցան ինչպէս վարդեր
Ու յորձանքով պայթեցան ծիլ, շաքիլ, ճիւղ ու ծղօտ:
Ահա քնքուշ ու դեղին հրանուկներն առաջին,
Ահա տերեւք ցօղաթուրմ հազիւ կճեպը խզած
Ու նորաբոյս խոտերուն, ճղիկներուն վրայ թաց՝
Ահա համբոյրը անուշ արփւոյն մոլոր ճաճանչին:
Երկիրն յղի էր անշուշտ,- որովայնին խորը սուրբ
Գարունն հանդարտ կը ննջէր՝ խմելով աւիշը յուռթի,
Որ այժմ ողջ գիւղին վրայ ալեկոծեալ կը յորդի:
Ողջո՜յն գարնան զարթօնքին,- որքա՜ն սարսուռն է իր նուրբ
Մեր արեան մէջ ու որքա՜ն բուրաւէտ են իր հովերն
Ու ի՜նչ սիրով կը հնչէ իր առաջին հրաւէրն:

 

Վազգէն Շուշանեան պայքարի մարդ էր եւ կրցաւ, իր ուսումնատենչութեամբ ու վերապրումի կամքով, Հալէպի որբանոցային կեանքէն վեր բարձրանալ, 1918-ի զինադադարէն ետք վերադառնալ Պոլիս, ընդունւիլ Արմաշի Գիւղատնտեսական վարժարանը եւ 1920-ին, երբ ամբողջ դպրոցը իր աշակերտութեամբ Հայաստան տեղափոխւեցաւ՝ Հայաստանի Հանրապետութեան վերջին շրջանին, Շուշանեան իր կարգին անցաւ Հայաստան, ուր մնաց վարժարանի գործունէութեան ութ ամիսներու ընթացքին: Հանրապետութեան խորհրդայնացումէն ետք, արդէն դաշնակցական երիտասարդ գործիչ, Վազգէն Շուշանեան վերադարձաւ Պոլիս, ուր ուսուցչութեան կողքին աշխատակցեցաւ Կոստան Զարեանի եւ Յակոբ Օշականի հռչակաւոր «Մեհեան» գրական պարբերականին:
1922-ին Վազգէն Շուշանեան վերջնականապէս հաստատւեցաւ Ֆրանսիա՝ Փարիզ եւ Մարսէյլ, ուսումը շարունակելու նպատակով: Ապրուստն ու կեցութիւնը ապահովելու համար բանւորութիւն ըրաւ եւ սեփական մորթին վրայ զգաց դրամատիրական կարգերու բնորոշ հասարակական ահաւոր անարդարութիւնը: Վկայւեցաւ Մարսէյլի համալսարանէն, բայց կանգ չառաւ ուսումնառութեան ճամբու կէսին: Բարձրագոյն ուսման հետեւեցաւ Փարիզի համալսարանին մէջ, ուրկէ 1930-ին վկայւեցաւ հասարակական գիտութեանց մէջ:
Քսանականները ոչ միայն ուսումնառութեան, այլեւ գրական արգասաբեր ստեղծագործութեան եւ ազգային-հասարակական ու գաղափարական-կուսակցական բուռն գործունէութեան եռուն շրջան եղան Վազգէն Շուշանեանի կեանքին մէջ: ՀՅԴ Ֆրանսիայի կազմակերպութեան աշխոյժ գործիչներէն եղաւ, ուսանող տարիքին իսկ Կ. Կոմիտէի անդամ ընտրւեցաւ, 1925-ին միացաւ ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի խմբագրութեան, որ հրատարակութեան իր երկրորդ շրջանը կը սկսէր Փարիզի մէջ, Սիմոն Վրացեանի խմբագրապետութեամբ եւ Շաւարշ Միսաքեանի ու Վազգէն Շուշանեանի օգնական խմբագրի աշխատակցութեամբ: Հայ ազգային-ազատագրական շարժման գաղափարական վերաշխուժացման այդ դժւարին շրջանին, Շուշանեան հրապարակագիրը ի յայտ եկաւ իր ամբողջ խորութեամբ եւ քննադատական տարերքով:
Յատկապէս ընկերվարական շարժման վերաշխուժացման զուգադիպած այդ ժամանակաշրջանին, Շուշանեան ներկայացուց «Դրօշակ»-ն ու Դաշնակցութիւնը Ընկերվար Միջազգայնականի մօտ՝ դառնալով արժանաւոր յաջորդը Միքայէլ Վարանդեանի:
Եւ որքան առաջացաւ ինքնահաստատման այդ երեք ուղղութիւններուն՝ գրական ստեղծագործութեան, հասարակական-գաղափարական հրապարակագրութեան եւ ՀՅԴ կազմակերպչական աշխոյժ գործունէութեան ճակատներուն վրայ, այնքան խստապահանջ դարձաւ Շուշանեան ե՛ւ իր անձէն, ե՛ւ իր մտաւորական ու կուսակցական շրջապատէն:
Հայրենի հողէն պոկւած արմատախիլ հայն ու ֆրանսական ազատութեան մէջ կազմաւորւած սփիւռքահայը եզակի դաշնադրութիւն մը առաջացուցին Շուշանեանի մտածողութեան եւ ստեղծագործական տարերքին մէջ:
- Նոր հայու ինքնահաստատումը դարձուց կիզակէտը իր կեանքին ու բոցաշունչ ներաշխարհին:
- «Նահանջը առանց երգի» ապրող զինաթափ Շահնուրին հակադրեց «իր հոգւոյն խորը Արարատ ունեցող մարդու» շուշանեանական հերոսապաշտութիւնը:
- Քաղքենիութեան անձնատուր եւ յանուն նիւթապաշտութեան «ֆրանսացի» դարձած հայուն հակադրեց աշխատաւոր մարդկութեան մեծ ընտանիքին եւ անոր մարտունակ պայքարին մէջ իր ազատագրման ուղին փնտրող յեղափոխական հայը:
- Տարագրութեան դատապարտւած Դաշնակցութեան ղեկին կանգնած պահպանողական գործիչներուն հակադրեց՝ Աղբիւր Սերոբներու յեղափոխական խստապահանջութեամբ նոր ուղիներ հարթելու ելած դաշնակցականի իր հերոսը:

Հետեւանքը տխուր պատմութիւն է, բայց երբեք ողբալի:
Ամբողջ էութեամբ մխրճւեցաւ կուսակցական ներքին պայքարներու մէջ: Թէեւ հետագային անդրադարձաւ եւ շատ արագ ու կտրուկ սրբագրեց իր դեդեւումները, բայց Շուշանեան եղաւ նաեւ առաջին սփիւռքահայ ակնառու զոհը՝ խորհրդային իշխանութեանց շղթայազերծած հակադաշնակցական պայքարին, որ Դաշնակցութեան ներքին պառակտումը հրահրելով՝ հետամուտ էր տարագիր ողջ հայութիւնը համայնավարութեան ձեռքին արտասահմանեան խաղաթուղթի վերածելու սադրանքին...
Շուշանեան գլխաւորողներէն մէկը եղաւ Դաշնակցութեան ղեկավար մարմիններուն դէմ պայքարի ճակատ բացած «Մարտկոցական» շարժումին, որ իր անունը ստացաւ 1932-ին Փարիզի մէջ հրատարակւած «Մարտկոց» թերթէն: Թէեւ նոյնինքն «Մարտկոց»-ի էջերէն Շուշանեան միշտ նախանձախնդիր եղաւ, որպէսզի ղեկավար դաշնակցականներու դէմ ուղղւած իր կատաղի յարձակումները չծառայեցւին ընդհանրապէս եւ նոյնինքն Դաշնակցութեան դէմ, այսուհանդերձ՝ հետեւանքը ճիշտ ա՛յդ եղաւ: Շուշանեան վտարւեցաւ Դաշնակցութենէն: Համայնավարական սադրանքի զոհ գացած ըլլալու գիտակցութիւնը ծանրագոյն հիասթափութեան մատնեց Շուշանեանին:
Իր կեանքի վերջին տարիներուն Շուշանեան լրիւ քաշւեցաւ ազգային-հասարակական աշխոյժ գործունէութենէ:
Ուսուցչական պաշտօն ստանձնեց կորսւած շրջանի մը մէջ, ապրեցաւ ծայր աստիճան թշւառ պայմաններու տակ, բայց իր հոգւոյն խորը Արարատ ունեցող սփիւռքահայու հպարտութեամբ՝ շարունակեց ստեղծագործել: Գրեց մանաւանդ իր հռչակաւոր «Օրագիր»-ը, որ աւելի քան յիսուն տարի հոս ու հոն շրջագայելէ ետք լոյս ընծայւեցաւ՝ սերունդներուն ժառանգ յանձնելու համար ամբողջական հայու եւ խրոխտ սփիւռքահայու եզակի կերպարին՝ մեծն Վազգէն Շուշանեանի ազգային-գաղափարական կտակը:
Թոքատապի անակնկալ սաստկացումը պատճառ դարձաւ Շուշանեանի մահւան, 1941-ի յունիս 2-ին: Հայաստանի եւ հայկական յեղափոխութեան բոցաշունչ երգիչը դժբախտ եղաւ նաեւ իր մահով, որովհետեւ չունեցաւ շիրիմ եւ թաղւեցաւ հասարակաց գերեզմանափոսի մը մէջ:
75 տարիներ անցած են իր վաղահաս մահէն ասդին եւ որքան ժամանակը թաւալի, այնքան Արարատի պէս վեհաշուք իր հպարտութեամբ սերունդներու հոգիին խորը կը բարձրանայ մեծութիւնը Վազգէն Շուշանեանի:
Եւ անլռելի զանգակատան մը պէս կը ղօղանջէ հայրենի հողին պաշտամունքը, իբրեւ սրբազան հաղորդութիւն, բոլորին բաշխող Շուշանեանական պատգամը:
Կանցնին բոլոր վէրքերն ու բոլոր յուսահատութիւնները, բոլոր նւաստացումներն ու բոլոր ստրջանքները,- ինչ-որ կը մնայ հայ մանուկն է հայրենի հողին վրայ: Ահա այս պէտք է ըլլայ մեր Ալֆան ու մեր Օմեգան, մեր ճշմարտութիւնն ու մեր արդարութիւնը: Թող այս օտար եզերքներուն վրայ մեր վերջին երգը լռէ յաւիտեանս յաւիտենից, միայն թէ հայ շինականը լուսաբացին կարենայ իր զւարթութիւնը մրմնջել:

... Կանցնին բոլոր փոթորիկներն ու բոլոր ահագնադղորդ պատերազմները, կանցնին բոլոր հորդաններն ու բոլոր բարբարոսները, կանցնին բոլոր հերետիկոսներն ու բոլոր պստիկ պարոնները՝ իրենց սուտ իմաստութեամբ: Հայոց ազգ, քայլերդ դուրս մի նետեր այս աւանդակներէն, այս ծործորներէն ու այս խոպան հողերէն:
Եթէ նոյնիսկ բազուկներդ չկրնան հրացան բռնել՝ մագիլներովդ ճանկէ արդարութիւնդ, եթէ նոյնիսկ ստիպւած ըլլաս անգամ մը եւս ողնաշարդ ծռել, ողջ հասակովդ ընկիր մեր կարմիր հողերուն վրայ: Աւելի լաւ է սողալ այստեղ, քան թէ գլուխ ցցել ուրիշին սահմաններուն վրայ: Ո՛չ մէկ նոր ելք այլեւս այս հողերէն: Ճակատագիրդ հո՛ս է, եւ սրբութիւնդ՝ հո՛ս, վասնզի հոսկէ է միայն, որ վաղը բոլոր փառքերը կրնան արթննալ եւ բոլոր ցորենները բարձրանալ գեղուղէշ, բոլոր ակօսներէն...

Յարակից լուրեր

  • Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է
    Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է

    Դիմատետրի էջիս տեղադրած «ԻՆՉՈ՞Ւ ՉԻ ԳԱՐ ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆԸ» յօդուածիս առիթով երէց ընկերս Կարօ Արմէնեան կատարած է սքանչելի նկատողութիւն, որուն ճշմարտութիւնը, հարազատութիւնը եւ իմաստութիւնը թարգմանն է իւրաքանչիւր Դաշնակցականի գաղափարական բծախնդրութեան։

  • Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են
    Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են

    Զոյա Թադէոսեանը (արժէ՞ ներկայացնել) Դաշնակցութեանը 24 ժամ է տւել, որ ներողութիւն խնդրի այս օրերին իր հասցէին հնչեցւած «վիրաւորանքների» համար, այլապէս, սպառնացել է` մտքի դրածն անել:

    Հիմա ես մի քիչ կասկածում եմ, որ որեւէ մէկը Զոյա Թադէոսեանից յանկարծ ներողութիւն խնդրի, որովհետեւ, եթէ մէկը կայ, որ պէտք է ներողութիւն խնդրի հայ ժողովրդից (ինչը եւ արեց) ու արցախեան հերոսամարտի զոհերից, դա Զոյա Թադէոսեանն է, որ իր աբսուրդ յայտարարութիւններով մաքուր օդում իսկական ամպրոպ պայթեցրեց: 

  • Ձեզ ո՞վ է սնանում
    Ձեզ ո՞վ է սնանում

    Արդարութեան կացինահարները Դաշնակցութեանը մեղադրում են անարդարութեան մեղքով։

    Հաւասարութեան ոտնահարները Դաշնակցութեանը այպանում են անհաւասարութեան յանցանքով։

    Ազատութեան իրաւունքների կաշկանդները Դաշնակցութեանը պախարակում են ազատութեան իրաւունքների զլացումով։

  • Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք
    Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք

    Դաշնակցական կոչուելու համար բաւական չէ տեսականօրէն յարել Դաշնակցութեան ծրագրին ու կանոնագրին եւ համակրանքով ընդունել կանոնագրութեան հինգ պահանջներն ու կուսակցական որոշումները եւ կրաւորական կերպով ենթարկուել նրանց:

  • Միտումնաւոր խեղաթիւրո՞ւմ, թէ՞ պարզապէս ստրկամտութիւն
    Միտումնաւոր խեղաթիւրո՞ւմ, թէ՞ պարզապէս ստրկամտութիւն

    Ակնյայտ է, որ Արցախեան շարժման 30-ամեակին նւիրւած միջոցառումների մշակութային բաժինը, անցեալ տարիների հետ համեմատած, կրում էր ազգային եւ հայրենասիրական լիցքեր: Շրջաններում կազմակերպւած միջոցառումներին եւ փետրւարի 20-ին երիտասարդական պալատում կազմակերպւած համերգին հնչեցին միայն ազգային եւ հայրենասիրական երգեր, եւ, ինչը պակաս կարեւոր չէ, բոլոր ելոյթները հնչեցին ՀԱՅԵՐԷՆ:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։