Հա

Ազգային

Երեքշաբթի, 21 Յունիսի 2016 10:30

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ինտրա (Տիրան Չրաքեան, 1875-1921)

1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումով պոլսահայ կեանքի վերաշխուժացումը նորովի թափով համակեց նաեւ Ինտրայի ստեղծագործական յուզաշխարհը: Բայց վրայ հասաւ Կիլիկիոյ աղէտը եւ Ադանայի ջարդերուն արձագանգը խորապէս ցնցեց այնքա՜ն զգայուն ներաշխարհը Ինտրայի, որ ըստ կենսագիրներու՝ երեք անգամ ուղեղի ցնցում անցուց, մինչեւ որ խախտեցաւ անոր հոգեկան հաւասարակշռութիւնը:

Հայ գրականութեան խորհրդաւոր, այլեւ ջղագար տաղանդը

Ն.


Հայ գրականութեան եզակի, այլեւ տարօրինակ տաղանդներու փաղանգին մէջ իր առանձնայատուկ տեղը ունի Ինտրա, որուն նահատակութեան 95-րդ տարելիցը ոգեկոչեցինք յունիսի 6-ին:
Թէեւ թուրքական ցեղասպան եաթաղանի հարւածով չսպանւեցաւ Ինտրա, բայց հոգեպէս եւ իմացականօրէն անդարմանելի ցնցումի ենթարկւեցաւ Ադանայի կոտորածներուն ազդեցութեան տակ, վերջնականապէս կորսնցուց իր հաւասարակշռութիւնը, կրակի տւաւ գրական իր անցեալն ու ձեռագիրները եւ դարձաւ ապաշխարհած աւետարանիչ մը, մինչեւ որ 1921-ի յունիսի 6-ին նահատակւեցաւ, քեմալականներու կողմէ իրեն պարտադրւած աքսորի ճամբուն վրայ, Խարբերդի մերձակայքը, ծեծի եւ չարչարանքներու չդիմանալով:
Ծայրաստիճան զգայուն նկարագիր եւ տկարակազմ մարմին ունէր Տիրան Չրաքեան անուն-մականունով Պոլսոյ արւարձաններէն Սկիւտարի մէջ 1875-ին ծնած տաղանդաշատ հայ բանաստեղծը: Սկիւտարի թաղային դպրոցին մէջ նախնական ուսումը ստանալէ ետք, Չրաքեան ընդունւեցաւ Պոլսոյ «Պերպերեան» վարժարանը, ուր մեծ ուսուցչապետ Ռեթէոս Պերպերեանի ամբողջական հոգածութեան եւ շունչին տակ կազմաւորւեցաւ արւեստներու, գրականութեան եւ բնապատմութեան նկատմամբ անհուն սէր ունեցող ու համապատասխան ձիրքով օժտւած անոր անհատականութիւնը:
Հազիւ «Պերպերեան»-ը աւարտած, 1891-ին, Չրաքեան ուսուցչութեան կոչւեցաւ նոյն վարժարանին մէջ՝ հայ գրականութիւն դասաւանդելու համար: Եւ իրա՛ւ կոչում եղաւ ուսուցչութիւնը Տիրան Չրաքեանի պարագային, որ նկարելու եւ գրելու բնատուր տաղանդի տէր էր: Նաեւ՝ կեանքի ու մահւան, մարդու եւ բնութեան խոր ճշմարտութիւններուն եւ խորհուրդներուն ընկալման ու յայտնաբերման նւիրւած փիլիսոփայ մտածող էր: Իբրեւ այդպիսին, երիտասարդութեան իր տարիները Չրաքեան իմաստաւորեց միաժամանակ ուսուցանելով, նկարելով ու գրելով:
1898-ին հեռացաւ Պոլիսէն՝ Փոքր Ասիոյ հայկական շրջաններուն մէջ ուսուցչութիւն ընելու եւ ստեղծագործական իր աշխատանքին նւիրւելու համար: Բայց նկարչութեան մէջ հմտանալու եւ ուսումը ամբողջացնելու մղումը զինք տարաւ Փարիզ, Ֆրանսիա, ուր ինքնաշխատութեամբ եւ կենդանի շփումով կատարելագործեց իր տաղանդը: 1904-ին անցաւ Եգիպտոս, ուր երկու տարի ուսուցչութեամբ պարապելէ ետք վերադարձաւ Պոլիս՝ «Պերպերեան» եւ Կենտրոնական վարժարաններուն մէջ հայ գրականութիւն, ֆրանսերէն լեզու եւ քերականութիւն, ինչպէս նաեւ բնապատմութիւն դասաւանդելու պաշտօնով: Այդ տարիներուն պատրաստեց եւ հրատարակութեան յանձնեց հայերէնէ ֆրանսերէն իր բառարանը:
1906-ին լոյս ընծայեց իր առաջին գրական գործը՝ «Ներաշխարհ»-ը, որ անմիջապէս գրաւեց ուշադրութիւնը Պոլսոյ գրական դժւարահաճ շրջանակներուն:
Արդէն իր անունին՝ Տիրանի շրջումով ընտրած էր Ինտրա գրչանունը, որ իր կատարելագործւած հայերէնով եւ իմաստասիրական արձակով թէ՛ խանդավառ ընդունելութեան արժանացաւ, թէ՛ խիստ քննադատութեանց թիրախ դարձաւ իբրեւ արտասովոր եւ խորհրդաւոր գրողի: Այդ քննադատութիւններուն առ ի պատասխան՝ Ինտրա ծաւալուն յօդւածաշարքերով հանդէս եկաւ ատենի պոլսահայ մամուլի էջերուն, գրական-քննադատական եւ իմաստասիրական իր մօտեցումները պարզելով եւ պաշտպանելով:
1908-ին Ինտրա լոյս ընծայեց իր երկրորդ գիրքը՝ «Նոճաստան» անունով բանաստեղծութիւններու հատորը, որ նւիրագործեց անոր ինքնուրոյն ու արժէքաւոր տեղը հայ գրականութեան անդաստանին մէջ:
Խորհրդաւոր հայ բանաստեղծի կատարելատիպը եղաւ Ինտրա, որ յատկապէս մահը երգելու, դարպասելու եւ իմաստաւորելու իր խոր ապրումներով՝ խոհական պատկերներու թարմութիւն բերաւ հայ բանաստեղծութեան, ինչպէս որ զգալի է «Մահէն ներշնչում» խորագրով 1906-ին գրւած իր հետագայ քերթւածին մէջ.
Ո՜վ մշտակոթող, խուռն ու սեւ նոճիք՝
Որ փոսերուն վրայ կեանքին վաղագրաւ,
Բոլոր այն խանդով, զոր մահն ի ձեզ դրաւ,
Դէպի վերամբարձ Անհունը կաճիք:

 

Այս նւաստ հովտէն՝ զեղծ ու սրտագրաւ,
Ի՜նչ հեշտ է ձեր ելքն, հրաժարումն անճիգ,
Ի սէր Անյեղլւոյն՝ ուր կը մըխըրճիք...
Վերին լուսաղբերց համար ի՜նչ ծարաւ:

 

Ձեր արմատներուն ներքեւ, այնպէս չէ՞,
Կը նեխին ամէն իղձք աշխարհանըւէր,
Եւ դո՛ւք միայն գիտէք վախճանն այս թշւառ.

 

Եւ ան է անշուշտ՝ որ ձեզ կը ներշնչէ
Սեւեռիլ Անդրին բարձրութիւնն ի վեր,
Որ միայն ձե՛ր կայքէն կը նշմարւի վառ:

 

1908-ի Օսմանեան Սահմանադրութեան հռչակումով պոլսահայ կեանքի վերաշխուժացումը նորովի թափով համակեց նաեւ Ինտրայի ստեղծագործական յուզաշխարհը: Բայց վրայ հասաւ Կիլիկիոյ աղէտը եւ Ադանայի ջարդերուն արձագանգը խորապէս ցնցեց այնքա՜ն զգայուն ներաշխարհը Ինտրայի, որ ըստ կենսագիրներու՝ երեք անգամ ուղեղի ցնցում անցուց, մինչեւ որ խախտեցաւ անոր հոգեկան հաւասարակշռութիւնը:
Ինտրա ուրացաւ իր բանաստեղծի անցեալը, կրակի տւաւ իր գիրքերն ու յատկապէս անտիպ ձեռագիրները, որոնցմէ շատ աննշան մաս մը կարելի եղաւ օրին փրկել: Չրաքեան ապաշխարհեց, շաբաթապահ դարձաւ եւ ջերմեռանդութեամբ լծւեցաւ Աւետարանի քարոզախօսութեան՝ գաւառները շրջագայելով եւ մարդոց ու ժողովուրդներու միջեւ սէրն ու անդենական երանելի կեանքի պաշտամունքը յորդորելով ու տարածելով:
Ինտրա իր կարգին 1915-ին ձերբակալւեցաւ եւ աքսորւեցաւ, բայց իր հաւատակիցներու նիւթական կաշառքներով ստոյգ մահէ փրկւեցաւ, ինչ-որ աւելի ծանր անդրադարձ ունեցաւ արդէն ջղագար իր վիճակին վրայ:
Զինադադարէն ետք, 1918-էն 1921, Սեւ ծովը եզերող գաւառներուն մէջ, շաբաթապահներու իր խումբով՝ Չրաքեան աւետարանական քարոզիչի իր գործունէութեան նոր թափ տւաւ: Այն աստիճան, որ քեմալականներու կողմէ դատապարտւեցաւ իբրեւ «ժողովուրդի թշնամի» եւ իր հետեւորդներով, 1921-ի փետրւարին, ձերբակալւեցաւ եւ աքսորւեցաւ Տիգրանակերտի խորերը:
Աքսորի ճամբուն վրայ ալ ան նահատակւեցաւ՝ չդիմանալով աքսորեալներուն հսկող թուրք ոստիկաններու գործադրած ծեծին եւ չարչարանքներուն: Թէոդիկի «Ամենուն տարեցոյց»-ի 1924-ի համարով տրւած է Ինտրայի հետեւորդներէն ու աքսորէն վերապրած Օհան Պետիկեանի յուշ-վկայութիւնը՝ ընդհանրապէս այդ աքսորին եւ Տիրան Չրաքեանի մահւան այդ ողբերգական պարագաներուն մասին: Հազիւ 45 տարեկան էր Ինտրա՝ երբ այդպէս մաշած ու սպառած, հեռացաւ մեր աշխարհէն յունիսի 6-ին:
Ե՛ւ գեղարւեստական իր տաղանդով, ե՛ւ ազգային ծառացումի ու հպարտութեան իր ներաշխարհով՝ Ինտրայի ժառանգութիւնը անբաժանելի մասը կը կազմէ հայ ժողովուրդի հոգե-մտաւոր հարստութեան, ինչպէս որ կը վկայէ «ԱՂՕԹՔ... ԶԷՅԹՈՒՆԻ ՍՈՎԵԼՈՑ ՀԱՄԱՐ» խորագրւած իր քերթւածին հետեւեալ մէջբերումը.
Տէ՛ր, քաջերուն, զոհերուն վերին ապաւէն,
Ամենափառ Տօրոսի սարերուն ի ծոց
Ազատութիւնն եւ ըզՔե՜զ պաշտող Զէյթունցւոց
Շնորհէ՜ ցորեանն անարատ, գութիդ արեւէն:

 

Ցորեա՜նը, սնունդն աղքատին, բարւոյն, հերոսին,
Անոնց՝ որ, Տէ՛ր, կը պահեն պատւէրներդ հրեղէն,
Մի՛ թողուր որ նըւաճւին սովին ճիւաղէն
Բազուկներն որ բռնութիւնն յաղթահարեցին:

 

Թուրքական պետութեան գործադրած խժդժութեանց, կոտորածներուն եւ բարբարոսութեանց դէմ ընդվզող, ինչպէս նաեւ կեանքի դաժան հարւածներուն ու սովի ծանրագոյն պայմաններուն տակ հիւծող հայոց մեծ վիշտը Աստուծոյ հասցնող՝ ծայրաստիճան զգայուն սիրտը եղաւ Ինտրա:

Related items

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։

Joomla-ի վրիպազերծման կառավարակետ

Աշխատաշրջան

Հարցումների հսկման արդյունքները

Հիշողության օգտագործում

ՏԲ-ի հարցումներ