Հա

Ազգային

25/06/2016 - 10:40

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Բաթումի նւաստացուցիչ պայմանագրի ստորագրութեան դաժան դասերը (4 յունիսի 1918)

Բաթումի դաշնագրով՝ փաստօրէն հազիւ 12 հազար քառակուսի կիլոմետրի մէջ սահմանափակւեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքը, թուրքերուն զիջելով, Արեւմտահայաստանի կողքին, նաեւ Արեւելահայաստանի մեծագոյն մասը, որ իրողապէս ինկած էր ու Մայիս 28-էն ետք ալ տակաւին կը գտնւէր թուրքական գրաւման տակ:

Ն.


1918-ի՝ յունիսի 4-ը կը խորհրդանշէ հայոց նորագոյն պատմութեան սեւ թւականներէն մէկը:
Հայաստանի վերջին բեկորին վրայ մարտի 1918-ին յարձակած թուրքական բանակին դէմ, մայիսի 22-էն 30 հերոսաբար դիմադրելէ, յաղթելէ, թշնամին նահանջի մղելէ եւ Հայաստանի անկախութիւնը հռչակելէ ետք, Թբիլիսիի հայոց Ազգային խորհուրդը, մայիսի սկիզբէն Բաթում ուղարկւած Անդրկովկասեան Սէյմի կառավարական պատւիրակութեան հայ մասնակիցներուն՝ այլեւս արդէն իբրեւ ինքնուրոյն Հայաստանի Հանրապետութեան պատւիրակութիւն, յանձնարարեց ստորագրել Օսմանեան կայսրութիւնը ներկայացնող պատւիրակութեան հետ «Հաշտութեան եւ Բարեկամութեան պայմանագիր»-ը, որ պատմութեան անցաւ Բաթումի դաշնագիր անունով:
Պատմա-քաղաքական տարողութեամբ ծանրակշիռ եւ բախտորոշ այդ իրադարձութիւններու ընդգրկուն խճանկարին մէջ կը տեղադրւի Բաթումի դաշնագիրը, որ օրին իսկ եւ նոյնինքն զայն ստորագրած հայ քաղաքական գործիչներուն կողմէ որակւեցաւ «խայտառակ» ու «նւաստացուցիչ» փաստաթուղթ մը:
Աւելի՛ն. պատմութեան դառն հեգնանքով, Բաթումի դաշնագիրը եղաւ նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան ստորագրած միջազգային առաջին փաստաթուղթը, որ եթէ մէկ կողմէ Հայաստանի անկախութիւնը ճանչցող առաջին երկրի իրաւավիճակը տւաւ Օսմանեան կայսրութեան, միւս կողմէ սակայն նսեմացուց թէ՛ անկախ Հայաստանի պետական տարածքը, թէ՛ նոյնինքն անկախութեան որակը Հայաստանի Հանրապետութեան:
Բաթումի դաշնագրով՝ փաստօրէն հազիւ 12 հազար քառակուսի կիլոմետրի մէջ սահմանափակւեցաւ Հայաստանի Հանրապետութեան տարածքը, թուրքերուն զիջելով, Արեւմտահայաստանի կողքին, նաեւ Արեւելահայաստանի մեծագոյն մասը, որ իրողապէս ինկած էր ու Մայիս 28-էն ետք ալ տակաւին կը գտնւէր թուրքական գրաւման տակ:
Նոյնպէս սահմանափակումի ենթարկւեցաւ եւ նսեմացաւ, դաշնագրին մէջ տեղ գտած պայմանադիր յօդւածներով, «հայկական անկախութիւնը»՝ այն առումով, որ Հայաստանի Հանրապետութեան ոչ միայն արտաքին քաղաքականութեան, այլեւ ներքին գործերուն միջամուխ ըլլալու որոշ «իրաւունք» ստացան թուրքերը...
Հայկական պատւիրակութեան կողմէ «Պայմանագիր»-ը ստորագրող գլխաւոր դէմքերը Ալեքսանդր Խատիսեանը, Յովհաննէս Քաջազնունին եւ Մ. Պապաջանովն էին, իսկ թուրքական կողմէ՝ Խալիլ ու Վեհիբ փաշաները:
Թէեւ Բաթումի պայմանագիրը իր ստորագրութեան պահէն իսկ իրողապէս չյարգւեցաւ եւ քաղաքական իմաստ ու կեանք չունեցաւ, բայց ինչպէս օրին, նաեւ ու մանաւանդ Հայաստանի անկախութեան խորտակումէն ետք տեւաբար չարաշահւեցաւ հայ քաղաքական մտքի այն հոսանքներուն կողմէ, որոնք Հայաստանի անկախութիւնն ու Հանրապետութիւնը կերտած սերունդին եւ ընդհանրապէս Դաշնակցութեան դէմ իրենց մղած վարկազրկման պայքարին մէջ ուզեցին կարեւոր «յաղթաթուղթի» վերածել պայմանագրին ստորագրութիւնը:
Նաեւ մեր օրերուն կը յամենան Բաթումի պայմանագրին չարաշահումով հակադաշնակցական արշաւը վերանորոգելու փորձեր, որոնք սակայն սնանկացած խորհրդային գաղափարական զինանոցէն դուրս հիմնաւորումներ չեն գտներ եւ իրենց կարգին դատապարտւած են... սնանկութեան:
Բայց յանուն պատմական ճշմարտութեան՝ ինչո՛ւ ստորագրւեցաւ Բաթումի պայմանագիրը:
Պատասխանը կարեւոր է նախ հայոց նորագոյն պատմութեան հանգուցային այդ պահը ըմբռնելու եւ ճանչնալու, ապա եւ յատկապէս պատմութեան դառն ու դաժան դասերը սերտելու համար, որպէսզի այսօր կամ վաղը ազգովի չյայտնւինք միեւնոյն օրհասական վիճակին մէջ:
Ինչո՛ւ օրւան դաշնակցական ղեկավարութիւնը ստորագրեց խորքին մէջ պարտութեան, այլ ոչ թէ «հաշտութեան եւ բարեկամութեան» այդ պայմանագիրը:
Չէ՞ որ մայիսի 22-էն սկսեալ, հայկական մարտունակութիւնն ու Դաշնակցութիւնը յաղթահասակ մարմնաւորող Արամ Մանուկեանի ղեկավարութեամբ, Արարատեան դաշտի մէջ կծկւած հայ ժողովուրդը մէկ մարդու պէս ծառացաւ թուրքական զօրքերու մահացու ներխուժումին դէմ եւ Ղարաքիլիսայի, Բաշ Ապարանի ու Սարդարապատի ռազմաճակատներուն վրայ պարտութեան մատնեց եւ նահանջի մղեց թուրքական զօրքերը:
Չէ՞ որ Մայիս 28-ին արդէն շրջւած էր թաւալգլոր անկումի պատմական անիւը. աշխարհէն լքւած եւ հայասպան Թուրքիոյ արշաւող բանակին դէմ առանձինն ծառացած՝ Մեծ Եղեռնէն վերապրած հայութիւնը, յունւարի 1918-էն սկսեալ շարունակաբար ընկրկելէ եւ մինչեւ մահւան անդունդը նահանջելէ ետք, մայիսի 1918-ին կրցաւ իր մէջ գտնել հրաշազօր կամքն ու հերոսական խոյանքը, որպէսզի վերջին կռիւը մղողի օրհասական լարումով դէպի ռազմաճակատ ուղղւի եւ քաջերու օրէնքով վերջակէտ դնէ դարաւոր ոսոխի մահասփիւռ արշաւանքին:
Անշուշտ որ յաղթարշաւի օրեր կապրէինք մայիս 1918-ի վերջին օրերուն, բայց թուրքական նահանջը չէր նշանակեր, որ թշնամին ջախջախւած էր: Ընդհակառակն՝ թուրքական զօրքը կը շարունակէր իր գրաւման տակ պահել Ալեքսանդրապոլը եւ պէտք չէ մոռնալ, որ մայիսի 29-ին, Սարդարապատի ռազմաճակատի հրամանատար զօր. Սիլիկեանը կոչ կուղղէր բոլորին, որ վերջին գրոհով մը թուրքական գրաւման բանակէն ազատագրեն նաեւ Ալեքսանդրապոլը:
Այդպէ՛ս էր, որ ազատագրւած Ալեքսանդրապոլով ճշտւեցաւ նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան սահմանը Բաթումի պայմանագրին կողմէ:
Բայց պատմական իրողութիւնները աւելի ամբողջական խորապատկերով ընկալելու համար, պէտք է տեսնել, թէ ռազմաճակատներու վրայ յաղթանակող հայութիւնը ինչո՛ւ պարտաւորւած էր ստորագրելու քաղաքական պարտութիւն խորհրդանշող Բաթումի պայմանագիրը: Եւ ինչպէ՞ս եղաւ, որ պատերազմը կորսնցնող Թուրքիան, այդպէ՛ս, քաղաքական յաղթաթուղթ ձեռք ձգեց...
Չմոռնանք, որ 1917-ի դեկտեմբերին բոլշեւիկեան Ռուսաստանը տուն կանչած էր իր զօրքերը՝ կովկասեան ճակատին վրայ մինչ այդ պարտութիւն կրած թուրքական բանակին ընծայելով Անդրկովկասի վրայ նորովի յարձակումի ձեռնարկելու ոսկի պատեհութիւնը: Հակառակ Ռուսաստանի եւ Թուրքիոյ աւագ դաշնակից Գերմանիոյ միջեւ տարւող պատերազմի դադրեցման բանակցութիւններուն, որոնք մարտ 1918-ին յանգեցան Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի ստորագրութեան, թուրքական իշխանութիւնները յարմարագոյն պահը գտած էին ի գործ դնելու Բաքու հասնելու եւ հոնկէ դէպի Կենտրոնական Ասիա բացւելու համաթուրքական տիրապետութեան իրենց ծրագիրը:
Այդ ճամբուն վրայ թուրքերը իրենց թիկունքին ունէին Գերմանիոյ օրհնութիւնը, որ կը հիմնւէր Բաքւի նաւթահորերուն տիրանալու եւ Արեւմտեան ռազմաճակատին իր զօրքերուն պակսող վառելանիւթը ապահովելու ռազմավարական հաշւարկին վրայ:
Ա՛յդ ճամբուն վրայ մնացած վերջին պատւարը հայ ժողովուրդն էր, որովհետեւ Անդրկովկասեան Սէյմի միւս երկու ժողովուրդները՝ վրացիներն ու թաթարները, իրենց տարբեր հաշիւներով հանդերձ, թուրքական յարձակումին դիմադրելու պատճառ չունէին: Ընդհակառակն՝ թաթարներու պարագային նոյնիսկ ողջունողն էին ազգակից թուրքերու յաղթական առաջխաղացքը դէպի Բաքու...
Ահա թէ ի՛նչ քաղաքական յաղթաթուղթի մասին է խօսքը:
Թէեւ Սարդարապատի մէջ պարտւած ռազմականօրէն, այդուհանդերձ՝ Թբիլիսիի մէջ, ուր կենտրոնացած էր Անդրկովկասեան Սէյմի կառավարութիւնը, թուրքերը պարարտ հող գտած էին օգտւելու Ռուսաստանի ժամանակաւոր բացակայութենէն եւ լեցնելու... պարապը: Պատահական զուգադիպութիւն չէր, հետեւաբար, որ յունիսի 4-ին Բաթումի մէջ «հաշտութեան» պայմանագիր ստորագրող Հայաստանի դաշնակցական ղեկավարութիւնը յունիսի 7-ին ամբողջ թափով եւ Ռոստոմի ղեկավարութեամբ կռւի դաշտ նետւեցաւ Բաքւի մէջ՝ թուրքական արշաւանքը ձախողութեան մատնելու համար: Բայց Բաքւի հերոսամարտին մասին՝ կարժէ առանձի՛ն անդրադարձ:
Վերադառնալով հայաստանեան ճակատին, մինչ 1918-ի յունւար եւ փետրւար ամիսներուն թուրքերը իրե՛նք խաղաղութեան եւ հաշտութեան կը հրաւիրէին Անդրկովկասեան Սէյմի կառավարութիւնը, որ շտապելու եւ դրականօրէն ընդառաջելու պատճառ չունէր, մարտին Բրեստ-Լիտովսկի պայմանագրի կնքումէն ետք ճիշտ հակառակ ընթացքը պարզւեցաւ: Այնուհետեւ թուրքական կողմը ինք սկսաւ խուսափողական պատասխաններ տալու Սէյմի կողմէ իրեն ուղղւած բանակցութեանց հրաւէրներուն:
Աւելի՛ն. ուղղակի անձնատւութեան տանող պայմաններ սկսաւ դնել, որոնց շարքին Կովկասի տարածքին իր զօրքերուն ազատ տեղափոխութիւնը կը պահանջէր, բայց նաեւ ու յատկապէս վերջնագրի ձեւով կը պահանջէր, որ Անդրկովկասը իր անկախութիւնը յայտարարէ Ռուսաստանէն:
Եւ ճիշտ այն օրերուն, երբ Երեւանի դռներուն հայ ժողովուրդը կենաց-մահու իր կռիւը կը մղէր թուրքական զօրքերուն դէմ՝ ռազմական դիրքերու դասաւորումը ի նպաստ իրեն շրջելով, վրացիք եւ թաթարները ընդառաջեցին թուրքական վերջնագրին ու հռչակեցին իրենց պետական անկախութիւնը: Անդրկովկասեան Սէյմը քայքայւեցաւ մէկ¬երկու օրէն եւ հայ ժողովուրդը դարձեալ, եւ այս անգամ քաղաքականօրէն, առանձինն դէմ-յանդիման գտնւեցաւ թուրքական վերջնագրին:
Թբիլիսի կենտրոնացած հայ քաղաքական ղեկավարութիւնը պարտաւորւեցաւ, մայիսի 30-ին հրապարակւած հայոց Ազգային խորհուրդի յայտարարութեամբ, ինքզինք հռչակելու հայկական հողերուն իշխանութիւնը: Այդ հանգամանքով ալ իր կազմէն երկու ներկայացուցիչներ՝ Յովհաննէս Քաջազնունին եւ Ալեքսանդր Խատիսեանը ուղարկեց Բաթում, որպէսզի թուրքերուն հետ բանակցութիւններ վարեն զինադադարի եւ խաղաղութեան հաստատման ուղղութեամբ:
Բաթումի բանակցութեանց սկզբնաւորումին հետ Երեւան ստացաւ նաեւ Հայկական Կորպուսի ընդհանուր հրամանատար զօր. Նազարբէգեանի ուղարկած եւ ռազմական գործողութեանց դադրեցման վերաբերող հրահանգը:
Շարունակութիւնը՝ պատմութեան դաժան ու դառն խաղերէն հայութեան բաժին հանւած Բաթումի նւաստացուցիչ դաշնագիրն է:
Դաշնագիրը ստորագրւեցաւ յունիսի 4-ին եւ, հեգնականօրէն, նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութեան իրաւական ճանաչումը հաստատագրող միջազգային առաջին փաստաթուղթը եղաւ:
Բաթումի դաշնագրին 14 յօդւածներն ալ կը վերաբերին Թուրքիոյ կողմէ հայ ժողովուրդին եւ Հայաստանի Հանրապետութեան պարտադրւած հողային, քաղաքական եւ ռազմական զիջումներու, որոնց փոխարէն՝ Թուրքիա պաշտօնապէս ճանչցաւ Հայաստանի անկախութիւնը եւ Հայաստանի Հանրապետութեան իրաւականութիւնը, միաժամանակ պատերազմական գործողութեանց վերջ տալու յանձնառութեան տակ մտնելով: Բաթումի դաշնագրի ստորագրութեան ժամանակ հայկական զօրամասերը հազիւ տասը հազար զինւոր կը հաշւէին, որոնց դիմաց թուրքական բանակը շարժման մէջ դրած էր աւելի քան երեսունհինգ հազար զինւոր:
Բայց ժամանակը շատ արագ եկաւ փաստելու, որ առանց ռազմական յաղթանակի ձեռք բերւած քաղաքական յաջողութիւնները ընդհանրապէս չեն դիմանար կեանքի քննութեան:
Այդպիսին եղաւ ճակատագիրը նաեւ Բաթումի դաշնագրին: Սարդարապատի մէջ ռազմականօրէն պարտւած Թուրքիան չէր կրնար եւ չկրցաւ մնայուն բնոյթ տալ Բաթումի դաշնագրով իր ձեռք բերած քաղաքական յաջողութեան: Երբ հոկտեմբերի 1918-ին Մուտրոսի մէջ դաշնակիցները խաղաղութեան դաշնագիր կնքեցին թուրքերուն հետ, նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութիւնը արդէն վերածւած էր յիսուն հազար քառակուսի կիլոմետր տարածութեամբ հայոց երկրի ու պետականութեան:
Իսկ Սեւրի դաշնագրի ստորագրութեամբ եւ Մ. Նահանգներու նախագահ Վուդրօ Վիլսոնի գծած սահմաններով՝ հայկական ամբողջացած պետութիւնը միջազգային օրէնքով իրաւունք կը ստանար իր գերիշխանութիւնը հաստատելու հայրենի մեր հողերուն շուրջ 160 հազար քառակուսի կիլոմետրին վրայ՝ դէպի Սեւ Ծով ելքով:

Յարակից լուրեր

  • Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է
    Դաշնակցութիւնը իր գործին խստագոյն քննադատն է

    Դիմատետրի էջիս տեղադրած «ԻՆՉՈ՞Ւ ՉԻ ԳԱՐ ՅԵՂԱՓՈԽՈՒԹԻՒՆԸ» յօդուածիս առիթով երէց ընկերս Կարօ Արմէնեան կատարած է սքանչելի նկատողութիւն, որուն ճշմարտութիւնը, հարազատութիւնը եւ իմաստութիւնը թարգմանն է իւրաքանչիւր Դաշնակցականի գաղափարական բծախնդրութեան։

  • Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են
    Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են

    Զոյա Թադէոսեանը (արժէ՞ ներկայացնել) Դաշնակցութեանը 24 ժամ է տւել, որ ներողութիւն խնդրի այս օրերին իր հասցէին հնչեցւած «վիրաւորանքների» համար, այլապէս, սպառնացել է` մտքի դրածն անել:

    Հիմա ես մի քիչ կասկածում եմ, որ որեւէ մէկը Զոյա Թադէոսեանից յանկարծ ներողութիւն խնդրի, որովհետեւ, եթէ մէկը կայ, որ պէտք է ներողութիւն խնդրի հայ ժողովրդից (ինչը եւ արեց) ու արցախեան հերոսամարտի զոհերից, դա Զոյա Թադէոսեանն է, որ իր աբսուրդ յայտարարութիւններով մաքուր օդում իսկական ամպրոպ պայթեցրեց: 

  • Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան
    Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան

    1918 թ. օգոստոսի մէկին (նոր տոմարով)` հինգշաբթի օրը, Երեւանում, բացւեց Հայաստանի Հանրապետութեան անդրանիկ գերագոյն օրէնսդրական ժողովի` Հայաստանի Խորհրդի առաջին նստաշրջանը:

    Քաղաքն ունէր սովորական տեսք: Ոչ մի զարդարանք փողոցներում: Բացի մի քանի պաշտօնական շէնքերից, ոչ մի դրօշակ: Խանութները բաց էին: Կառավարութիւնը ոչ մի միջոց ձեռք չէր առել եւ թողել էր, որ ազգաբնակութիւնն ինքը որոշի իր վերաբերմունքը, եւ ամէն ոք, ըստ սովորութեան, իր գործի հետեւից էր:

  • Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը
    Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը

    Թուրք ուսումնասիրող Ումիթ Իւքսէլը Թուրքիայում հրատարակւող մշակութային «Հայաթ» ամսագրին տւած հարցազրոյցում պատմել է Օսմանեան կայսրութեան տարիներին սուլթանական պալատում 23 տարի լուսանկարիչ աշխատած Ֆեբուս Էֆենդիի մասին, ով իրականում հայազգի Պօղոս Թագուլեանն էր եւ անձամբ էր լուսանկարում սուլթաններին։

  • 28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը
    28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը

    Մայիս 28-ին, 100 տարի առաջ, Արարատեան դաշտին մէջ, հայ ժողովուրդը սեփական ուժով պարտութեան մատնեց թրքական ասպատակ զօրքերը եւ արժանաւորապէս, այլեւ հերոսական արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։