Հա

Ազգային

11/07/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Հնչակեան մարտիրոսութեան քսան կախաղանները (15 յունիսի 1915)

Յունիս 15-ին, 101 տարի առաջ, Օսմանեան կայսրութեան մայրաքաղաք Կ. Պոլսոյ գլխաւոր հրապարակներէն «Սուլթան Պայազէտ»-ի վրայ, հայ ժողովուրդի յեղափոխական զաւակներէն քսան մարտիրոսներ միաժամանակ կախաղան հանւեցան:
Այդպէ՛ս, կողք-կողքի շարւած 20 կախաղաններու վրայ յաջորդաբար նահատակւելով, հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրութեան համար պայքարի դաշտ նետւած գաղափարի մարտիկ քսան ընկերներ եղբայրացան նաեւ... գերագոյն զոհաբերութեան՝ մարտիրոսական մահւան մէջ:

Ն.


Յունիս 15-ին, 101 տարի առաջ, Օսմանեան կայսրութեան մայրաքաղաք Կ. Պոլսոյ գլխաւոր հրապարակներէն «Սուլթան Պայազէտ»-ի վրայ, հայ ժողովուրդի յեղափոխական զաւակներէն քսան մարտիրոսներ միաժամանակ կախաղան հանւեցան:
Այդպէ՛ս, կողք-կողքի շարւած 20 կախաղաններու վրայ յաջորդաբար նահատակւելով, հայ ժողովուրդի ազգային ազատագրութեան համար պայքարի դաշտ նետւած գաղափարի մարտիկ քսան ընկերներ եղբայրացան նաեւ... գերագոյն զոհաբերութեան՝ մարտիրոսական մահւան մէջ:
Քսան հայորդիներն ալ կը պատկանէին Սոցիալ-դեմոկրատ Հնչակեան կուսակցութեան: Հնչակեան ղեկավար գործիչներ Փարամազն ու դոկտ. Բեննէն կը գլխաւորէին Քսան Մարտիրոսներու ցուցակը:
Իսկ դահիճը մէկն ու միակն էր՝ թուրքական պետութիւնը, որ իթթիհադական իր դէմքով վճռած էր ի սպառ բնաջնջել հայ ժողովուրդը:
Քսան հայ յեղափոխականները այդպէ՛ս միաժամանակ կախաղան բարձրացնելու դաժանագոյն քայլին Իթթիհադական իշխանութիւնը դիմեց յատուկ դիտաւորութեամբ:
Շաբաթներ առաջ՝ Ապրիլ 24-ին Պոլսոյ մէջ մէկ գիշերւան ընթացքին իր ձեռնարկած հարիւրաւոր հայ մտաւորականներու ձերբակալութենէն եւ աքսորէն ետք, Իթթահադ ուզեց կատարել սեփական ուժի եւ դաժանութեան այսօրինակ կարծր ու վայրագ ցուցադրութիւն մը, որպէսզի մայրաքաղաքէն սկսած եւ կայսրութեան ողջ տարածքին մոլեգնած հայասպանական իր ոճիրին անարգել գործադրութեան դէմ ընդդիմութեան եւ դիմադրութեան ամէն փորձ իր սաղմին մէջ խեղդէր... բարոյալքումի եւ անզօրութեան մատնելու համար հայ ժողովուրդի մարտունակութիւնն ու յեղափոխական ոգին:
Այդպէ՛ս, մօտաւորապէս տարի մը առաջ՝ 16 յուլիսի 1914-ին իր ձերբակալած Հնչակեան 120 գործիչներու վերաբերեալ Իթթիհադի գլխաւորած կառավարութիւնը յանկարծ որոշեց, մայիս 1915-ին, արագօրէն դատ ու դատաստան տեսնել, մայիս 27-ին մահապատիժի դատավճիռ կայացնել Քսանին նկատմամբ եւ յունիս 2-16-ին, կենտրոնական ու միեւնոյն հրապարակին վրայ, կողք¬կողքի կախաղան բարձրացնել զանոնք՝ հազարաւոր «հանդիսատեսներու» առջեւ:
Հնչակեան կուսակցութեան 120 գործիչները նոյնպէս՝ միաժամանա՛կ ձերբակալւած էին 1914-ի յուլիս 16-ին, երբ Քեօստէնճէի (Կոստանցա, Ռումինիա) մէջ կայացած Հնչակեան կուսակցութեան 7-րդ Ընդհանուր համագումարէն անոնք կը վերադառնային Պոլիս եւ, Պոլսոյ վրայով, իրենց շրջանները: Իթթիհադական իշխանութիւնը գտած էր ժողովին մասնակիցներէն մատնիչ-գործակալ մը՝ Արշաւիր Սահակեան անունով, որ ծանօթ էր իբրեւ Արթուր Եսայեան եւ ժողովին կը մասնակցէր իբրեւ կուսակցութեան Եգիպտոսի կազմակերպութիւնը ներկայացնող պատւիրակ:
Ինչպէս որ «Երկիր մեդիա»-ի «Այս օրը» հաղորդաշարին հեղինակը՝ Վարդան Օհանեան կընդգծէ, հայանուն մատնիչը իր «կուսակիցների ցուցակներն ու ժողովի որոշումները թուրք հիւպատոսի միջոցով փոխանցել է Պոլսի ոստիկանապետին: Չբաւարարւելով ստոր արարքով՝ մատնիչը նաեւ դատավարութեան ժամանակ է վկայութիւններ տւել, մեղադրել կուսակիցներին անջատական գաղափարներ կրելու, երկիրը (Օսմանեան կայսրութիւնը) մասնատելու միտւած ձեռնարկների մէջ եւայլն: Մեղքերից հիմնականը համարւում էր Երիտ-թուրք կուսակցութեան պարագլուխների՝ Թալէաթի, Էնւերի, Ջեմալի ահաբեկումը կազմակերպելը»:
Մեր օրերուն համացանցի վրայ զետեղւած Հնչակեան կուսակցութեան պաշտօնական կայքէջը, Քսան Մարտիրոսներուն նւիրւած պատմական ակնարկով մը, իր կարգին կը հաստատէ, որ կուսակցութիւնը իր Կոստանցայի համագումարին կայացուցած էր Իթթիհադի հակահայ քաղաքականութեան դէմ զինեալ դիմադրութեան եւ ընդյատակեայ գործունէութեան անցնելու որոշումներ, որոնց շարքին՝ Ադանայի ջարդին մէջ իրենց ունեցած պատասխանատւութեան համար Իթթիհադի պարագլուխներուն ահաբեկումը:
Բայց, սեփական շարքերէն եկող վատագոյն մատնութիւնը փաստօրէն կանխատեսելի դարձուց Հնչակեան ղեկավարութեան քայլերը: Ժողովէն վերադարձող գործիչները Պոլսոյ մէջ դէմ-յանդիման եկան յոռեգոյն... անակնկալին եւ խմբովին ձերբակալւեցան:
120 հայ յեղափոխականներ բանտարկելով՝ Իթթիհադական կառավարութիւնը իր ձեռքին ունեցաւ թէ՛ հայ ժողովուրդը անջատողականութեամբ «մեղադրելու», թէ՛ ընդհանրապէս հայ յեղափոխական շարժման ու, հնչակեաններու կողքին, նաեւ որոշապէս Դաշնակցութեան վրայ ճնշում բանեցնելու ազդու «յաղթաթուղթ» մը...
Հնչակեան բանտարկեալներուն նկատմամբ կիրարկւեցան թուրքական վայրագութեանց զինանոցին ծանօթ բոլոր կարգի բռնութիւնները:
Ատենի թիֆլիսեան «Մշակ» թերթը կը վկայէ, որ Թալէաթ անձամբ հետամուտ էր, որպէսզի Հնչակեան գործիչները ծանրագոյն պատիժներու ենթարկւին: Այսուհանդերձ՝ 120 բանտարկեալներէն մէկ մասին զանազան միջնորդութիւններու շնորհիւ, իսկ ուրիշներէն կաշառք վերցնելով՝ ոստիկանութիւնը հետագայ ամիսներուն կարեւոր մասը ազատ արձակեց: Իսկ դատավարութիւնը սկսաւ 1915-ի մայիս 10-ին եւ տեւեց 17 օր: Վճիռը հրապարակւեցաւ մայիս 27-ին: Անմեղ հռչակւեցան 6 հոգիներ, որոնց մէջ էր Հմայակ Արամեան, որ հետագային գրեց եւ լոյս ընծայեց «Վերածնունդի երկունքը», «Քսան կախաղանները» եւ «Յարգանք Սոցիալ-դեմոկրատ Հնչակեան 20 անմահներուն» աշխատութիւնները (այս գործերը կը հանդիսանան դատավարութեան մասին հիմնական աղբիւրները):
«Ռազմական ատեան»-ը երկու տասնեակէ աւելի գործիչներու դէմ արձակեց տարբեր ժամկէտներով բանտարկութեան պատիժներ, իսկ քսան յեղափոխականներու համար վճռեց մահապատիժ, ինչ որ գործադրւեցաւ 1915-ի յունիս 15-ին (հին տոմարով՝ յունիս 2):
Վկայութեանց համաձայն՝ կախաղան հանւած առաջին դատապարտեալը եղաւ Փարամազ, որ ծնունդով մեղրեցի էր, ռուսահպատակ, մանկավարժ, հրապարակախօս, յեղափոխական գործիչ, ՍԴՀԿ Կենտրոնական վարչութեան անդամ, Իթթիհադի ղեկավարները ահաբեկելու գործով հիմնական մեղադրեալ եւ աւազանի անունով Մաթէոս Սարգսեան: Պահպանւած է մահէն առաջ անոր արտասանած հետեւեալ խօսքը. «Դուք միայն մեր մարմինը կրնաք սպանել, բայց մեր գաղափարը՝ ոչ: Վաղը ան պիտի երեւի Արեւելքի հորիզոնին վրայ: Հայութիւնը պիտի ողջունէ ինքնավար սոցիալիստական Հայաստանը»:
Յաջորդաբար պարանը կանցնեն նաեւ միւս դատապարեալներու վիզէն՝
Դոկտ. Բեննէ Թորոսեան. աւազանի անունով՝ Պետրոս, խարբերդցի էր, որ հնարաւորութիւն ունեցաւ բանտէն փախուստ տալու, բայց գերադասեց մահը՝ գաղափարի իր ընկերներուն հետ, իսկ կախւելէ առաջ ալ յայտարարեց. «Մեզ՝ քսանս կը կախէք, բայց 20 հազարներ պիտի հետեւեն մեզի»:
- Արամ Աչըգպաշեան՝ արաբկիրցի էր, Գում Գափուի առաջին՝ հնչակեան ցոյցի եւ Շապին-Գարահիսարի առաջին դիմադրութեան կազմակերպիչներէն, Պոլսոյ Հնչակեան կազմակերպութեան հիմնադիր, 48 տարեկան:
- Գեղամ Վանիկեան՝ ծնունդով վանեցի էր, զինւորական վարժարանի ուսանող, Հնչակեան Ուսանողական միութեան նախագահ:
- Երւանդ Թոփուզեան՝ Պարտիզակի հայոց վարժարանի ուսուցիչն էր, կուսակցական ծածկանունը՝ Բանւոր: Մեղքերու թողութիւն ընդունելու նպատակով՝ Պոլսոյ Գում Գափու թաղամասի Մայր եկեղեցիէն հրաւիրւած քահանայ Գալուստ Պօղոսեանի վկայութեամբ, կախւելու վերջին պահուն, անոր շուրթներուն հնչած է «Մեր Հայրենիք»-ի վերջին քառեակը. «Ամենայն տեղ մահը մի է...»:
- Ռուբէն Կարապետեան՝ նաեւ Վահան Բոյաճեան անունով ծանօթ, 41 տարեկան, գործած էր ընդհանրապէս արտասահմանի մէջ:
- Արմենակ Համբարձումեան:
- Գառնիկ Բոյաճեան:
- Երեմիա Մանուկեան:
- Յակոբ Բասմաճեան:
- Յովհաննէս Տէր-Ղազարեան:
- Թովմաս Թովմասեան:
- Մուրադ Զաքարեան:
- Մկրտիչ Երիցեան:
- Գարեգին Պօղոսեան:
- Աբրահամ Մանուկեան:
- Մինաս Քեշիշեան (յայտնի է նաեւ Սարը Խաչիկ, Մշակ Մինաս անուններով):
- Սմբատ Գըլըճեան:
- Հրանտ Եկաւեան:
- Պօղոս Պօղոսեան:
Բացի կախաղան հանւած այս քսան մարտիրոսներէն, «Ռազմական Ատեան»-ը հեռակայ կարգով մահւան դատապարտեց նաեւ հնչակեան ղեկավար գործիչներէն Սաբահ-Գիւլեանին, Վարազդատին եւ Հրանտ Աղաջանեանին: Իսկ տասը օր անց, նոյն ատեանը՝ նախագահութեամբ Նաֆըզ բէյի, մահւան վճիռ կայացուց Հնչակեան կուսակցութեան հետ կապ չունեցող Պօղոս-Նուբար փաշայի նկատմամբ եւս՝ անկախ Հայաստան ստեղծելու նպատակով օտար տէրութիւններու հետ գործակցելու մեղադրանքով:
Ահա՛ այսպիսի դաժան վախճանի դատապարտւեցան քսան կախաղաններու հայ մարտիրոսները, որոնք՝ մահապատիժի գործադրութեան ներկայ հայ քահանային վկայութեամբ՝ իրենք զիրենք պահեցին արիաբար.- «Ոչ մէկ տրտունջ կամ դժգոհութիւն կը լսւէր անոնց բերնէն, որովհետեւ համոզւած զինւորագրեալներ էին ազատութեան բանակին»: Իսկ ականատեսի մը վկայութեամբ՝ նախքան դատավճռի իրականացումը, բոլորը միաբերան երկու անգամ կրկնեցին. «Կեցցէ՛ Հայաստան»:
Թուրքական պետութիւնը սպանեց հայ յեղափոխականներուն մարմինը, ինչպէս որ յաջողեցաւ ծանրագոյն հարւածի տակ առնել ամբողջ հայ ժողովուրդը:
Բայց, հայասպանը չյաջողեցաւ զգետնել Հայու յեղափոխական կամքն ու կորովը, որովհետեւ կախաղանները արհամարհող Ազգին ոչ մէկ ուժ կրնայ վերջնականապէս ճզմել:
Իրենց այդ պատգամով ալ անմահացան Հնչակեան Քսան Կախաղաններու հայ մարտիրոսները, որոնց յիշատակին կարժէ կրկնել Վահան Թեքէեանի («Քսան Հնչակեան Վկաներուն») հետ՝


Ինչպէս անշուշտ մսեցաւ, օ՜, մսեցաւ ձեր հոգին,
Երբ Մայիսի այդ առտուն, արշալոյսէն դեռ առաջ,
Իրարու քով, իրարու միայն կառչած նայւածքին,
Մահափայտերը տեսաք ձեր դէմ ցցւած իբրեւ խաչ:

 

Ինչպէ՜ս անշուշտ խորհեցաք, թէ ալ արեւը երբեք
Նոյն օրն ու օր մը նորէն պիտի երբեք չծագի
Ձեզի համար, եւ ինչպէս այդ զգացմամբ սրտաբեկ,
Դուք նայեցաք ճերմկող անհունութեան երկնքի...

 

Ինչպէ՜ս անցան մի առ մի ձեր աչքերուն առջեւէն
Սիրւած դէմքերը բոլոր հայրենիքին հետ սիրւած,
Եւ հին յուշերը անուշ եւ նոր յոյսերը ամէն...

 

Բայց եւ ինչպէ՜ս ամէնքդ ալ, վերջին պահուն, ձեր դիմաց,
Երազային, շատ պայծառ ուրիշ արեւ մը տեսաք,
Եւ ճօճեցաք օդին մէջ, զայն խմելէ ետք ցյագ...

Յարակից լուրեր

  • Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են
    Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են

    Զոյա Թադէոսեանը (արժէ՞ ներկայացնել) Դաշնակցութեանը 24 ժամ է տւել, որ ներողութիւն խնդրի այս օրերին իր հասցէին հնչեցւած «վիրաւորանքների» համար, այլապէս, սպառնացել է` մտքի դրածն անել:

    Հիմա ես մի քիչ կասկածում եմ, որ որեւէ մէկը Զոյա Թադէոսեանից յանկարծ ներողութիւն խնդրի, որովհետեւ, եթէ մէկը կայ, որ պէտք է ներողութիւն խնդրի հայ ժողովրդից (ինչը եւ արեց) ու արցախեան հերոսամարտի զոհերից, դա Զոյա Թադէոսեանն է, որ իր աբսուրդ յայտարարութիւններով մաքուր օդում իսկական ամպրոպ պայթեցրեց: 

  • Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը
    Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը

    Թուրք ուսումնասիրող Ումիթ Իւքսէլը Թուրքիայում հրատարակւող մշակութային «Հայաթ» ամսագրին տւած հարցազրոյցում պատմել է Օսմանեան կայսրութեան տարիներին սուլթանական պալատում 23 տարի լուսանկարիչ աշխատած Ֆեբուս Էֆենդիի մասին, ով իրականում հայազգի Պօղոս Թագուլեանն էր եւ անձամբ էր լուսանկարում սուլթաններին։

  • Ձեզ ո՞վ է սնանում
    Ձեզ ո՞վ է սնանում

    Արդարութեան կացինահարները Դաշնակցութեանը մեղադրում են անարդարութեան մեղքով։

    Հաւասարութեան ոտնահարները Դաշնակցութեանը այպանում են անհաւասարութեան յանցանքով։

    Ազատութեան իրաւունքների կաշկանդները Դաշնակցութեանը պախարակում են ազատութեան իրաւունքների զլացումով։

  • Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք
    Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք

    Դաշնակցական կոչուելու համար բաւական չէ տեսականօրէն յարել Դաշնակցութեան ծրագրին ու կանոնագրին եւ համակրանքով ընդունել կանոնագրութեան հինգ պահանջներն ու կուսակցական որոշումները եւ կրաւորական կերպով ենթարկուել նրանց:

  • Ապշեցուցիչ մանրամասներ. ինչպէս են գերմանացի գեներալներն օգնել թուրքերին կոտորել հայերին
    Ապշեցուցիչ մանրամասներ. ինչպէս են գերմանացի գեներալներն օգնել թուրքերին կոտորել հայերին

    Գերմանական պարբերականը ապշեցուցիչ մանրամասներ է պարզել այն մասին, թէ ինչ դեր է ունեցել Գերմանիան Հայոց Ցեղասպանութեան ժամանակ։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։