Հա

Ազգային

13/07/2016 - 10:30

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Վահան Նաւասարդեան (1886-1956)

60 տարի առաջ, 24 յունիսի 1956-ի վաղ առաւօտեան, անակնկալ անհանգստութեամբ հիւանդանոց փոխադրւեցաւ եւ, նոյն կէսօրին, կեանքէն 70 տարեկանին հեռացաւ գաղափարի մարտիկի ու կազմակերպական ղեկավարի դաշնակցական առինքնող դէմք մը:
Ընկեր Վահան Նաւասարդեան ոչ եւս է՝ գուժեց «Յուսաբեր»-ը, ՀՅԴ Եգիպտոսի պաշտօնաթերթը, որ ձեռակերտն ու միանգամայն պատւանդանը հանդիսացաւ բոցաշունչ հրապարակագրին:

Գաղափարի մարտիկն ու կազմակերպչական ղեկավարը

Ն.


60 տարի առաջ, 24 յունիսի 1956-ի վաղ առաւօտեան, անակնկալ անհանգստութեամբ հիւանդանոց փոխադրւեցաւ եւ, նոյն կէսօրին, կեանքէն 70 տարեկանին հեռացաւ գաղափարի մարտիկի ու կազմակերպական ղեկավարի դաշնակցական առինքնող դէմք մը:
Ընկեր Վահան Նաւասարդեան ոչ եւս է՝ գուժեց «Յուսաբեր»-ը, ՀՅԴ Եգիպտոսի պաշտօնաթերթը, որ ձեռակերտն ու միանգամայն պատւանդանը հանդիսացաւ բոցաշունչ հրապարակագրին:
Աշխարհով մէկ, Միջին Արեւելքի հայօճախներէն մինչեւ Յունաստան, Ֆրանսիա, Միացեալ Նահանգներ ու Հարաւային Ամերիկա, Դաշնակցութեան մեծ ընտանիքը՝ իր շարքերով եւ կառոյցներով, գաղափարակից միութիւններով ու ուղեկից ազգային իշխանութիւններով, պաշտօնական սուգ պահեց օրերով: Ի դէպ, յունահայ գաղութը տասնօրեայ սուգ յայտարարեց՝ ըստ արժանւոյն ոգեկոչելու համար իրեն այնքան սրտամօտ ազգային գործիչին կորուստը:
Եւ վարագոյրը իջաւ կեանքին ու գործունէութեան վրայ գաղափարական պայքարի այն անխոնջ դրօշակիրին, որուն աշխատունակութիւնը առասպելական էր՝ օրական մինչեւ 16 ժամի հասնելով:
Անցեալ դարու քսանականներու երկրորդ կէսէն մինչեւ 1956-ի իր մահը, Վահան Նաւասարդեան անվիճելիօրէն հանդիսացաւ Հայկական Յեղափոխութեան եւ անոր ամենէն մարտունակ ու կազմակերպ հոսանքին՝ Դաշնակցութեան ազգային-քաղաքական եւ գաղափարական-ռազմավարական ուղին վերանորոգող, հայ քաղաքական մտքի դիմագրաւած նորայայտ խութերը յաղթահարող եւ լուսաւոր գալիքին հունը հարթող առաջապահ մտածողը:
Հայ ժողովուրդի եւ յատկապէս տարագիր հայութեան կեանքի երեսնամեայ այդ ամբողջ ժամանակաշրջանը, փաստօրէն, դրոշմւեցաւ տիրական ու ղեկավար ներգործութեամբ Վահան Նաւասարդեանի եւ դաշնակցական մեծանուն միւս Հսկային՝ իրմէ միայն երեք ամիս առաջ մահացած Դրոյի: ՀՅԴ իրերայաջորդ Բիւրոներուն իրենց երկարամեայ անդամակցութեամբ եւ առանձնայատուկ սերտ գործակցութեամբ՝ Դրօ իբրեւ մրրկածին մարտիկի եւ Նաւասարդեան իբրեւ ռազմաշունչ գաղափարախօսի, տիրական ու ղեկավար ներկայութիւն դարձան այն աստիճան, որ գաղափարական կենտրոնացման նախադէպ առաջացուցին Դաշնակցութեան կեանքին մէջ՝ երբեմն նաեւ կենտրոնաձիգ ղեկավարման վտանգին ու տագնապին մատնելով ապակենտրոնացման իր աւանդներով միս ու ոսկոր կապած ՀՅԴ կազմակերպութիւնը:
Այդուհանդերձ՝ Դրօ-Նաւասարդեան ղեկավարութեամբ հունաւորւած տարագիր Դաշնակցութեան սփիւռքեան կազմաւորման շրջանը անուրանալի իր նպաստը եւ ներդրումը ունեցաւ սփիւռքեան պայմաններու պարտադրած տեղայնամտութեան չարիքը յաղթահարելու պայքարին դէմ:
Ղարաբաղի ծնունդ էր Վահան Նաւասարդեան: 29 նոյեմբերի 1886-ին ծնած էր Շուշի, որուն ռէալական վարժարանը աւարտելէ ետք, յաճախած էր Բաքւի առեւտրական վարժարանը: Այնուհետեւ բարձրագոյն իր ուսումը ստացած էր Սանկտ Պետերբուրգի համալսարանին մէջ՝ վկայւելով Տնտեսագիտութեան բաժանմունքէն:
Նաւասարդեան ուսանողական տարիքէն դրսեւորած էր հռետորական եւ հրապարակագրական իր տաղանդը: Յանդուգն նկարագրի եւ յախուռն գաղափարներու տէր երիտասարդ էր, երբ Շուշիի մէջ անդամագրւեցաւ Դաշնակցութեան ու կազմակերպական աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալեց աշակերտական եւ ուսանողական շրջանակներու մօտ:
Իբրեւ այդպիսին՝ 1905-ին ընտրւեցաւ երիտասարդ պատգամաւոր, մասնակցելու համար Էջմիածնի մէջ գումարւած Ամենայն հայոց կաթողիկոսութեան Ազգային ընդհանուր ժողովին, որուն նախագահեց Սիմոն Զաւարեան: Հայ եկեղեցապատկան կալւածներու ցարական բռնագրաւման դէմ հայկական ընդվզումի, ինչպէս եւ համառուսական առաջին յեղափոխութեան ու հայ-թաթարական ընդհարումներու բուռն եւ խառն ժամանակաշրջանն էր: Հարիւրաւոր պատգամաւորներու ներկայութեան երիտասարդ Նաւասարդեանի բոցաշունչ ելոյթը՝ ցարական իշխանութեանց հակահայ եւ գրգռիչ քաղաքականութեան դէմ, արժանացաւ ոչ միայն Ժողովի գնահատանքին, այլեւ ցարական ոստիկանութեան ուշադրութեան, որուն արձակած ձերբակալման հրամանագրէն Նաւասարդեան մազապուրծ ազատեցաւ:
Սանկտ Պետերբուրգէն վերադառնալով Բաքու՝ Նաւասարդեան լծւեցաւ կազմակերպական աշխատանքի, միաժամանակ աշխատակցելով շրջանի դաշնակցական մամուլին, Բաքւի «Արեւ»-ին, Թիֆլիսի «Հորիզոն»-ին եւ Շուշիի «Ապառաժ»-ին: Այս շրջանին ընտրւեցաւ ՀՅԴ Ոսկանապատի (Բաքւի) Կ. կոմիտէի անդամ, որ օրին արեւելահայ իրականութեան մէջ գործող դաշնակցական ամենէն ծանրաբեռնւած մարմինն էր:
1917-ին, Էջմիածնի «Գէորգեան» Ճեմարանի տեսուչ Գարեգին եպիսկոպոսի հրաւէրով, ուսուցչական ծառայութեան կոչւեցաւ եւ, նորահաս սերունդի գաղափարական պատրաստութեան կողքին, կազմակերպական աշխոյժ գործունէութիւն ծաւալեց իբրեւ ՀՅԴ Մրգաստանի (Երեւան) Կ. կոմիտէի անդամ: Վահան Նաւասարդեան արդէն իր քաղաքական եւ գաղափարական տարերքին բարձրակէտին կը գտնւէր: Ռուսական յեղափոխութեան հետեւանքով քայքայւող կովկասեան ռազմաճակատի վերաշխուժացման դրօշակիրներէն էր եւ քաղաքական ու կազմակերպական մեծ ներդրում ունեցաւ դասալիք կամ «տուն կանչւած» ռուս զինւորներու դիրքերը հայ կամաւորական ուժերով պահպանելու դժւարին գործի իրականացման մէջ: Ընտրւեցաւ անդամ Ալեքսանդրապոլի (Գիւմրի) Քաղաքային վարչութեան, որուն նախագահն էր, այդ օրերուն, Ալեքսանդր Խատիսեան: Իսկ երբ Խատիսեան կանչւեցաւ Թիֆլիսի, Նաւասարդեանի յանձնւեցաւ Ալեքսանդրապոլի Քաղաքապետի պատասխանատւութիւնը:
Քաղաքապետի այդ առաքելութիւնը եւս Նաւասարդեան յաջողութեամբ պսակեց՝ իր բախտորոշ ներդրումը ունենալով Ղարաքիլիսայի հերոսամարտի կազմակերպման մէջ:
Հայաստանի անկախութեան կերտումէն ետք, Վահան Նաւասարդեանի յանձնւեցաւ Թիֆլիսի ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Հորիզոն»-ի խմբագրութիւնը: Հայ-ռուսական եւ հայ-վրացական յարաբերութիւններու կանոնաւորման լուրջ խնդիրներ կը դիմագրաւէր Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Վահան Նաւասարդեանի վիճակւեցաւ, թէ՛ գաղափարական եւ թէ՛ քաղաքական առումներով, Թիֆլիսի մէջ հայանպաստ հող պատրաստելու դժւարին, այլ զգայուն պատասխանատւութիւնը: Բայց հայ-վրացական յարաբերութիւնները արագօրէն վատթարացան, պատերազմը անխուսափելի դարձաւ եւ, հայկական ու վրացական զօրքերու միջեւ բախումներու շրջանին, Նաւասարդեան ենթարկւեցաւ Թիֆլիսի ոստիկանութեան հետապնդումին, անցաւ ընդյատակ եւ իր թագստոցէն վարեց հայ¬վրացական հաշտութեան բանակցութիւնները:
Այնուհետեւ ընտրւեցաւ Հայաստանի խորհրդարանի պատգամաւոր եւ փոխադրւեցաւ Երեւան: Օրէնսդրական աշխոյժ գործունէութեան կողքին՝ իր մասնակցութիւնը բերաւ Հայաստանի Հանրապետութեան արտաքին-դիւանագիտական աշխատանքներու հունաւորումին, յատկապէս հայեւռուսական բանակցութիւններու շրջագիծէն ներս:
1920-ի աշնան սաստկացած քեմալական ներխուժման շրջանին, Նաւասարդեան ամբողջութեամբ լծւեցաւ ռազմաճակատի կազմակերպման ու ամրապնդման աշխատանքներուն: Իսկ Հայաստանի Հանրապետութեան խորհրդայնացումէն ետք, որոշեց արտասահման անցնիլ Վրաստանի վրայով, բայց վրացական սահմանի վրայ ձերբակալւեցաւ եւ Երեւան բերւեցաւ ու բանտարկւեցաւ: Յաջողեցաւ բանտէն փախուստ տալ, Բաթումի վրայով արտասահման անցաւ, կարճ ժամանակով գործեց Պոլսոյ մէջ եւ, 1923-էն ետք, վերջնականապէս հաստատւեցաւ Կահիրէ, Եգիպտոս:
Վահան Նաւասարդեանի սփիւռքեան գործունէութեան աւելի քան երեսնամեայ շրջանը նոյնացաւ Եգիպտոսի հայ գաղութի, յատկապէս «Յուսաբեր»-ի պատմութեան հետ: Ստանձնելով «Յուսաբեր»-ի խմբագրութիւնը եւ, մանաւա՛նդ, օգտւելով Հայաստանի Հանրապետութեան տարագիր ղեկավարութեան Կահիրէ կենտրոնացումէն, Նաւասարդեան յաջողեցաւ գաղափարական ճառագայթումի գլխաւոր կենտրոնի մը վերածել Եգիպտոսի դաշնակցական կազմակերպութիւնը: Իր շուրջ համախմբելով տեղական թարմ ուժեր եւ հաւատաւոր երիտասարդներ՝ ան կրցաւ ոչ միայն «Յուսաբեր»-ը վերածել պատւաբեր հաստատութեան մը, այլեւ՝ թափ տալ համասփիւռքեան ընդգրկումով ազգային-հասարակական եւ մշակութային-կրթական ծաւալուն գործունէութեան:
Այդ ճամբուն վրայ հիմնական նւաճում մը հանդիսացաւ «Համազգային» հայ մշակութային միութեան հիմնադրութիւնը, որուն նախաձեռնողները գլխաւորաբար Լեւոն Շանթ եւ Նիկոլ Աղբալեան եղան, բայց Համօ Օհանջանեանի, Գասպար Իփէկեանի եւ Ստեփան Եսայեանի պէս հեղինակութեանց կողքին նաեւ ու մանաւանդ Նաւասարդեան իր կարեւոր աջակցութիւնը բերաւ:
Ե՛ւ եգիպտահայ գաղութի, ե՛ւ «Յուսաբեր»-ի (իր օրաթերթով, յաւելւածներով ու հրատարակչականով) կենտրոնական դերակատարութիւնը աւելիով շեշտւեցաւ 1933-ի ՀՅԴ 12-րդ Ընդհանուր ժողովէն ետք: Նորընտիր Բիւրոյի նստավայրը Փարիզէն Կահիրէ տեղափոխւեցաւ, իսկ 1933-ի յունւարին հրատարակութենէ դադրած ՀՅԴ պաշտօնաթերթ «Դրօշակ»-ի երկարատեւ (ի դէպ, մինչեւ 1969-ի Բէյրութ վերահրատարակութիւնը) բացը լեցնելու եկաւ «Յուսաբեր»-ը, իբրեւ անպաշտօն ՀՅԴ կենտրոնական օրգան:
Սփիւռքեան աւելի քան երեսնամեայ գործունէութիւնը, ինչպէս նաեւ ՀՅԴ Բիւրոյին իր քառորդ դարու անդամակցութիւնը Վահան Նաւասարդեանի անունին կապեցին գաղափարական եւ քաղաքական աշխատութիւններու ամբողջ ժառանգութիւն մը: Իր աշխատունակութեան շնորհիւ, Նաւասարդեան յաջողեցաւ թէ՛ հասնիլ օրաթերթի հեւքոտ ու մաշեցնող առօրեայ պարտաւորութեանց, թէ՛ հայ քաղաքական մտքի գանձարանը հարստացնել մնայուն արժէք ներկայացնող երկերով: «Ի՞նչ չէր եւ ի՞նչ պիտի լինէր մեր ուղին», «Հ. Յ. Դաշնակցութեան անելիքը», «Դաշնակցութեան «Լիկվիտացիան», «Ընկերվարութիւնը եւ դեմոկրատիզմը», «Դաշնակցութեան քաղաքական ուղին», «Եղիշէ Չարենց», «Աշխարհի նոր բաժանումը», «Նեղուցները», «Բոլշեւիզմը եւ Դաշնակցութիւնը», «Մեր աննման տղաքը», «Գաղափարների ոգին», «ՀՅԴ գաղափարաբանութիւնը» եւ այլ խորագիրներու տակ առանձին հատորով լոյս տեսած Վահան Նաւասարդեանի գործերը, ինչպէս նաեւ դաշնակցական մամուլի էջերուն ցրւած անոր յօդւածաշարքերն ու ուսումնասիրութիւնները անկորնչելի հարստութիւնը դարձան դաշնակցական մտածողութեան: Անոնք հունաւորեցին Դաշնակցութեան տարագիր շրջանի քաղաքական ռազմավարութիւնը՝ հակահամայնավար գաղափարական պայքարի, արեւմտամէտ կողմնորոշումի եւ ժողովրդավարական արժէքներու պահպանման ուղղութեամբ: Սերունդներու ազգային-քաղաքական եւ յեղափոխական-դաշնակցական կազմաւորման հիմնական աղբիւրներ եղան: Նաեւ ու մանաւանդ՝ քսաներորդ դարու երկրորդ քառորդի գաղափարական շարժումներու վերանորոգման ընդհանուր հունին մէջ, վերաթարմացուցին հայ քաղաքական միտքը՝ դաշնակցական աշխարհայեացքն ու մտածողութիւնը դարու ոգիին հետ այժմէականացնելով:
Նոյնիսկ այսօր, իր մահէն 60 տարի ետք ալ, Վահան Նաւասարդեան այժմէական իր պատգամը ունի հայ ժողովուրդի նորահաս սերունդներուն:
Հայաստանի անկախութեան պահպանումն ու հայոց ազգային պետականութեան ամրապնդումը ամէն բանէ վեր դաւանող Նաւասարդեանի կտակը այսօր եւս, աւելի քան երբեք, կառաջնորդէ հայ քաղաքական միտքը:
Ժողովրդավարական արժէքներու վրայ խարսխւած ընկերվարական արդարութեան եւ հաւասարութեան ձգտելու Նաւասարդեանի կտակը, նոյնպէ՛ս, համահունչ կը մնայ 21-րդ դարու գաղափարական որոնումներու կիզակէտին:
Իսկ վեհ գաղափարներու ոգիով սեփական կեանքն ու ամբողջ ազգի եւ հասարակութեան լինելիութիւնը հարստացնելու Նաւասարդեանի կտակը, անկասկա՛ծ, բոլոր ժամանակներուն եւ սերունդներուն ուղղւած պատգամ է ամէն բանէ առաջ եւ վեր:

Յարակից լուրեր

  • Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան
    Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան

    1918 թ. օգոստոսի մէկին (նոր տոմարով)` հինգշաբթի օրը, Երեւանում, բացւեց Հայաստանի Հանրապետութեան անդրանիկ գերագոյն օրէնսդրական ժողովի` Հայաստանի Խորհրդի առաջին նստաշրջանը:

    Քաղաքն ունէր սովորական տեսք: Ոչ մի զարդարանք փողոցներում: Բացի մի քանի պաշտօնական շէնքերից, ոչ մի դրօշակ: Խանութները բաց էին: Կառավարութիւնը ոչ մի միջոց ձեռք չէր առել եւ թողել էր, որ ազգաբնակութիւնն ինքը որոշի իր վերաբերմունքը, եւ ամէն ոք, ըստ սովորութեան, իր գործի հետեւից էր:

  • 28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը
    28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը

    Մայիս 28-ին, 100 տարի առաջ, Արարատեան դաշտին մէջ, հայ ժողովուրդը սեփական ուժով պարտութեան մատնեց թրքական ասպատակ զօրքերը եւ արժանաւորապէս, այլեւ հերոսական արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը։

  • Պետականակերտմանը այլընտրանք չկայ...
    Պետականակերտմանը այլընտրանք չկայ...

    Ուղիղ հարիւր տարի առաջ նւիրականացւած Հայաստանի Հանրապետութիւնը այսօր մեզ ժառանգում է խորախորհուրդ մի պատգամ.- իրական ազգային գաղափարախօսութեան հիմքի վրայ՝ զարգացող պետականութեան կայացում, իր բոլոր ստորոգելիներով…:

  • Մեր ճշմարիտ յաղթանակը
    Մեր ճշմարիտ յաղթանակը

    Չմոռնանք, որ Դաշնակցութիւնը մուտք գործեց կառավարական դաշինքէն (կոալիցիա) ներս ԻՐ ԻՆՔՆՈՒՐՈՅՆ ՊԼԱՏՖՈՐՄՈՎ, որ կը ցոլացնէր ՀՅԴ 32-րդ Ընդհանուր Ժողովի եւ ՀՅԴ Հայաստանի Գերագոյն ժողովներու որոշումները։ Դժբախտաբար այս շատ կարեւոր հանգամանքը ցարդ լիարժէք եւ տեսանելի կիրառում չէ ստացած իրական կեանքի մէջ։ Պատճառը մասամբ այն է, որ կառավարական դաշինքը գործի երկար փորձ չէ ունեցած տակաւին եւ շատ բան կը մնայ քննարկելի։ Այնուամենայնիւ պէտք է ընդունիլ, որ կարելի չէ ասով միայն բացատրել դաշինքի գործունէութեան մէջ գոյութիւն ունեցող այս շատ կարեւոր բացը։

  • «Ազդակ»-ի խմբագրական. Երկու պատկերներու սահմանադրական հիմքը
    «Ազդակ»-ի խմբագրական. Երկու պատկերներու սահմանադրական հիմքը

    Հայաստանի Հանրապետութեան մէջ պետական եւ հասարակական հարթութիւնները տարբեր ուղղութիւններ դրսեւորելու ընթացքին մէջ են։ Հասարակականէն աւելի հաւանաբար ուսանողական-երիտասարդական դիմագիծի շեշտը պէտք է ընդգծել այն առումով, որ վարչապետի թեկնածուի առաջադրումի գործող մեծամասնութեան որոշումին դէմ հիմնական բողոքողները այդ խաւի ներկայացուցչիներն են։ Ուղղութիւնը հասարակական է այնքան, որ այդ խաւը բնականաբար հասարակութեան ամէնէն աշխուժ խաւն է։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։