Հա

Ազգային

13/07/2016

Հրանտ Մարգարեան.- «Մենք յաճախ անկարելին կարելի ենք դարձրել»

«Ժամանակի վկան» հայագիտական հաղորդաշարի հեղինակ Իրինա Բարսեղեան-Կրպէյեանն այս անգամ անդրադարձել է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պաշտօնապէս հաստատւելուն Հայաստանում, Դաշնակցական առաջին կամաւորական ջոկատների կազմաւորմանը, Լեռնային Ղարաբաղում, Գետաշէնի ենթաշրջանում եւ Շահումեանի շրջանում ինքնապաշտպանութեան կազմակերպմանը, եւ այլ մանրամասներ՝ աւելի քան քառորդ դար առաջ տեղի ունեցած իրադարձութիւններից:

«Ժամանակի վկան» հայագիտական հաղորդաշարի հեղինակ Իրինա Բարսեղեան-Կրպէյեանն այս անգամ անդրադարձել է Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան պաշտօնապէս հաստատւելուն Հայաստանում, Դաշնակցական առաջին կամաւորական ջոկատների կազմաւորմանը, Լեռնային Ղարաբաղում, Գետաշէնի ենթաշրջանում եւ Շահումեանի շրջանում ինքնապաշտպանութեան կազմակերպմանը, եւ այլ մանրամասներ՝ աւելի քան քառորդ դար առաջ տեղի ունեցած իրադարձութիւններից: Ինչպէս նաեւ պատմութեան վերարժեւորումը եւ պատմական դասերի գնահատականը: Ստորեւ ներկայացնում ենք դէպքերի մասնակից, ականատես, Հայ Յեղափոխական Դաշնակցութեան Բիւրոյի ներկայացուցիչ, 90-ական թւականներին ՀՅԴ մարտական պատասխանատու Հրանտ Մարգարեանի վկայութիւնները:

 

160713d01a- Հայաստան գալու որոշումը կայացրել եմ 1988 թւականի առաջին ցոյցերի ժամանակ: Երբ առաջին ցոյցերը եղան եւ մենք արտասահմանում տեսանք այդ ցոյցերը, գուցէ հէնց առաջին ցոյցից յետոյ ես որոշեցի որ պէտք է Հայաստան գամ: Իմ տրամադրութեան մասին յայտնեցի ժամանակի մեր կուսակցութեան, Դաշնակցութեան ղեկավարութեանը եւ 1990 թւականի սկզբին, ընտանիքովս յայտնւեցի Հայաստանում՝ իբրեւ Դաշնակցութեան Բիւրոյի գործիչ: Բայց միաժամանակ ունէի պատասխանատւութիւն Ղարաբաղեան ազատամարտի ուղղութեամբ: Խմբերի, մարտական գործի կազմակերպման իմաստով: Դաշնակցութիւնը նոր էր բացայայտւել Հայաստանում, 90 թւականի օգոստոսին, միաժամանակ առաջին դէպքերը տեղի ունեցան Շահումեանում, ուր հրազէնի կրակոց կար եւ առաջին զոհերը եղան Շահումեանում եւ Գետաշէնում: Շահումեանի շրջանի ղեկավարութիւնից որոշ անձինք դիմեցին մեզ՝ Դաշնակցութեանը, օգնութեան ակնկալիքով: Մենք արդէն սկսել էինք մեր կոմիտէների մակարդակով մարտական որոշ պատրաստւածութիւն, դաստիարակութիւն տալու, մարզումներ կատարելու աշխատանքները: Ձեւաւորւում էին առաջին խմբերը, խմբաւորումները: Նախքան դա կային որոշ կապեր, բայց դրանք կազմակերպւած բնոյթ չունէին: Առաջին խմբերը, 1990 թւականի սեպտեմբերի 2-ին, Հայաստանից մեկնեցին Շահումեան: Եթէ չեմ սխալւում, շուրջ 40 հոգի զինւած՝ ուղղաթիռով իջան Շահումեանի անտառներում եւ մեր առաջին յենարանը, բազան ստեղծւեց այնտեղ: Այնտեղ սկսեցինք Շահումեանի տղաներին մարզելու, տեղի ուժերին մարզելու, մարզւած խմբերին զինելու, եւ ինքնապաշտպանութեանը կազմակերպւած բնոյթ տալու գործը: Բայց միաժամանակ քաջ գիտակցում էինք, որ Շահումեանը պաշտպանելու համար մեզ անհրաժեշտ էր ներկայութիւն լինել եւ կազմակերպել նաեւ Գետաշէնի եւ Մարտունաշէնի պաշտպանութիւնը: Ցաւօք սրտի, առաջին զոհերը, որ եղել էին Գետաշէնում, շատ վատ էր անդրադարձել եւ տեղի բնակչութիւնը մերժում էր որեւէ մարտական ուժի ներկայութիւնն իր շրջանում: Դա լուրջ խնդիր էր: Թաթուլը մտաւորական զինւոր էր, մտաւորական ազատամարտիկ էր: Յիշում եմ մենք զինւած գնացինք Շահումեան: Թաթուլը նաեւ մի ճամպրուկ դասագրքով ուղղւեց դէպի Գետաշէն: 160713d01bՆա, ի զարմանս ինձ, շատ արագ գիւղում ընդունելի դարձաւ, դժւարութեամբ բնականաբար, բայց դարձաւ: Իբրեւ ուսուցիչ աշխատեց եւ կարողացաւ ձեւաւորել առաջին խմբակները: Մենք, երկրորդ, երրորդ, չորրորդ ազատամարտիկին էլ ուղարկեցինք այնտեղ, իբրեւ ուսուցչի օգնական, ուսուցչի անւան տակ՝ Արթուր Կարապետեանին, որ զոհւեց Գետաշէնում, Արամ Պօղոսեանին եւ էլի երիտասարդ ուսանող տղաների՝ բոլորն էլ կրթւած, զարգացած: Այդպէս Գետաշէնում ձեւաւորւեց առաջին ինքնապաշտպանական խումբը: Առաջին գործը, որ մենք յաջողեցրինք, անթել կապն էր կամ ռադիոկապն էր, կամ ռացիան, որը մի կողմից հնարաւորութիւն էր ստեղծում կապ հաստատել Գետաշէնի եւ Երեւանի, միւս կողմից Գետաշէնի եւ Շահումեանի միջեւ: Երկրորդ գործը, որ արեցինք Գետաշէնին գրեթէ կպած երկրորդ աւան՝ Մարտունաշէն ուղարկեցինք մի նոր խումբ, հիմնականում Արաբոյի ջոկատի տղաներից բաղկացած՝ Դեդի գլխաւորութեամբ: Դեդը կայացած մտաւորական էր, տարիքով մեծ էր, բայց հակառակ դրան ունէր մարտական կեցւածք, մարտական էր իր ողջ էութեամբ: Գուցէ կարճ ժամանակ էր սեպտեմբերից մինչեւ Գետաշէնի անկումը, բայց հսկայական գործ կատարւեց: Գիւղի դիմադրութիւնը, վախը ինքնապաշտպանութիւնից կարծես կոտրւել էր, եւ հակառակ տրամադրութիւն էր զարգանում՝ ինքնավստահութիւն, որ պաշտպանւած են եւ կարող են դիմանալ: Բնականաբար, մենք կարող էինք պաշտպանւել մեր նման ուժի յարաբերութեամբ, այսինքն ադրբեջանցիների ուղղութեամբ էր այդ պաշտպանութիւնը: Իսկ երբ Գետաշէնի անկումը տեղի ունեցաւ, արդէն միայն ադրբեջանական ուժեր չէին, այնտեղ խորհրդային բանակն էր, որ իր ամբողջ ուժով, տեխնիկայով, հնարաւորութիւններով հրապարակ դուրս եկաւ եւ կարծում եմ դա էր, որ հիմնականում ձախողեց մեր ինքնապաշտպանութեան ծրագիրը:
160713d01cԻնչն էր խնդիրը. մենք գիտէինք, որ պետութեան տեղը չենք կարող լցնել, մենք պետութեան դերը չենք կարող ունենալ: Մենք մեր առաքելութիւնը համարում էինք՝ ժողովրդի ինքնապաշտպանութեան կազմակերպումը եւ Հայաստանի իշխանութեանը պարտաւորեցնելը, որ տէր կանգնի Ղարաբաղեան պայքարին: Դա էր մեր նպատակը, այլ ոչ թէ Հայաստանի պետականութեանը զուգահեռ, այնտեղ ստեղծելը մի ուժի կենտրոն: Բայց ստացւում էր այդպէս: Փաստ է չէ՞ Ղարաբաղի մէջ բանակի կազմակերպումը աւելի արագ է տեղի ունեցել, քան Հայաստանում: Եւ այդ բանակի ակունքներում կանգած էր Դաշնակցութեան մարտական ուժերի կառոյցը, որն ի տարբերութիւն միւս առանձին ջոկատների, որ գալիս էին Ղարաբաղ ու վերադառնում էին, մենք ունէինք ընդհանուր ծրագիր, մէկ ընդհանուր կազմակերպւածութեան մէջ էր դա դրսեւորւում: Առանձին ջոկատի կատարած գործողութիւն չէր. կար ինքնապաշտպանութեան ծրագիր, կազմակերպւածութիւն, քաղաքականութիւն՝ թէ ինչը ումից եւ ինչպէս պէտք է պաշտպանենք, ինչը-որ այդպէս չէր ուրիշ ջոկատների պարագայում: Ինչո՞ւ էր այդպէս: Նախ Հայաստանի իշխանութեան մէջ բոլորը մի ձեւով չէին մտածում: Տարբեր էր մտածում Լեւոն Տէր-Պետրոսեանը, տարբեր էր հարցին վերաբերւում Վազգէն Սարգսեանը: Առաջին օրից մինչեւ վերջ Դաշնակցութիւնը ունեցել է համագործակցութիւն Վազգէն Սարգսեանի հետ: Այդ առումով մենք խնդիրներ չենք ունեցել, բայց ունեցել ենք լուրջ պրոբլեմներ Լեւոն Տէր-Պետրոսեանի հետ: 90-ականի սեպտեմբերին, երբ մեր առաջին խմբերը նոր էինք ուղարկել, Լեւոն Տէր-Պետրոսեանը դեռ Գերագոյն խորհրդի նախագահ էր, մի առիթով ինձ կանչեց եւ ասաց, որ խմբերը պէտք է յետ կանչել: Ասացի՝ ինչո՞ւ, ասաց՝ դուք քաղաքական կուսակցութիւն էք մարտական գործունէութեան իրաւունք չունէք: Ասացի Ֆրանսիայում էլ ունենք մարտական խումբ՝ յե՞տ կանչենք: Ասաց՝ ինձ չի հետաքրքրում, թէ դուք Ֆրանսիայում ինչ ունէք, պատասխանեցի՝ իսկ ինչու է հետաքրքրում Ադրբեջանում ինչ ունենք: Եւ իրեն բացատրեցի, որ եթէ վստահ է, որ վտանգ չի սպառնում ժողովրդի ֆիզիկական գոյութեանը, թող յայտարարի եւ, մենք յետ կը կանչենք, որովհետեւ մենք հիւանդ չենք, որ ծախս անենք, պատասխանատւութիւն վերցնենք, գործ անենք մի տեղ, որտեղ դրա անհրաժեշտութիւնը չկայ, իսկ եթէ ժողովուրդը ֆիզիկապէս վտանգւած է, Աստւած էլ իջնի մենք այս ժողովրդի հանդէպ պատասխանատւութիւն ենք զգում եւ մեր պարտականութիւնը պէտք է կատարենք:
160713d01dԻշխանութեան վերաբերմունքը միանշանակ եւ միաձեւ չէր մէկ: Երկրորդ՝ Հայաստանի մեջ հետաքրքիր վիճակ էր. մինչեւ օդանաւակայան, եթէ զէնք յայտաբերէին՝ մեզ կը ձերբակալէին: Սակայն օդանաւակայանում կար մէկ այսպիսի ներքին հասկացողութիւն՝ զէնքով Ղարաբաղ թռնելու ազատութիւն, բայց զէնքով Ղարաբաղից չէիր կարող վերադառնալ: Եւ մենք զէնքով չէինք վերադառնում, զէնքերը թողնում, վերադառնում էինք: Բայց նաեւ պէտք է ասել կարող էին կանխել, սակայն կանխելու դէպքում կը պայթէր հայկական իրականութիւնը: Այդ ժամանակ հիմնական հարցը դա էր, այսինքն եթէ անգամ ուզէին, որ կանխեն, չպէտք է կարողանային կանխել, որովհետեւ պահանջը մեծ էր, պահանջը կենսական էր, այնտեղ իսկապէս վտանգ կար, իսկապէս գիւղերը վտանգւած էին: Ես համոզւած եմ, Թաթուլը չլինէր եւ Գետաշէնում կազմակերպւած գործը չլինէր, Գետաշէնը կընկնէր 90 թւականի սեպտեմբերին: Սա մէկ իրողութիւն է եւ Գետաշէնի անկումը պարզապէս մի գիւղի անկում չէր, երբ Գետաշէնն ընկաւ՝ ընկան Մարտունաշէնը, Բուզլուխը, Մանաշիդը, Էրքեջը եւ վերջապէս ընկաւ Շահումեանը՝ մինչեւ Դրմբոն հասան ադրբեջանցիները: Մենք ճիշտ ուղղութեամբ էինք աշխատում, ցաւօք սրտի այդ ժամանակ մենակ մնացինք: Եւ սա տեւեց մինչեւ Հայաստանի իշխանութիւնը պարտաւորւեց գալ Ղարաբաղ եւ ստանձնել այդ ինքնապաշտպանական գործը, թէպէտ ուշացած էր: Իրենք էլ չյաջողեցին, նահանջը հասաւ մինչեւ Դրմբոն: Բայց հետագայում ամէն բան ճիշտ եղաւ:
Որն էր ամենակարեւորը Թաթուլի կերպարի մէջ. ինքն ինքնավստահութիւն էր, նրա քաջութիւնը, համոզումը ինքնավստահութիւնը հանգստութիւն էր տալիս բոլորին: Ինքնավստահութիւնը նաեւ նրան տալիս էր հեղինակութիւն ունենալու իրաւունք: Եւ այդ հեղինակութիւնն ու մտային կարողութիւնները իր համար կարելիութիւն էին ստեղծում դաստիարակելու: Այն տղերքը, որ գնում էին Թաթուլի մօտ, ամենախիստ, ամենադաժան պայմանների մէջ պէտք է մարտական ծառայութիւնը անցկացնէին, բայց վերադառնում էին հիացմունքով, Թաթուլի նկատմամբ պաշտամունքով լցւած, վերադառնում էին աւելի հայրենասէր դարձած, աւելի գիտակից ու կարգապահ դարձած: Իր տեսակի առաւելութիւնը դա էր: Հաւատացած եմ, եթէ Թաթուլը չլինէր Գետաշէնում, այսօր այստեղ ղեկավարի հանգամանք էր ունենալու: Ցանկացած կորուստ մեզ համար դաժան է, ցանկացած կորուստ մեզ համար ցաւ է: Սակայն կան կորուստներ, որոնց համար դու իսկապէս շատ մեծ ափսոսանք ես զգում, որովհետեւ այդ կերպարը միայն առաջին ճակատում չէ, որ քեզ պէտք է. քեզ պէտք է միշտ, ամենուր, քո պետական մակարդակի մէջ է պէտք: Այդ տեսակը պէտք է, որպէսզի մենք կարողանանք կազմակերպւած, արդար հայրենիք ունենանալ, ներքին հանգստութիւն ունենալ եւ կարողանանք զարգացում ապրել: Այդ պատճառով Թաթուլի կերպարի կորուստը մեզ համար կրկնակի, եռակի ցաւ է: Թաթուլը, երբ վերջին անգամ Երեւան եկաւ, մենք վիճեցինք իրար հետ: Ինքն կարծես թէ նախազգում էր այդ օրերը եւ ինձնից պահանջում էր շատ աւելի մեծ ուժեր, հնարաւորութիւններ, որ կարողանայ աւելի կազմակերպւած վիճակի մէջ դնել ինքնապաշտպանութիւնը: Մենք այդ օրերին չունէինք այդ հնարաւորութիւնները, մենք այդ օրերին դարձեալ կանխատեսում էինք, զգում էինք վտանգը, բայց այլ ծրագիր ունէինք՝ ինքնապաշտպանական կռւից անցում պարտիզանական կռւի: Ձեւաւորւում էին առաջին պարտիզանական խմբերը: Տեղի ունեցան առաջին պարտիզանական յարձակումները: Ապրիլի սկզբին մենք ունեցանք առաջին պարտիզանական, այսպէս ասած հայդուկային յարձակումները՝ Խոջալուում, Լեսնոյում եւ Ղարադաղլուում: Մեր հնարաւորութիւնները սուղ էին, չէինք կարող օգնել: Անկախ նրանից, ես ճիշտ եմ վարւել, եւ կամ Թաթուլի պահանջը իրական էր կամ չափազանցւած, դա ինձ մօտ խոր ցաւ է առաջացրել, որովհետեւ ես չեմ կարողանում Թաթուլին յիշել, առանց այդ վերջին պահը յիշելու: Եւ դա դժւարացնում է ապրելը:
160713d01eՅամենայնդէպս մենք, իբրեւ Դաշնակցութիւն եւ կարծեմ շատ-շատերի համար, չենք համարում, որ Շահումեանն ու Գետաշէնը վերջնականապէս կորցրել ենք: Մենք հաւատում ենք, որ մի օր կը վերադառնանք՝ կազատագրենք Գետաշէնն ու Շահումեանը եւ տեսել եմ իմ եւ ոչ միայն իմ անմիջական շրջապատում, որ այդ հաւատն ու տրամադրութիւնն ուժեղ է: Ամենածանր օրերին, երբ մինչեւ Դրմբոն գրաււած էր արդրբեջանցիների կողմից, այսպէս ասած, ադրբեջանցիների սրտի մէջ, Շահումեանի անտառներում, մենք հայդուկային կռիւ ծաւալեցինք՝ Շահէն Մեղրեանի գլխաւորութեամբ: Դրանք հերոսական գործողութիւններ էին: Հայոց պատմութեան մէջ գուցէ ոսկէ տառերով պէտք է գրւի՝ այդ թուրքական ծովի մէջ, հէնց իրենց սրտի մէջ, մենք սկսեցինք կազմակերպւած հայդուկային կռիւ, որը կարծեմ շատ մեծ արդիւնք ունեցաւ: Եթէ այդ համարձակ քայլը, սխրանքը, որ երեւակայութիւնից դուրս էր, մենք կարողացանք անել, այսօր էլ կարող ենք: Ինչո՞ւ չենք անում՝ պատասխանը թէ՛ գիտեմ, թէ՛ չգիտեմ: Կարծում եմ, շատ բան ունենք պաշտպանելու եւ փրկելու: Գուցէ ճիշտ չէ, որ ամէն ինչ միաժամանակ եւ նոյն պահին ուզենք, վերջապէս ամէն պահանջ էլ, պէտք է ծրագրւած հետապնդում ունենայ, ապա թէ ոչ կարող է արկածախնդրութեան նմանւել եւ անարդիւնք կը լինի: Մենք միշտ պահանջել ենք, որ երբ խօսք է լինում տարածքների մասին չպէտք է մոռանանք Շահումեանն ու Գետաշէնը, Մարտակերտի դաշտային որոշ մասեր, որոնք դեռ ադրբեջանական բռնագրաւման են ենթակայ: Յամենայնդէպս բանակցութիւնների սեղանի շուրջ մանրամասնութեամբ ինչ է տեղի ունենում դժւար թէ կարողանամ ասել, միայն ասեմ, որ թւում է, թէ այդ բանակցութիւնները ձախողւած են, ուրեմն ձախողւած բանակցութիւնների համար կարիք չկայ, որ մենք կռիւ անենք, բայց Շահումեանի եւ Գետաշէնի առաջին պահանջատէրը շահումեանցիք ու գետաշէնցիք եւ թոյլ տւէք ասել Դաշնակցակցութիւնն են: Նախ մենք պէտք է պահանջենք, որ դա դառնայ համահայկական պահանջ, որ դառնայ նաեւ պետական պահանջ: Ես մի բան գիտեմ. քաղաքականութեան մէջ զիջումը եթէ միակողմանի է, զիջումը եթէ հեշտ է կատարւում, ոչ միայն չի կանխում դիմացինի ագրեսիան, ոչ միայն խաղաղութեան պահանջ չի դառնում, այլ ինքնասպանութեան պատճառ է դառնում: Մենք ուրիշի հողը չենք ուզում, մենք ուրիշի իրաւունքը չենք ուզում, ուրիշի հարստութիւնը չենք ուզում: Մենք մերն ենք ուզում, եւ կարծում եմ, ոչ ոք իրաւունք չունի դա առեւտրի եւ զիջման առարկայ դարձնել: Եւ վերջապէս իննը դար յետոյ, մենք փաստացի ունենք առաջին յաջողութիւնը: Այս առաջին յաջողութիւնը պէտք է յաղթանակի վերածւի: Եւ այդ յաղթանակը պէտք է լինի լիարժէք եւ այդ լիարժէք յաղթանակը չի կարող լինել առանց Շահումեանի եւ Գետաշէնի:
Միշտ էլ կարելի է անել շատ-շատ աւելին, քան արւում է: Մեր առաքելութիւնը հէնց դրա մէջ է, որ ուրիշները փորձել են հնարաւորը կարելի դարձնել, իսկ մենք յաճախ կարողացել ենք անկարելին կարելի դարձնել: Այդ առումով վստահ եմ, որ կարելի էր աւելին անել, շատ աւելի մեծ կազմակերպւածութիւն ունենալ: Յամենայնդէպս այն ինչ որ մեզ խանգարեց, ռուսական ֆակտորն էր, ռուսական բանակի դերակատարութիւնն էր, որ ստեղծեց ուժերի անհամապատասխանելի կշիռ: Դա էր, որ մեզ ստիպեց կորուստներ ունենալ: Եթէ դա չլինէր եւ եթէ Հայաստանը լինէր ճիշտ ղեկավարւած երկիր, եւ ունենար արդէն կազմակերպւած բանակ, ես հաւատացած եմ մենք այսօր կարող էինք Կուր գետի ափին կանգնել: Բայց անիմաստ է սրա մասին խօսելը, ափսոս, որ մենակ էինք: Շատ-շատերը կային ոչ դաշնակցականներ կային, որ Գետաշէնի համար կռւեցին, զոհեր տւեցին, պատիւ, եւ յարգանք իրենց, բայց իբրեւ կազմակերպւած ուժ, ազգային ուժ, համազգային կարողութիւն ունեցող ուժ՝ մենք մենակ էինք, եւ դա կարծում եմ վերջ ի վերջոյ իր հետեւանքն ունեցաւ:
Շահումեանի պարագայում էլ, երբ վտանգն արդէն կախւած էր Շահումեանի գլխին, վերջին մէկ շաբաթը ես չեմ մոռանայ. եղանակը լաւ չէր, մենք չէինք կարողանում Շահումեան գնալ, ուղղաթիռի հնարաւորութիւն չկար, երկու-երեք օր մեր տղերքը օդանաւակայանում մնացին, չկարողացան թռչել: Որոշները դա վերագրում են ծրագրւած խոչընդոտումի, ես այդպէս չեմ ուզում մտածել, ցաւալի էր: Բայց Շահումեանի պարագայում առնւազն կարողացանք, ես իհարկէ չեմ անջատում Գետաշէնից, կարողացանք այդ հայդուկային կռիւը կազմակերպել, որն առնւազն մեզ տւեց այն վստահութիւնը, որ երբ ուզենք, կարող ենք ազատագրել մեր տարածքները:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։