Հա

Ազգային

14/07/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ալան Յովհաննէս (Չախմախճեան, 1911-2000)

Յունիսի 21-ին, 16 տարի առաջ, Սիաթըլի մէջ (Միացեալ Նահանգներ), ստամոքսային անողոք հիւանդութեան մը դէմ երեք տարի մաքառելէ ետք, 89 տարեկանին վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի աշխարհահռչակ արժէքներէն Ալան Յովհաննէս:


Հայկական երաժշտութեան ամերիկեան հնչեղութիւնը

Ն.

Յունիսի 21-ին, 16 տարի առաջ, Սիաթըլի մէջ (Միացեալ Նահանգներ), ստամոքսային անողոք հիւանդութեան մը դէմ երեք տարի մաքառելէ ետք, 89 տարեկանին վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի աշխարհահռչակ արժէքներէն Ալան Յովհաննէս:
Հայ երաժշտական հանճարի մեծատաղանդ ներկայացուցիչներէն էր Ալան Յովհաննէս, որ չորս տարեկանէն գտաւ ինքնադրսեւորման իր հնչեղէն ուղին եւ ամբողջ կեանք մը լեցուց արտասովոր երաժշտականութեամբ, աւանդականն ու արդիականը, հայկականն ու ամերիկեանը, արեւելեանն ու արեւմտեանը իւրայատուկ յուզականութեամբ, խոհականութեամբ եւ խորհրդաւորութեամբ համադրող բարձրարժէք արւեստ մը ստեղծելով եւ սերունդներուն կտակելով:
Միայն ծագումով հայ մը չեղաւ Ալան Յովհաննէս, այլեւ թէ՛ իր կեանքով, թէ՛ աւելի քան 70 սիմֆոնիկ ստեղծագործութիւններով՝ հաւատաւոր եւ հաւատարիմ մշակը հանդիսացաւ հայկական իր ժառանգութեան: Եղաւ մանաւանդ հաւասարապէս ե՛ւ հայ, ե՛ւ ամերիկացի, սփիւռքահայու կրկնակ պատկանելութեան առաջին դրօշակիրներէն դառնալով:
«Ամերիկահայ»-ու կրկնակ պատկանելութեան իր այդ կազմաւորումով ու համադրութեամբ՝ Ալան Յովհաննէս բնաւ անտարբեր չգտնւեցաւ աշխարհի ճակատագրին նկատմամբ, մօտէն հետեւեցաւ եւ դիրքորոշւեցաւ քաղաքական մեծ վերիվայրումներուն նկատմամբ ու նւաճեց արժանաւոր քաղաքացիի իր մնայուն տեղը 20-րդ դարու ամերիկեան իրականութեան մէջ: Ամերիկահայ «Արարատ» հանդէսին տրւած հարցազրոյցի մը մէջ, տակաւին 1971-ին, մեծանուն երաժիշտը կատարեց մերկացումը ամերիկեան մեծապետական մոլորանքին՝ ինչպէս այդ օրերուն, նաեւ մեր ժամանակներուն համար ուղի լուսաւորող հետեւեալ պատգամը փոխանցելով.
«Թեւակոխած ենք շատ վտանգաւոր հանգրւան մը: Ինքնակործանման վտանգին առջեւ ենք, ինչ-որ մեծ վախով կը համակէ զիս: Հին սերունդը անխղճօրէն կը կառավարէ ու կիշխէ: Եւ ունիմ այն զգացումը, որ ատիկա մեծ սպառնալիք մըն է մեր քաղաքակրթութեան համար: Հսկայական ընկերութեանց եւ կազմակերպութեանց ագահութիւնը կը հակակշռէ կեանքը տեսակ մը վայրագութեամբ: Կացութիւնը հետզհետէ աւելի եւ աւելի վատթարացած է, որոշ իմաստով, որովհետեւ բնական գիտութիւնը մեզ տւած է աւելի ու աւելի մահացու զէնքեր եւ մարդկային ոգին կործանած է շատ մը պարագաներու... Ուստի՝ ի՜նչ օգուտ, որ ունինք աշխարհի ամենազօրաւոր երկիրը, երբ կործանած է հոգին: Անօգո՜ւտ է»:
Մտաւորական այսօրինակ խոհական տարողութեամբ մեծութիւնն է Ալան Յովհաննէս, որ իր կեանքով, ստեղծագործական ժառանգութեամբ եւ գաղափարական պատգամով՝ ինքնատիպ հնչեղութիւն մը ներարկեց հայկական երաժշտութեան:
Ալան Յովհաննէս ծնած է 1911-ի մարտի 8-ին, Մասաչուսեթս (Միացեալ Նահանգներ): Զաւակն էր հայկական Կիլիկիոյ Ադանա քաղաքէն Ամերիկա պանդուխտ գացած յայտնի քիմիագէտ Յարութիւն Վաննէս (Յովհաննէսի թուրքական աղճատումը) Չախմախճեանի, որ դասախօս էր մեծահռչակ Թաֆթս համալսարանին մէջ: Հայրը Թաֆթսի մէջ ծանօթացած ու ամուսնացած էր սկովտիացի Մադլէն Սքաթի հետ, որ մինչեւ 1931-ի իր մահը՝ ընդդիմացաւ զաւակին հայ մեծցնելու Վաննէս Չախմախճեանի հետեւողական ճիգերուն:
Կենսագիրները կը վկայեն, որ 4 տարեկանէն երաժշտութեան նւիրւած Ալանը, մօր ճնշումին եւ ազդեցութեան տակ, վաղ տարիքի իր ստեղծագործութիւնները կը ստորագրէր Ալան Սքաթ Վաննէս:
Ալան 7 տարեկանին ի վիճակի եղաւ երաժշտութիւնը կարդալու եւ 14 տարեկանին արդէն սիմֆոնիկ գործեր կը յօրինէր: Բայց ինչպէս որ հետագային ի՛նք վկայած է, ծնողքը դէմ էին երաժշտութիւն յօրինելու իր բուռն ցանկութեան: «Հետեւաբար ստիպւած էի երաժշտական իմ յօրինումներս գրելու գիշերները, գաղտնի, բաղնիքի մէջ, եւ յետոյ զանոնք պահելու, որպէսզի ծնողքս չտեսնեն»,¬ խոստովանած է մեծ երաժիշտը:
Արլինկթըն կոլէջի աշակերտ էր Ալան, երբ արդէն գրեց իր առաջին երկու օպերաները, որոնք ներկայացւեցան կոլէջի սիմֆոնիկ նւագախումբին կողմէ: Երգահանութեան նւիրւելու իր որոշումին մէջ, այդ տարիներուն, մեծ եղաւ ազդեցութիւնը Կոմիտասի ստեղծագործութիւններուն հետ իր ծանօթացումին: 1929-ին, աւարտելով միջնակարգ դպրոցը՝ ան ուսումը շարունակեց Նիւ Ինգլենդի երաժշտանոցին մէջ: Այդ շրջանին գրեց «Արեւածագ» սիմֆոնին, որուն համար արժանացաւ «Samuel Endicott»-ի մրցանակին:
Մինչեւ 1930-ականները եւ մօր մահը ստեղծած իր գործերը՝ Ալան Սքաթ Վաննէս որոշեց փչացնել եւ կը պատմէ, որ օրերով իր նոտաները այրեց: Որոշեց իր հայկական պատկանելութեան լիարժէքօրէն տէր կանգնիլ՝ առաջին հերթին մեծ հօր Յովհաննէս անունը ընտրելով իբրեւ ազգանուն: Այդ մասին նաեւ առիթով մը խոստովանած է, որ ընտանեկան «Չախմախճեան» ազգանունը չընտրեց, որովհետեւ շրջապատին մէջ ոչ ոք ի վիճակի էր ճիշտ արտասանելու «զինագործ» բառին թուրքացումով կնքւած իր հարազատ ազգանունը:
Այդ շրջանին սկսաւ իբրեւ երգեհոնահար նւագել Վաթրթաունի հայ առաքելական Ս. Ջէյմզ եկեղեցւոյ մէջ՝ միաժամանակ թափով ստեղծագործական աշխատանքի նւիրւելով եւ «Tanglewood» երաժշտանոցին մէջ երգահանի մասնագիտական պատրաստութեան հետեւելով՝ 1942-ին արժանանալով գիտական կոչումի: Ամերիկահայութիւնը անմիջապէս փարեցաւ իր երիտասարդ երգահանին եւ նիւթական անհրաժեշտ աջակցութիւնը ցոյց տւաւ անոր, որպէսզի ամերիկեան մեծազդեցիկ «Mercury» ձայնասկաւառակի արձանագրութեան ընկերութիւնը իրարու յետեւէ հրապարակ հանէ Ալան Յովհաննէսի գործերը, որոնք լայն ժողովրդականութիւն ապահովեցին հայ երաժիշտին:
Ալան Յովհաննէսի ստեղծագործական կեանքին մէջ կարեւորագոյն դարձակէտ մը եղաւ անոր ծանօթացումը հայ երաժիշտ Ենովք Տէր-Յակոբեանի հետ, որ հայկական եւ արեւելեան նւագարաններու օգտագործման հմուտ էր եւ Ալանի առջեւ լայն բացաւ ոչ միայն հայկական, քրդական, պարսկական ու արաբական, այլեւ՝ հնդկական, չինական եւ ճապոնական աւանդական նւագարաններու եւ ազգային երաժշտութեանց անեզր աշխարհը:
Այդ ուղիով ալ ընթացաւ Ալան Յովհաննէսի ստեղծագործական բեղուն կեանքը:
1946-ին, երբ Բոստոնի երաժշտանոցին դասախօս էր, տեղւոյն հայ համայնքի մղումով ստեղծեց իր «Էջմիածին» օպերան: 1952-ին ան փոխադրւեցաւ Նիւ Եօրք, ուր միացաւ «Ամերիկայի Ձայն»-ի խմբագրութեան, երաժշտական բաժնի պատասխանատւութեամբ: Շարունակեց ստեղծագործել եւ շուրջ կէս դար իր տիրական դրոշմը դրաւ ամերիկեան երաժշտական կեանքին վրայ՝ յատկապէս արեւելեան ու արեւմտեան երաժշտութիւնները ինքնուրոյն համադրութեամբ մշակելու իր մեծ տաղանդով:
Ալան Յովհաննէս, իր հօր օրինակին հետեւելով, իր կարգին ամուսնացաւ օտարի հետ՝ ծանօթ սոպրանօ Հինակօ Ֆուջիարայի հետ: Ունեցան դուստր մը, որ իր մօր հետ միասին հպարտութեամբ տէր կանգնեցաւ հայ մեծ երաժիշտի ազգային պատկանելութեան եւ երաժշտութեան՝ 2004-ին ձեռնամուխ ըլլալով Հայաստանի մէջ Ալան Յովհաննէսի Տուն-Թանգարանի ստեղծումին:
Ա՛յդ էր կտակը Ալան Յովհաննէսի, որ իր կենդանութեան միայն մէկ անգամ՝ 1965-ին բախտը ունեցաւ Հայրենիք այցելելու եւ «իր սիրտը լեռներում թողնելու»...
Վկայութեանց համաձայն՝
«Ալան Յովհաննէսը Հայրենիք եկաւ 1965 թւականին: Հայրենիքի մասին առասպելները յօդս ցնդեցին այն պահին, երբ Երեւանում տեսաւ Լենինի արձանը: Իր հայաստանեան շրջագայութեան մասին վարպետը քիչ էր պատմում: Միայն կրկնում էր, որ այնտեղ Քրիստոսը դարձել է սատանայ, իսկ Լենինը՝ աստւած: Խորհրդային Հայաստանում Ալան Յովհաննէսն անկեղծանում էր միայն այն ժամանակ, երբ հեռու էր յայտնւում մայրաքաղաքից, կարմիր դրօշներից ու կուսակցական «ընկերներից»…
«Ալան Յովհաննէսը Հայրենիքում երկար չմնաց. ծանօթացաւ գործընկերներին, նւիրեց իր ստեղծագործութիւնները գրականութեան եւ արւեստի թանգարանին ու հեռացաւ: Նրա հայաստանեան շրջագայութեան մասին պետական արխիւներում քիչ բան կայ:
«Երբ Խորհրդային Միութիւնը տապալւեց, եւ սկսւեց Արցախեան ազատամարտը, վարպետն արդէն ծեր էր ու չնայած ցանկութեանը, չէր կարող գալ նորանկախ Հայաստանի Հանրապետութիւն: Նա Հայրենիք վերադառնալու այլ ճանապարհ գտաւ. գրեց «Արցախ» սիմֆոնիան՝ նւիրւած Արցախեան հերոսամարտի քաջերին Ալան Յովհաննէս (Չախմախճեան) վախճանեցաւ 21 յունիսի 2000-ին եւ իր յիշատակին նւիրւած այս հակիրճ յօդւածը կարժէ եզրափակել «Ազգ» թերթի էջերուն, 2007-ին, Սառա Գասպարեանի հրատարակած հետեւեալ վկայութեամբ.¬
«Նիւ Եօրքի դասական երաժշտութիւն սփռող ռադիոալիքներով յաճախակի է հնչում Ալան Յովհաննէս անունը: Աշխարհում թերեւս ոչ մի կոմպոզիտոր այդքան խոր ու նրբօրէն չի զգացել արեւելեան ժողովուրդների ազգային նւագարանների արժէքը եւ վարպետօրէն հնչեցրել դրանք սիմֆոնիկ երաժշտութեան մէջ, որքան՝ Ալան Յովհաննէսը: Իր երկար, բեղուն ստեղծագործական կեանքում նա խորապէս ուսումնասիրել է հնդկական ազգային երաժշտական գործիքները, կորէական Ah-Ak ոճը, ճապոնական Բունրակու եւ Գագակու երաժշտական ոճերը: Սիմֆոնիայի եւ արեւելեան մեղեդիների հետաքրքրական համադրութեան միջոցով կոմպոզիտորն արտայայտել է փիլիսոփայական խոհեր՝ բնութեան, տիեզերքի, աշխարհարարման մասին: Ծառի ու սարի նկատմամբ տածած իր յատուկ պաշտամունքը ծնունդ է տւել համանուն բազմաթիւ սիմֆոնիաների:
«Պատահական չէ, որ նրան համարել են դասական երաժշտութեան «Սոկրատէս»-ը»:
Իսկ Նւարդ Բորեան, դարձեալ «Ազգ»-ի էջերէն, Ալան Յովհաննէսի ծննդեան 95-ամեակին առիթով դիտել կու տար, թէ «ցաւալի է, որ հանրահռչակ, քանքարաւոր մեծ հային Հայրենիքում չգիտեն ոչ միայն շատերը, այլեւ նոյնիսկ՝ Երեւանի պետական կոնսերւատորիայի ուսանողների ու յատկապէս դասախօսների գերակշիռ մասը»:
Աւելի քան տեղին է հետեւող կոչը՝
«Ժամանակն է, որ Թումանեանի, Իսահակեանի, Վիլիամ Սարոյեանի, Համաստեղի եւ այլոց տեքստերով գրւած նրա երգերն ու խմբերգերը, հայ հոգեւոր երաժշտութիւնը, «Լուսածագը», «Արթիկը», «Արեւագալը», «Ախթամարը», «Վանայ լիճը», միւսները դառնան հայ հանրութեան սեփականութիւնը եւ, որպէս ժամանակակից երաժշտարւեստի մեծարժէք գոհարներ, ամբողջացնեն հայ երաժշտութեան աստղաբոյլը»:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։