Հա

Ազգային

16/07/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - «Երկաթէ շերեփ»-ով գումարւած Բեռլինի Վեհաժողովին այժմէական դասերը

«Երկաթէ շերեփ»-ով մեծ աշխարհի «հարիսայի կաթսայէն» օգտւելու դարաշրջանն էր:
Իբրեւ այդպիսին՝ Բեռլինի Վեհաժողովը պատմութեան անցաւ իբրեւ աշխարհի ճակատագիրը մեծապետական ուժերու նեղ շրջանակին մէջ վճռելու, մեծապետական հակամարտութիւններն ու մրցապայքարները դիւանագիտական սեղանի շուրջ կարգաւորելու միջազգային վարքագծին ամենէն դասական եւ բարացուցական նմոյշը, այլեւ՝ բնորդը:

(13 յունիսէն 13 յուլիսի 1878)

Ն.

 

138 տարի առաջ, 13 յունիսէն մինչեւ 13 յուլիս երկարած օրերուն, միամսեայ ամբողջ ժամանակաշրջանին, կայսերական Գերմանիոյ մայրաքաղաք Բեռլինը դարձաւ ժամադրավայրը այսպէս կոչւած «Հին աշխարհ»-ի մեծ տէրութեանց գագաթի «Վեհաժողովին»:
«Վեհաժողով» կոչւեցաւ նոր ժամանակներու աշխարհաքաղաքական քարտէզին հիմերը դրած 1878-ի Բեռլինի համաժողովը, որովհետեւ անոր գլխաւոր մասնակիցներն ու տիրական դէմքերը թագաւոր կամ ցար էին, սուլթան կամ իշխան, փոխարքայ կամ մեծ վեզիր, բանակի զօրավար կամ արքունի դիւանագէտ...
Փաստօրէն այդ օրերուն «Հին աշխարհ»-ը դեռ ամբողջապէս թօթափած չէր քաղաքական աւատապետութեան լուծը եւ մեծ, միջին թէ փոքր ածուներու ժողովուրդներուն ճակատագիրը մեծապէս կախեալ կը մնար միապետներու կամքէն ու կամայականութենէն, որովհետեւ ի վերջոյ «անտառի օրէնք»-ը կիշխէր եւ իրաւունքը կը պատկանէր ուժեղին:
«Երկաթէ շերեփ»-ով մեծ աշխարհի «հարիսայի կաթսայէն» օգտւելու դարաշրջանն էր:
Իբրեւ այդպիսին՝ Բեռլինի Վեհաժողովը պատմութեան անցաւ իբրեւ աշխարհի ճակատագիրը մեծապետական ուժերու նեղ շրջանակին մէջ վճռելու, մեծապետական հակամարտութիւններն ու մրցապայքարները դիւանագիտական սեղանի շուրջ կարգաւորելու միջազգային վարքագծին ամենէն դասական եւ բարացուցական նմոյշը, այլեւ՝ բնորդը:
Արդէն 138 տարի անցած է Բեռլինի Վեհաժողովէն ասդին, մարդկութիւնը անցած է երկու Աշխարհամարտներու արհաւիրքէն, հիմնայատակ կործանած է 19-րդ դարու քաղաքական աւատապետութիւնը, նոյնպէս եւ արդէն պատմութեան անցած են քսաներորդ դարը երկբեւեռացման առաջնորդած մեծապետական նոր ուժերը, որոնք երկար տասնամեակներ իրենց միահեծան իշխանութեան տակ պահեցին աշխարհի ճակատագիրը ղեկավարելու դիրքերը:
Այդ միջոցին ստեղծւեցաւ միջազգային Օրէնքի եւ Իրաւունքի համակարգ մը, որ Միացեալ Ազգերու Կազմակերպութիւն անունով կեանք առաւ եւ դարակազմիկ վերիվայրումներէ անցաւ: Հարիւրաւոր ազգեր ու ժողովուրդներ տիրացան նորակազմ երկիրներու եւ պետութիւններու անկախութեան...
Բայց, եթէ ժամանակաշրջանի եւ պայմաններու հիմնական տարբերութիւններէն անդին սեւեռող քննական հայեացքի տակ բերւի մերօրեայ աշխարհի ճակատագիրը տնօրինելու միջազգային վարքագիծը, անպայման տեսանելի պիտի դառնայ այն դաժան իրականութիւնը, որ փոխւած են միայն դերակատարներն ու խաղականոնները, նոյնը մնացած է բուն խաղը՝ մարդկութեան հետ ըստ կամս վարւելու մեծապետական ուժերու ինքնակենտրոն մրցապայքարը, որուն դասական դրսեւորումը հանդիսացաւ 1878-ի Բեռլինի Վեհաժողովը:
Հայոց պատմութեան մէջ տխրահռչակ իր տեղը ունի այդ Բեռլինի Վեհաժողովը, որուն ամիս մը տեւած աշխատանքներու աւարտին, 13 յուլիսին, կնքւեցաւ Բեռլինի հանրածանօթ Դաշնագիրը: Դաշնագիր մը՝ որ գլխիվայր շրջեց Սան Սթեֆանոյի Դաշնագիրը, անոր հայանպաստ 16-րդ յօդւածը փոխարինելով 61-րդ յօդւածով:
Կարժէ առանձին կենտրոնացումով եւ իր ստորագրութեան օրին անդրադառնալ Բեռլինի Դաշնագրին գործած այդ անարդարութեան, 16-րդ յօդւածը 61-րդով փոխարինելու դառն հեգնանքին: Մանաւանդ որ Բեռլինի Վեհաժողովէն 45 տարի ետք, դարձեալ յուլիս ամսու մէջ, բայց արդէն 1923 թւականին ստորագրւած Լօզանի Դաշնագրով, մեծապետական աշխարհը նոյն ոգիով եւ աւելի ծանրակշիռ մեղսակցութեամբ՝ վերջնականապէս թաղել փորձեց Հայկական Հարցը:
Այսօրւան յօդւածով շեշտադրումի արժանին այն իրողութիւնն է, որ միայն հայ ժողովուրդի իրաւունքներուն անտեսման առումով տխրահռչակ չեղաւ Բեռլինի Վեհաժողովը: Նաեւ ու յատկապէս համեւրոպական քաղաքականութեան առումով, իր գործած սխալներով ու անարդարութիւններով, Բեռլինի Վեհաժողովը պատմութեան անցաւ, ըստ ամենայնի, իբրեւ մեծապետական շահամոլութեան, գաղթատիրութեան եւ կարճատեսութեան տխրահռչակ բեմադրութիւն մը:
Վեհաժողովի գումարման նախաձեռնեց գերման վարչապետ Բիզմարք, որ իր վարչապետական նստավայրին՝ երբեմնի կայսերական Ռացւիլ ապարանքին մէջ հիւրընկալեց համագումարին լիիրաւ մասնակից վեց մեծ տէրութեանց՝ Մեծն Բրիտանիոյ, Ֆրանսիայի, Իտալիոյ, Աւստրօ-Հունգարիոյ, Ռուսաստանի եւ Օսմանեան կայսրութեան, ինչպէս նաեւ միայն իրենց ճակատագրին առնչւող օրակարգով գումարւած նիստերուն ներկայ գտնւելու իրաւունք ստացած Յունաստանի, Ռումինիոյ, Սերբիոյ եւ Մոնթենեգրոյի բարձրաստիճան պատւիրակութիւնները:
Վեհաժողովին գլխաւոր օրակարգը Բալքանեան թերակղզիի աշխարհա-քաղաքական նոր սահմանագծումն ու իրաւակարգումն էր: Բայց շարժառիթը նոյնինքն Բալքաններու խռովայոյզ վիճակը չէր այնքան, որքան Օսմանեան կայսրութեան արագընթաց տկարացումին եւ փլուզումին նոյնքան եւ աւելի արագութեամբ հետեւող ցարական Ռուսաստանի ուժեղացումն ու վերելքը՝ ռուսական ազդեցութեան գօտիներու ընդլայնումով, արեւմուտքէ՛ն դէպի Բալքաններ ու Սեւ ծով, եւ հարաւ-արեւելքէ՛ն դէպի Արեւմտահայաստան ու Պարսկաստան:
Անշուշտ Բալքանները, ազգայնական զարթօնքի եւ սլաւոնական-ուղղադաւան ինքնահաստատման բուռն շարժումներու վարակիչ մթնոլորտին մէջ, ինքնին ստեղծած էին միջազգային առումով պայթուցիկ իրավիճակ մը, որ եթէ մէկ կողմէ անխուսափելի դարձուցած էր թուրքական տիրապետութեան թօթափումը, միւս կողմէ ալ, սակայն, վտանգի ենթարկած էր Աւստրօ-Հունգար կայսրութեան եւ Մեծն Բրիտանիոյ «շահերը» Բալքաններու եւ ընդհանրապէս ամբողջ Արեւելքի մէջ:
Աւելի՛ն. դեռ նոր աւարտած էր 1877-1878-ի Ռուս-թուրքական պատերազմը՝ անփառունակ պարտութեան մատնելով Օսմանեան կայսրութիւնը թէ՛ Կովկասեան, եւ թէ՛ Բալքանեան ռազմաճակատներուն վրայ: Մարտի 1878-ին կնքւած էր Սան Սթեֆանոյի Դաշնագիրը, որ ի նպաստ Ցարական Ռուսաստանի լուրջ զիջումներ պարտադրած էր Սուլթանի կառավարութեան:
Բալքաններու մէջ, Բարձրագոյն Դուռը համակերպած էր Բուլղարական ինքնավար եւ ընդլայնւած սահմաններով Իշխանապետութեան մը առաջացումին, սուլթանի անւանական տիրապետութեան ներքեւ: Իսկ Արեւելեան ճակատի վրայ, Օսմանեան կառավարութիւնը ոչ միայն ամբողջ նահանգներ զիջած էր յաղթական Ռուսաստանին, այլեւ՝ դրւած էր հայկական բարենորոգումներու իրագործման միջազգային քաղաքակա՛ն ճնշումին տակ:
Այսպէ՛ս, մեծապետական ուժերու հաւասարակշռութիւնը լրջօրէն խախտած էր, բայց ոչ միայն Օսմանեան կայսրութեան անկումին եւ Ցարական Ռուսաստանի հզօրացման առումով:
Արեւմտեան կողմն Եւրոպայի եւս տեղի ունեցած էին նոյնքան եւ աւելի մեծակշիռ փոփոխութիւններ:
Բիզմարքի Գերմանիան կրցած էր պարտութեան եւ նահանջի մատնել Աւստրօ-Հունգարիան եւ Ֆրանսիան: Այս վերջիններուն ծանր հարւած հասցուցած էր նաեւ Իտալիոյ միաւորման ազգայնական շարժումը, որ յաղթական վերելքի իր տարերքին մէջ էր եւ եւրոպական գաղթատիրութենէն աւարի իր բաժինը կը պահանջէր:
Ֆրանսիայի տկարացումով եւ Գերմանիոյ հզօրացումով՝ Եւրոպա փաստօրէն կորսնցուցած էր իր «հոմանուհին» եւ գտած էր նոր «տիրակալ» մը, ինչպէս որ 19-րդ դարավերջին եւրոպացի պատմաբան մը պատկերաւոր ձեւով բնութագրած է:
Իսկ Մեծն Բրիտանիան, եւրոպական ցամաքամասէն հեռու՝ ծայրագոյն Արեւելքի եւ հիւսիսային Աֆրիկայի իր գաղութներուն հոգերով տարւած, Կլատսթոնի կառավարութեան օրով անտեսումի մատնած էր նոյնինքն Եւրոպան եւ յանկարծ կանդրադառնար, որ Բալքաններու մէջ վերանայումի կենթարկւէր մեծապետական աշխարհի ընդհանուր քարտէզը՝ Գերմանիոյ եւ Ռուսաստանի համախոհութեամբ ու դաշնադրութեամբ եւ, մանաւա՛նդ, իր բացակայութեամբ ու անտեսումով:
Այդ պատճառով ալ յատկապէս Մեծն Բրիտանիա բուռն հակազդեցութիւն ունեցաւ Սան Սթեֆանոյի Դաշնագրին դէմ: Անմիջապէս օգնութեան ձեռք երկարեց Եւրոպայի «Հիւանդ մարդ»-ուն: Գաղտնի գործարքի մէջ մտաւ Սուլթանի կառավարութեան հետ եւ, կանխի՛կ, Կիպրոսը նւէր ստանալով՝ ահազանգ հնչեցուց Բալքաններուն սպառնացող սլաւոնական վտանգին դէմ:
Ռուսական վերելքով հանգիստ չէր նաեւ Գերմանիան. ոչ այնքան Բալքաններու եւ տաք ջուրերու ուղղութեամբ Ռուսաստանի յառաջխաղացքին, որքան Եւրոպայի մեծապետական հաւասարակշռութեան խախտումին եւ Մեծն Բրիտանիոյ թշնամանքը իր վրայ հրաւիրելու մտավախութեամբ:
Բիզմարք անհրաժեշտ հոտառութիւնը ունէր, որպէսզի արագ շարժէր եւ պահպանէր կացութեան տէրը ըլլալու իր առաւելութիւնը:
Այդպէս ալ եղաւ:
Բիզմարք նախաձեռնեց Բեռլինի Վեհաժողովին գումարումը եւ անձամբ ղեկավարեց անոր աշխատանքները՝ աշխարհի ճակատագիրը միասնաբար ղեկավարելու ընդհանուր համախոհութիւն մը առաջացնելով եւրոպական մեծ տէրութեանց միջեւ:
Բայց ի՞նչ գնով:
Բեռլինի Վեհաժողովին մասնակից Մեծն Բրիտանիոյ պատւիրակութեան ղեկավարը՝ վարչապետ Դ'իզրայէլի Լոնդոն վերադարձին իր քաղաքացիներուն յայտարարեց, թէ «ձեզի կը բերեմ խաղաղութեան եւ հաշտութեան դաշնագիր մը, որ միաժամանակ պատւաբեր է»...
Պատմաբանները համաձայն չեն Մեծն Բրիտանիոյ վարչապետի գնահատումին:
Ընդհակառակն՝ Բեռլինի Դաշնագիրը դժգոհ ձգեց ոչ միայն Բալքանեան թերակղզիի քրիստոնեայ ժողովուրդները, ուղղադաւան ըլլան անոնք թէ կաթոլիկ, այլեւ՝ Օսմանեան կայսրութենէն ազատութիւն ու անկախութիւն, նոյնիսկ սոսկական բարենորոգումներ պահանջող միւս բոլոր ազգերը:
Սան Սթեֆանոյի մէջ կեանքի կոչւած կիսանկախ եւ միացեալ մեծ Բուլղարիան, որ Բալքաններու քրիստոնեայ ազգութեանց համակեցութեան եւ հետագայ անկախացման երաշխիքը պիտի ըլլար, վերստին մասնատւեցաւ եւ ամբողջապէս դրւեցաւ օսմանեան տիրապետութեան տակ:
Հետեւաբար, Դþիզրայէլիի յաւակնոտ արժեւորումը այդպէս ալ մնաց... միայն ծերունազարդ դիւանագէտի մը պարծենկոտ յայտարարութիւն:
Եւ Բիզմարք շատ լաւ կանդրադառնար, որ պարզապէս աւարի բաժանման շուրջ գոյացած համախոհութիւն էր իր ձեռք բերած... յաջողութիւնը Բեռլինի Վեհաժողովի աւարտին:
Ազատութիւն եւ արդարութիւն պահանջող ժողովուրդներու ձայնը պարզապէս խեղդւած էր մեծ տէրութեանց նեղ-շահամոլոլական յաղթագոռ ելոյթներու ճնշումին տակ:
Աւելի՛ն. պատմաբաններու ընդհանուր եզրակացութեամբ, Բեռլինի Վեհաժողովը պարզապէս ծառայեց Բալքանեան վառօդի տակառը ծածկելու նպատակին...
Եւ այսօր, Բեռլինի Վեհաժողովի բացումէն 138 տարի ետք, որքան դիպուկ իր ախտաճանաչումը կը պահպանէ նոյնինքն Բիզմարքի մարգարէական նախատեսութիւնը՝ Բալքաններու մէջ եւրոպական մեծ տէրութեանց դրսեւորած ընչաքաղցութեան եւ կարճատեսութեան հետեւանքին վերաբերեալ.
- «Եւրոպան այսօր վառօդի տակառ մըն է, իսկ անոր ղեկավարները նման են զինարանի մը մէջ ծխող մարդոց...մէկ հատիկ փոքր կայծ մը կրնայ առաջացնել այնպիսի պայթիւն մը, որ պիտի սպառէ բոլորս... Չեմ կրնար ըսել ձեզի, թէ այդ պայթիւնը ե՞րբ պիտի պատահի, բայց կրնամ ըսել, թէ ո՛ւր... Բալքաններու մէջ անիծեալ ապուշ բան մը պիտի առաջացնէ այդ պայթիւնը...»
Դժբախտաբար, իրականացաւ Բիզմարքի նախատեսութիւնը:
Ամբողջ մարդկութեան գլխուն պայթեցաւ Համաշխարհային Առաջին պատերազմը՝ աշխարհակործան իր հետեւանքներով:
Իսկ հայ ժողովուրդը ծանրագոյն գինը վճարեց Մեծապետական խաղին՝ զոհ երթալով թուրքական պետութեան ծրագրած ու գործադրած 20-րդ դարու Առաջին Ցեղասպանութեան:
Բեռլինի Վեհաժողովին ծանրակշիռ դասերը այսօր եւս կը պահեն իրենց այժմէականութիւնը եւ պարբերաբար պէտք է բանալ անոր ծալքերը, որպէսզի վաղը դարձեալ չիյնանք օրհասական հարւածի տակ:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։