Հա

Ազգային

19/07/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ակսել Բակունց (Ալեքսանդր Թեւոսեան) (1899-1937)

Հայկական գեղանկարչութեան հանճարեղ վարպետին՝ Մարտիրոս Սարեանին ուղղւած իր նամակներէն մէկուն մէջ, հայոց քնարերգութեան մեծ վարպետը՝ Աւետիք Իսահակեան գրած է.- «Կոմիտասի երգերի եւ քո գոյների մասին խօսում են որպէս բառերով անթարգմանելի հրաշքների մասին: Բայց դա այնքան էլ ճիշտ չէ: Հայաստանում կայ մի գրող, որի բառերը զրնգում են կոմիտասեան շնչով եւ փայլատակում են քո կտաւների գոյներով: Դա Ակսել Բակունցն է»:

Հայոց աշխարհին եւ հայու ներաշխարհին մեծ նկարիչն ու երգիչը

Ն.


Հայկական գեղանկարչութեան հանճարեղ վարպետին՝ Մարտիրոս Սարեանին ուղղւած իր նամակներէն մէկուն մէջ, հայոց քնարերգութեան մեծ վարպետը՝ Աւետիք Իսահակեան գրած է.- «Կոմիտասի երգերի եւ քո գոյների մասին խօսում են որպէս բառերով անթարգմանելի հրաշքների մասին: Բայց դա այնքան էլ ճիշտ չէ: Հայաստանում կայ մի գրող, որի բառերը զրնգում են կոմիտասեան շնչով եւ փայլատակում են քո կտաւների գոյներով: Դա Ակսել Բակունցն է»:
Իրաւ այդպիսի՛ն է մեծն Բակունց:
Հայոց բնաշխարհի եւ յուզաշխարհի գեղեցկութիւններուն ու խորհուրդներուն, երազներուն եւ տենչերուն, աւանդութեանց ու նորարար երկունքին մեծ նկարիչն ու երգիչն է Ակսել Բակունց, որուն ծննդեան 117-րդ տարեդարձը նշեցինք յունիսի 13-ին:
Հայ արձակ գրականութիւնը, յատկապէս Բակունցի գրիչով, նւաճեց պարզութեան եւ խտութեան, պատկերաւոր գեղեցկութեան եւ խոհական ընդգրկումի եզակի բարձունք մը՝ ժամանակներէն վեր բարձրացող եւ յաւերժի ուղին լուսաւորող ինքնատիպ գագաթ մը դառնալով ոչ միայն արեւելահայ, այլեւ ամբողջ հայ գրականութեան երկնակամարին վրայ:
Անկասկած Բակունցի եղերական վախճանը՝ 1937-ին ստալինեան ահաւոր հարւածին զոհ երթալու դառն ու դաժան վախճանը աւելիով շեշտեց մեծութիւնը հայ գրականութեան այս հսկային:
Չարենց եւ Բակունց փաստօրէն եղան անբաժան երկու երեսները հայկեան հանճարին յետ-եղեռնեան վերընձիւղման միեւնոյն շքանշանին՝ իրարմէ այնքա՜ն տարբեր իրենց նկարագրով եւ յուզաշխարհով, բայց եւ միաժամանակ այնքա՛ն հարազատ ու զիրար ամբողջացնող իրենց տաղանդով, առաքելութեան կոչումով եւ եղերական վախճանով:
Աւազանի անունով Ալեքսանդր Ստեփանի Թեւոսեան՝ Ակսել Բակունց ծնած էր 1899-ի յունիսի 13-ին, Գորիս՝ հայոց Զանգեզուր աշխարհի բնական գեղեցկութեան եւ խորհրդաւորութեան ծոցին մէջ: Գորիսի ծխական դպրոցը աւարտելէ ետք, 1910-ին ընդունւեցաւ Էջմիածնի «Գէորգեան» ճեմարանը, ուր եօթը տարի ոչ միայն աշակերտեց ժամանակի հայ դպրութեան վաւերական բոլոր մեծերուն, այլեւ՝ տիրապետեց հայ ժողովուրդի հոգե-մտաւոր հարստութեան ու մշակութային ժառանգութեան, այդ բոլորով հարթելու համար Հայաստանի ու հայ ժողովուրդի հոգե-մտաւոր դժւարին ուղին՝ դէպի նոր ժամանակներ ու խառն եւ դաժան դարաշրջան:
«Գէորգեան» ճեմարանի գաղափարաշունչ մթնոլորտը թրծեց նաեւ Բակունցի քաղաքացիական ու ազգային-քաղաքական ճառագայթող կերպարը՝ իբրեւ հայոց ազգային-ազատագրական շարժման փարած ջերմեռանդ դաշնակցականի, իբրեւ հայոց գիւղական աշխարհի անանց արժէքներու համակարգին պահպանի եւ, միաժամանակ, արդիականացման առաջապահ դրօշակիրի:
Իբրեւ Հայ կամաւորական շարժման անձնւէր զինւոր՝ Բակունց հազիւ երիտասարդ մասնակցեցաւ 1918-ի Անկախութեան թէժ մարտերուն՝ Կարինէն մինչեւ Կարս եւ Ալեքսանդրապոլ: Եւ երբ անկախացաւ Հայաստանը եւ մեր ժողովուրդը ամբողջ թափով լծւեցաւ իր ազգային պետականութեան կառուցումին՝ Բակունց վերադարձաւ իր ծննդավայրը եւ ամբողջապէս նւիրւեցաւ ուսուցչութեան՝ նորահաս սերունդին հայոց լեզուն եւ գրականութիւնը, պատմութիւնն ու մշակոյթը սորվեցնելու սրբազան գործին: Նոյն շրջանին, գրական-գեղարւեստական իր գործերուն կողքին, Բակունց ձեռնամուխ եղաւ հայ գիւղի հասարակական եւ տնտեսական հոգերն ու ցաւերը դարմանելու, զարգացման ուղին ճշտորոշելու եւ առկայ ապօրինութիւններն ու անարդարութիւնները յաղթահարելու ուղղւած աշխոյժ հրապարակագրութեան:
Խաչատուր Աբովեանի, Միքայէլ Նալբանդեանի եւ Րաֆֆիի ազգային-գաղափարական աւանդին առանձնայատուկ համադրումը կայ Բակունցի մէջ, որ Հայաստանի խորհրդայնացման առաջին տարիներուն գրական պայքարի ասպարէզ նետւեցաւ՝ հինի եւ նորի հակադրութիւնն ու բախումը ազգային հունով առաջ մղելու առաջադրանքով, թէ՛ գեղարւեստական իր գրականութեան, թէ՛ հրապարակագրութեան մէջ հետեւողականօրէն շեշտելով դարերով պահպանւած լաւն ու գեղեցիկը, արդարն ու մարդկայինը պահպանելու եւ նորոգելու, արդիական շունչով զարգացնելու հրամայականը:
Այդ մղումով էր, նաեւ, որ Բակունց 1920-ին գնաց Խարկով՝ բարձրագոյն ուսման տիրանալու եւ գիւղատնտեսութեան մէջ մասնագիտանալու որոշումով: 1923-ին, ուսումը աւարտելով, ան վերադարձաւ Զանգեզուր, ուր եւ ստանձնեց գիւղատնտեսութեան մէջ պատասխանատու պաշտօն:
Բակունց սկսաւ գրել կանուխ տարիքէն: 1915-ին, Շուշիի «Փայլակ» թերթին մէջ, լոյս տեսաւ Գորիսի քաղաքապետին անօրինութիւնները քննադատող իր հրապարակագրական ակնարկը, ինչ-որ սկիզբը դրաւ Բակունցեան ժառանգութեան հիմնական ուղղութիւններէն մէկուն, որ հայ գիւղին, հայ գեղջուկին եւ գիւղատնտեսութեան պաշտպանութիւնը եղաւ, աւանդականն ու արդիականը համադրաբար զարգացնելու առաջադրանքով:
Միեւնոյն գաղափարական ուղղութեան ծնունդը եղան 1920-ականներու առաջին կիսուն, Թիֆլիսի «Մարտակոչ» եւ Երեւանի «Խորհրդային Հայաստան» թերթերուն մէջ իր ստորագրած հրապարակագրական էջերը՝ «Մեր գիւղերում», «Գաւառական նամականի» եւ «Նամակներ՝ գիւղից» խորագիրը կրող շարքերով:
Նաեւ՝ հայ ազգային-քաղաքական թեմաներով եւ հայկական ազատամարտի ներշնչումով յատկանշւեցաւ Բակունցի հրապարակագրութիւնը: 1918-ին, Երեւանի «Ժողովուրդ» թերթի էջերուն, ան հրատարակեց Անկախութեան պայքարէն ներշնչւած պատերազմական իր ակնարկները, որոնք հետագային իրենց արձագանգը գտան - խորհրդային պաշտօնական մտածողութեան տուրք տալով հանդերձ - հայ ազգային ուղղութիւնը գտնելու, յայտնաբերելու եւ զարգացնելու Բակունցի հետեւողական ճիգերուն մէջ, որոնց համար ալ՝ իր կեանքով՝ ծանրագոյն գին վճարեց հայ արձակագրութեան մեծ վարպետը:
Ակսել Բակունցի գրական տաղանդը ռումբի պէս պայթեցաւ 1927-ին՝ «Մթնաձոր» անունով պատմւածքներու իր ժողովածուին հրատարակութեամբ: Խորհրդային բոլշեւիզմի քանդիչ մոլեգնութեան նորովի բորբոքման տարիներն էին, հինը ամէն գնով մերժելու եւ քանդելու հիւանդագին շրջանն էր եւ, ահա՛, կոմիտասեան շունչով եւ սարեանական գոյներով ողողւած իր արձակով՝ Բակունց հրապարակ կիջնէր, ինչպէս քննադատները պիտի վկայէին տասնամեակներ ետք, «յաւիտենական գեղեցկութիւնների կողքին» վարպետօրէն արտայայտելով հայ կեանքի «դառն ու լուռ ցաւերը, որոնք յար ու նման էին աշխարհի ծայրերում ապրող մարդկանց ցաւերին»:
«Նա չէր իդէալականացնում բնաշխարհը, այլ մտահոգ էր բնութեան անզուգական գեղեցկութեան մէջ վեր հանելու ժողովրդի դառը կացութիւնը: Համակիրները շատ էին, բայց քիչ չէին չարախօս թշնամիները: Չարենցը անհանգստացած նախազգուշացնում էր Բակունցին, որ Մթնաձորում չկորցնի իր պայծառ ուղին, փորձի դուրս գալ նոր ուղեծիր.

«Քո «Մթնաձորում» թախիծ է ծորում
«Եւ կարօտ մանկութ հարազատ ձորի,
«Աշխատիր, սակայն, որ այդ մութ ձորում
«Քո պայծառ ուղին անդարձ չկորի:

«Բակունցը անյողդողդ էր, հարազատ իր համոզմունքներին, հին արժէքների կողքին դնում էր իր սրբատաշ որմը, նորի իր արարումը: Նա ցանկանում էր ձերբազատւել հողժողկոմատի իր ծառայութիւնից եւ անցնել ստեղծագործական աշխատանքի»:
Իրապէ՛ս մեծ ոստումով Բակունց գրաւեց հայ գրականութեան հրապարակը՝ 1927-1937 տասնամեակին: «Մթնաձոր»-ին հետեւեցաւ «Յովնաթան Մարք» երգիծական վիպակը, իսկ 1933-ին լոյս տեսաւ «Սեւ Ցելերի սերմնացանը», որ «Մթնաձոր»-ով անմահացած հայ արձակագրութեան անմահ էջերը հարստացուց նոյնքան եւ աւելի գեղեցիկ՝ անկորնչելի պատմւածքներով: Բակունց ձեռնարկեց նաեւ շարժանկարի համար բեմագրութեանց եւ ստեղծեց «Զանգեզուր» շարժանկարին բնագիրը, որ սակայն բնաւ չնկարահանւեցաւ իր Բակունցեան հարազատութեամբ, այլ՝ խեղաթիւրւած տարբերակով հրամցւեցաւ հայոց սերունդներուն, խորհրդային հակադաշնակցական թոյնով խաթարելով անոնց հոգին:
Խորհրդային իշխանութիւնները կատաղի պայքար ծաւալեցին Բակունցի դէմ, 1936-ին ձերբակալեցին, քանի մը ամիս ամենէն ահաւոր չարչարանքներու ենթարկեցին հայկական արձակի փառքը մարմնաւորող մեծ գրողին, բայց չկրցան Բակունցին պարտադրել «խոստովանութիւններ» եւ ի վերջոյ կարճատեւ, հազիւ 25 վայրկեան տեւած «դատավարութենէ» մը ետք, մահւան դատապարտեցին եւ անմիջապէս, գնդակահարումով, պոկեցին կեանքի թելը հայկեան հանճարին այս մեծարժէք ճառագայթումին:
Ինչպէս որ «Սովորենք հայերէն» էլեկտրոնային կայքէջի վկայութիւնը կեզրափակէ, «Դեռեւս 30-ական թւականներից այլախոհի պիտակի տակ էին առել շատերի հետ նաեւ Բակունցին: Գրական հակառակորդների կողմից ծայր էին առել բամբասանքն ու բանսարկութիւնը, ինչպէս ինքն էր գրում՝ զրպարտւում էր «մահացու բոլոր մեղքերի մէջ»: Քաղաքական ծանրագոյն մեղադրանքներ են բարդւում Բակունցի հասցէին. 1936 թւականի օգոստոսի 9-ին շատերի հետ նաեւ ձերբակալում են նրան: Նոյնն էր մեղադրանքը՝ «հակայեղափոխական, հակախորհրդային, ազգայնամոլական գործունէութիւն»: Բանտային խիստ պայմաններում 11 ամիս անընդմէջ Բակունցին ենթարկում են կտտանքների: Նրա ինքնարդարացմանն ճիգերը ապարդիւն են անցնում, իսկ յուզիչ նամակները՝ մնում անպատասխան:
«Նամակներից մէկում այսպէ՛ս է ներկայացնում իր հոգեվիճակը.- «Ծա՜նր է, շա՜տ ծանր... Մտածում ես մէկ ժամ, երկու, երեք, մէկ օր, երկու օր, մտածում ես յիմարանալու աստիճանի, մինչեւ յիշողութիւնդ փուլ է գալիս, եւ չգիտես՝ գիշե՞ր է, թէ՞ ցերեկ, միայն պարզ գիտակցում ես, որ կեանքը մնաց փակ դռների ետեւում... Երբ ես հարցնում եմ, թէ ի՞նչ է լինելու յետոյ, յուսահատւում եմ, գիտակցութիւնս մթագնում է, ջղաձգութիւնները խեղդում են կոկորդս... Ի՞նչ է լինելու ինձ հետ... Գոյութեան միակ նպատակը մնում է գրականութիւնը... Ինձ գրելու եւ կարդալու հնարաւորութի՜ւն տւէք, ինձ գիրք ու մատի՜տ տւէք...»:
Գիրք ու մատիտի աղերսական այդ ճիչը շրթներուն՝ հայ ժողովուրդէն առյաւէտ խլեցին եւ սպանեցին Բակունցին: Կիսաւարտ մնաց անոր «Խաչատուր Աբովեան» եւ «Կարմրաքար» ծաւալուն գործերը: Բայց ինչ-որ ան հասցուց վերադարձնելու իր ժողովուրդին՝ անմահներու համաստեղութեան արժանացուց հազիւ 38 տարի ապրած, բայց դարերուն դիմացող արւեստ կերտած Ակսել Բակունցին:
Մեծն Բակունցի ծննդեան տարեդարձը նշելու եւ անոր խոհերով վերանորոգւելու կը ծառայէ ստորեւ ներկայացւած պատգամներու փունջը.-
- Մաքուր լեզւի, կենտրոնաձիգ լեզւի խնդիրը պէտք է դնել: Ես գտնում եմ, որ այդ լեզուն խարսխւած պէտք է լինի ժողովրդական լեզւի վրայ:
- Էական հարցերից մէկը գրելաձեւի եւ նիւթի միմեանց հետ մերւելն է: ...Կարեւորն այն չէ, թէ հին կամ նոր կեանք է պատկերւում. կարեւորը պատկերելու մէջ նոր ձեւ ստեղծելն է...
- Մեծամիտ դատարկապորտը մխիթարում է ինքն իրեն նրանով, որ... մեծ մարդկանց սկզբում հալածում են, յետոյ մեծարում:
- Ո՛չ մի զիջում, հաշտութեան եւ ոչ մի եզր դաւանած սկզբունքից: Նորը պատերազմում պիտի յաղթի, իսկ հակառակորդին խնայելը նշանակում է դաւաճանել «ընդհանուր երջանկութեան»:
- Ինչպէս հայ, այնպէս էլ վրաց գրականութեան հիմնական թերութիւնը ես համարում եմ որոշ գաւառականութիւնը:
- Պատմական իրադարձութիւնների քննադատական վերանայման ուղին արժէքաւորագոյն միջոց է գրականութեան մէջ նոր աւանդներ մուծելու համար:
- Որտե՞ղ է ճշմարիտ ուղին.- Այդ ուղին վերադարձն է դէպի սկզբնաղբիւրները, դէպի ժողովրդական ստեղծագործութիւնը: Մեր գրողների պարտականութիւնն է քննել, ուսումնասիրել դրանք, քննադատօրէն վերցնել այնտեղից էպիկականութիւնը, արտայայտման խստութիւնը, լեզւի հարստութիւնները, բառերի ժլատ տնտեսումը:
- Ժողովրդի լեզուն պիտի հասկանաս ու գրես բնութեան լեզւով, որ ամէն ինչ լեզու առած խօսի հոգուդ հետ:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։