Հա

Ազգային

21/07/2016 - 09:20

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 5 յուլիսի 1921՝ Ստալինեան կամայական որոշումով՝ Լեռնային Ղարաբաղը բռնակցւեցաւ Ադրբեջանին

1921 թւականի յուլիսի 5-ը աղիտաբեր եղաւ հայ ժողովուրդին համար։
95 տարի առաջ՝ 5 յուլիսի 1921-ին, այսպէս կոչւած «Ռուսական Կոմունիստական կուսակցութեան Կ. կոմիտէի Կովկասեան Բիւրոն», առանց օրինականութիւններ փնտրելու եւ կարգուկանոն յարգելու՝ կամայական որոշումով Լեռնային Ղարաբաղը պոկեց Հայաստանի Հանրապետութենէն եւ բռնակցեց Ադրբեջանի։

Ն.


1921 թւականի յուլիսի 5-ը աղիտաբեր եղաւ հայ ժողովուրդին համար։
95 տարի առաջ՝ 5 յուլիսի 1921-ին, այսպէս կոչւած «Ռուսական Կոմունիստական կուսակցութեան Կ. կոմիտէի Կովկասեան Բիւրոն», առանց օրինականութիւններ փնտրելու եւ կարգուկանոն յարգելու՝ կամայական որոշումով Լեռնային Ղարաբաղը պոկեց Հայաստանի Հանրապետութենէն եւ բռնակցեց Ադրբեջանի։
Ոչ միայն ապօրինի այդ որոշումին յաջորդած տարիներուն եւ տասնամեակներուն, այլեւ 1988-ի փետրւարին թափ առած Արցախեան շարժումէն ետք ալ, շատ մելան հոսեցաւ ստալինեան այդ կամայական, անօրինական եւ, մանաւա՛նդ, անարդար որոշումին պատմաքաղաքական լուսաբանման եւ դատապարտման համար՝ թեր ու դէմ հակադիր ճամբարներու բաժնելով հայ քաղաքական մտքի հոսանքները։
Իսկ վերջին ժամանակաշրջանին հայ քաղաքական միտքը, երկու ուղղութիւններով, իր քննարկումներն ու վիճարկումները կենտրոնացուցած է խորհրդայիններու այդ որոշման այժմէական արծարծման եւ իրաւական արժեւորումին վրայ։
Մէկ ուղղութիւնը հիմնաւորած ու դատապարտած է այդ որոշման կամայական, ապօրինի եւ անարդար բնոյթը։ Ստալինեան որոշումին մէջ իրաւական որեւէ հիմք գոյութիւն չէ ունեցած եւ պարզապէս Ռուսաստանի մեծապետական շահախնդրութեանց յագուրդ տւող գործարք մը եղած է Լեռնային Ղարաբաղի բռնակցումը Ադրբեջանին։
Երկրորդը՝ հիմնաւորած է իրաւագիտական տարազումը Արցախեան Հարցի բանակցային լուծման համար հայկական կողմին առաջադրած եւ պաշտպանած տեսակէտին։
Ի պատասխան ադրբեջանական կողմի այն հետեւողական պնդումին, թէ իբր յանուն Ադրբեջանի հողային ամբողջականութեան՝ Լեռնային Ղարաբաղը պէտք է վերադարձւի Ադրբեջանի կազմին, հայկական կողմը իրաւաբանօրէն կը հիմնւի այն փաստին վրայ, որ Լեռնային Ղարաբաղը երբեք մաս չէ կազմած Ադրբեջանի հանրապետութեան եւ, հետեւաբար, անհիմն ու անհեթեթ է ամէն խօսակցութիւն Ադրբեջանի հողային ամբողջականութեան պահպանման մասին։
Արդարեւ, եթէ 1921-ին Լեռնային Ղարաբաղը յայտարարւած էր մէկ մասը Ադրբեջանի, այդ քայլը իրաւաբանօրէն նախ եղած էր ապօրինի, ապա՝ բռնակցումը կատարւած էր ի սպաս Խորհրդային Ադրբեջանի, այլ ոչ թէ անկախ եւ իբր թէ «ժողովրդավարական» Ադրբեջանի։
Աւելի՛ն. բռնակցումին Ստալին փորձած էր տալ խորհրդային սահմանադրական հիմնաւորում, որ սակայն 1991-էն ետք կորսնցուց այդ առումով եւս իրաւական ամէն շինծու հիմնաւորում, երբ նոյնինքն Ադրբեջան մերժեց ճանչնալ Խորհրդային Միութիւնն ու անոր սահմանադրութիւնը եւ դուրս եկաւ Խ.Ս.Հ.Մ. կազմէն, նոյնիսկ նախքան անոր պաշտօնական լուծարումը։
Այլ խօսքով՝ նոյնինքն 5 յուլիսի 1921-ի խորհրդային պաշտօնական որոշումէն մեկնելով, անոր անարդար բնոյթը շեշտելով հանդերձ, հայ ժողովուրդը իրաւական ամէն հիմք ունի կառչած մնալու այն փաստին, որ Լեռնային Ղարաբաղը իրաւականօրէն բնաւ մաս չէ կազմած Ադրբեջանի Հանրապետութեան։
Պատմութիւնը արձանագրած է, որ Ռուսական կայսրութեան անկումէն յետոյ, Կովկասի մէջ սկսած ազգային պետութիւններու «ձեւաւորման» փուլին, Լեռնային Ղարաբաղը 1918-20 թւականներուն կռւախնձոր դարձաւ մէկ կողմէ ազգային-պատմական իր անկախութիւնը վերականգնած Հայաստանի Հանրապետութեան եւ, միւս կողմէ, թուրքական զօրքերու ներխուժման պայմաններուն մէջ Անդրկովկասի թաթարաբնակ տարածքներէն ձեւաւորւած նորելուկ Ադրբեջանի Հանրապետութեան միջեւ։
Այդ ատեն ծայր առաւ հայեւադրբեջանական դաժան պատերազմ մը, որուն ընթացքին Արցախը հերոսաբար պաշտպանեց ինքզինք եւ պապենական իր հողը։
Ադրբեջանի Հանրապետութիւնը, իր կազմաւորման պահէն իսկ, շարունակաբար հողային պահանջներ ներկայացուց Անդրկովկասի հայկական շրջաններուն նկատմամբ:
Թուրքական կանոնաւոր զօրքերն ու Ադրբեջանի մուսաւաթական զօրամիաւորները, օգտւելով Առաջին Աշխարհամարտի եւ Ռուսական կայսրութեան անկման հետեւանքով ստեղծւած խառնաշփոթ իրավիճակէն, փորձեցին իր աւարտին հասցնել հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան կողմէ 1915-ին գործադրութեան յանձնւած Ցեղասպանութեան ոճիրը։
1918-էն 1920, համաթուրքական մեծ պետութիւն մը հիմնելու ցնորական ծրագրով տարւած՝ թուրքացեղ այդ զօրքերը բնաջնջեցին հարիւրաւոր հայկական գիւղեր, կազմակերպեցին հայերու ջարդեր Բաքւի եւ Գեանջայի մէջ:
Բայց նոյնինքն Լեռնային Ղարաբաղի մէջ թուրքեւադրբեջանական զօրքերը բախեցան լուրջ դիմադրութեան եւ պարտւած նահանջի դիմեցին՝ հակառակ անոր, որ Արցախի ատենի մայրաքաղաք Շուշին 1920-ի մարտի 23-ին հրկիզւած ու թալանւած էր, իսկ անոր հայ բնակչութիւնը կոտորւած։
Ճիշտ այդ ժամանակ, միջազգային հանրութիւնը անհրաժեշտ համարեց միջամտել աննախընթացօրէն ողբերգական բնոյթ ստացած հակամարտութեան։
1920-ի դեկտեմբերի 1-ին, Ազգերու լիգայի 5-րդ կոմիտէն, իր 3-րդ ենթակոմիտէի զեկոյցին վրայ հիմնւելով եւ հակադարձելով Ադրբեջանի տարածքային յաւակնութիւններուն ու ադրբեջանցիներու ձեռամբ հայերու զանգւածային կոտորածներուն, միաձայնութեամբ որոշեց մերժել Ադրբեջանի Հանրապետութեան դիմումը՝ Ազգերու լիգային անդամակցելու։
Օրին, Ազգերու լիգան նաեւ որոշեց, մինչեւ հակամարտութեան վերջնական կարգաւորումը, Լեռնային Ղարաբաղը ճանչնալ իբրեւ վիճելի տարածք, որուն շուրջ համաձայնութեան յանգեցան հակամարտութեան առնչակից բոլոր կողմերը, անոնց շարքին եւ Ադրբեջանը։ Այսպէ՛ս, 1918-20 թւականներուն, Ադրբեջանի հանրապետութեան ստեղծման ժամանակաշրջանին, անոր գերիշխանութիւնը չէր տարածւած Լեռնային Ղարաբաղի, ինչպէս եւ Նախիջեւանի վրայ։
Այնուհետեւ, Անդրկովկասի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումին հետեւեցաւ քաղաքական նոր քարտէզի սահմանագծումը։
1920-ի դեկտեմբերի վերջերուն, Խորհրդային Հայաստանի հռչակումէն յետոյ, Կարմիր Բանակի զօրքերը, յատկապէս կարմիր համազգեստ հագած ադրբեջանցիներով լեցւած, առանց սպասելու Լեռնային Ղարաբաղի եւ Նախիջեւանի իրաւավիճակի միջազգային իրաւական խաղաղ լուծման, բռնագրաւեցին Լեռնային Ղարաբաղը:
Միաժամանակ՝ Հայաստանի մէջ խորհրդային կարգերու հաստատումէն անմիջապէս յետոյ, Ադրբեջանի Յեղկոմը (Յեղափոխական կոմիտէն, որ բոլշեւիկեան այդ ժամանակւան իշխանութեան գլխաւոր մարմինն էր) պաշտօնական յայտարարութեամբ ճանչցաւ «վիճելի տարածքներուն» Լեռնային Ղարաբաղի, Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանին Հայաստանի անբաժանալի մասը ըլլալը:
Լեռնային Ղարաբաղի, Զանգեզուրի եւ Նախիջեւանի նկատմամբ իր յաւակնութիւններէն հրաժարելու մասին ադրբեջանական այդ յայտարարութեան պահուն, հայկական տարածքները իրողապէս մաս չէին կազմեր արդէն Խորհրդային Ադրբեջանին։
«Վիճելի տարածքներ»-ու նկատմամբ իր յաւակնութիւններէն հրաժարելու մասին Խորհրդային Ադրբեջանի յայտարարութեան եւ Հայաստանի ու Ադրբեջանի կառավարութեանց միջեւ համաձայնութեան հիման վրայ, 1921-ի յունիսի 21-ին, Խորհրդային Հայաստանը Լեռնային Ղարաբաղը յայտարարեց իր անբաժանելի մասը:
Հայաստանի կառավարութեան ընդունած համապատասխան Դեկրետը լոյս տեսաւ ինչպէս Հայաստանի, այնպէս ալ Ադրբեջանի խորհրդային մամուլի էջերուն։ Բաքւի «Աշխատաւոր» թերթը, որ Ադրբեջանի Կոմկուսի Կենտկոմի օրգանն էր, 1921-ի յունիսի 22ին լոյս ընծայեց Դեկրետը։ Այդպիսով, տեղի ունեցաւ Լեռնային Ղարաբաղի փաստացի միացումը Հայաստանին, ինչ որ միջազգային-իրաւական իմաստով Անդրկովկասոի մէջ, կոմունիստական վարչակարգի ընթացքին, եղաւ վերջին օրինական ակտը Լեռնային Ղարաբաղի վերաբերեալ։
Միացման այդ ակտը ողջունեցին ինչպէս միջազգային հանրութիւնը, այնպէս ալ Ռուսաստանը, ինչ որ ամրագրւեցաւ Ազգերու լիգայի ժողովի բանաձեւին մէջ (թիւ /18.12.1920 թ.), ինչպէս նաեւ Ազգերու լիգայի գլխաւոր քարտուղարին՝ Ազգերու լիգայի անդամ-պետութիւններուն ուղղւած տեղեկանքնոթին եւ ՌԽՖՍՀ արտաքին գործերու ժողովրդական կոմիսարիատի (նախարարութեան-իշխանութեան բարձրագոյն մարմնին) Խորհուրդներու 11-րդ նստաշրջանին ուղղւած 1920-21 թթ. տարեկան զեկոյցին մէջ։
Շուտով, սակայն, Ռուսաստանի բոլշեւիկեան ղեկավարութիւնը, համաշխարհային կոմունիստական յեղափոխութեան օժանդակելու իր քաղաքականութենէն մեկնելով եւ Թուրքիոյ վերապահելով «Արեւելքի մէջ յեղափոխութեան ջահակիր»-ի դերը, ըստ այնմ փոխեց իր վերաբերմունքը վերջինիս ազգային ծագումով մերձաւոր Ադրբեջանի եւ «վիճելի տարածքներ»-ու խնդրին, այդ շարքին նաեւ Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ:
Ադրբեջանի ղեկավարութիւնը, Մոսկւայի ցուցմունքով, վերսկսաւ խօսակցութիւններ ձեռնարկելու Լեռնային Ղարաբաղի նկատմամբ իր յաւակնութիւններուն մասին:
Այսօր արդէն հանրագիտա- կան հաստատւած տեղեկանք է, որ՝ «ՌԿ/բ/Կ Կովբիւրոյի պլենումը, արհամարհելով Ազգերու լիգային որոշումը եւ մերժելով ժողովրդական հանրաքւէն՝ իբրեւ Հայաստանի եւ Ադրբեջանի միջեւ սահմաններու որոշման ժողովրդավարական մեխանիզմ, 1921-ի յուլիսի 5-ին, Ստալինի անմիջական ճնշումին տակ եւ ի հակադրումն միացման ակտի, արարողակարգային խախտումներով որոշում տւաւ Հայաստանէն Լեռնային Ղարաբաղի բռնի անջատման մասին՝ այդ հայկական տարածքներուն վրայ Ադրբեջանական ԽՍՀ կազմին մէջ լայն իրաւասութիւններով ազգային ինքնավարութիւն կազմաւորելու պայմանով»:
Ահա՛ նման՝ ապօրինի, կամայական եւ անարդար որոշումի մը կայացման չարաբաստիկ թւականն է 1921-ի յուլիսի 5-ը։
Այդ առումով ալ մեր օրերուն կատարւող աշխարհաքաղաքական մեծ զարգացումները, երբ Հայաստանի եւ հայութեան ապագային վերաբերող հիմնական քաղաքականութիւն մը կը փորձեն պարտադրել՝ առանց հայ քաղաքական մտքին համաձայնութիւնը ապահովելու, փաստօրէն այդպիսով կը կրկնեն ստալինեան մեծ ոճիրը, որովհետեւ ազգային իր հունէն դուրս կը բերեն Հայոց պետական տունը՝ փորձելով զայն սոսկ լծորդ դարձնել մեծապետական ուժերու ծաւալապաշտական քաղաքականութեան հաշիւներուն եւ ախորժակներուն։
Նոյնիսկ խորհրդահայ մտածողութիւնը քառորդ դար առաջ արդէն յանգած էր պատմական զարգացումներու հոլովոյթին վերաբերեալ համազգային հետեւեալ արժեւորումին.
«1921 թ. յուլիսի 4-ին Ռուսաստանի կոմունիստական կուսակցութեան Կովկասեան բիւրօն Վրաստանի մայրաքաղաք Թբիլիսիում հրաւիրում է լիագումար նիստ, որի ընթացքում նոյնպէս հաստատւում է Լեռնային Ղարաբաղը Հայկական Խ.Ս.Հ. մաս հանդիսանալու փաստը։ Սակայն, Մոսկւայի թելադրանքով եւ Ստալինի անմիջական միջամտութեամբ՝ յուլիսի լոյս 5-ի գիշերը վերանայւում է նախորդ օրւայ որոշումը եւ ընդունւում է Լեռնային Ղարաբաղը Խորհրդային Ադրբեջանի կազմում ընդգրկելու եւ այդ տարածքում ինքնավար մարզ կազմաւորելու վերաբերեալ որոշում՝ չպահպանելով նոյնիսկ ընթացակարգը։
Այս որոշումն աննախադէպ իրաւական ակտ է միջազգային իրաւունքի պատմութեան մէջ, երբ երրորդ երկրի կուսակցական մարմինը (ՌԿ(բ) կ)՝ առանց որեւէ իրաւական հիմքի կամ իրաւասութեան, որոշում է մէկ այլ տարածքի, երկրի կարգավիճակը։ «Ադրբեջանական եւ Հայաստանի Խ.Ս.Հ.-ները 1922 թ. դեկտեմբերին ընդգրկւեցին Խ.Ս.Հ.Մ.-ի կազմաւորման գործընթացներում, իսկ Ղարաբաղի տարածքի ընդամէնը մի հատւածում 1923 թ. յուլիսի 7-ին, Ադրբեջանական Խ.Ս.Հ. Կենտրոնական գործադիր յեղափոխական կոմիտէի որոշմամբ կազմաւորւեց Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար մարզը՝ Ադրբեջանական Խ.Ս.Հ. կազմում, որով, ըստ էութեան, ոչ թէ լուծւեց, այլ ժամանակաւորապէս սառեցւեց ղարաբաղեան հիմնախնդիրը։
Աւելին, ամէն ինչ արւեց, որպէսզի Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար մարզն ընդհանուր սահման չունենայ Հայաստանի հետ։ Խորհրդային ողջ ժամանակահատւածում Լեռնային Ղարաբաղի հայութիւնը չհաշտւեց այդ որոշման հետ եւ տասնեակ տարիներ պայքարեց Մայր Հայրենիքին վերամիաւորւելու համար։ Արցախն Ադրբեջանին անմիջապէս բռնակցելուց յետոյ՝ սկիզբ առաւ ազգային-ազատագրական պայքարը։ 1920-ական թթ. Արցախում հակա-ադրբեջանական շարժումը ղեկավարելու նպատակով ստեղծւեց «Ղարաբաղը՝ Հայաստանին» միութիւնը։
1927 թ. նոյեմբերի սկզբներին միութիւնը հազարաւոր թռուցիկներ է ցրել՝ Ղարաբաղը Հայաստանին նշանաբանով։ 1962 թ. Ստեփանակերտի աւտոշարասեան 300 աշխատաւորներ բողոք-նամակ գրեցին Խ.Ս.Հ.Մ. Գերագոյն Խորհրդի նախագահութիւն, կուսակցութեան Կենտկոմ եւ Մինիստրների խորհուրդ։ Նամակում ներկայացւեց մարզի գաղութային վիճակը եւ առաջարկւեց Լ.Ղ.Ի.Մ.-ը վերամիաւորել Հ.Խ.Ս.Հ.-ին։ 1962 թ. մի շարք մտաւորականներ նմանօրինակ նամակով դիմեցին Խ.Մ.Կ.Կ. Կենտկոմին։ Այսպիսի դիմումները կրում էին պարբերական բնոյթ եւ յղւում էին թէ՛ Լ.Ղ.Ի.Մ.-ից, թէ՛ Հ.Խ.Ս.Հ.-ից։ Միայն Լեռնային Ղարաբաղից Կենտկոմին հասած դիմումների տակ ստորագրել էին 45 հազար աշխատաւորներ։ Փաստօրէն, չնայած ԼՂ-ն ապօրինաբար բռնակցւել էր Ադր. Խ.Ս.Հ.-ին, այն երբեք չէր կորցնում անկախանալու եւ Մայր Հայաստանին միաւորւելու ձգտումը»։
Պատմութիւնը արձակած է իր վճիռը Ղարաբաղի ադրբեջանական հողային «ամբողջականութեան» մաս կազմելու յերիւրանքին եւ անկէ բխող անհեթեթ բառախաղերուն մասին։
Հայ ժողովուրդի վաղւան հաշւոյն անընդունելի գործարքներ սարքողները չարաչար կը սխալին, եթէ կը խորհին, թէ կրնան շրջանցել կամ անտեսել արեամբ սրբագործւած պատմութեան այդ անդառնալի վճիռը։

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։