Հա

Ազգային

23/07/2016 - 09:50

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 7 յուլիսի 1923՝ Լ.Ղ.Ի.Մ.-ի մասնատման եւ Արցախի գերեվարման սեւ թւականը

Յուլիսի 7-ին, 93 տարի առաջ, ողջ աշխարհէն երկաթեայ վարագոյրով մեկուսացւած Խորհրդային կայսրութեան հարաւային սահմանեզրին, նոյնինքն Անդրկովկասի մէջ, ծրագրւեցաւ եւ գործադրւեցաւ ազգային իրաւազրկումի ահաւոր գայթակղութիւն մը, որուն հետեւանքները մինչեւ այսօր ծանր կը ճնշեն ամբողջ շրջանի ժողովուրդներուն վրայ։

Ն.


Յուլիսի 7-ին, 93 տարի առաջ, ողջ աշխարհէն երկաթեայ վարագոյրով մեկուսացւած Խորհրդային կայսրութեան հարաւային սահմանեզրին, նոյնինքն Անդրկովկասի մէջ, ծրագրւեցաւ եւ գործադրւեցաւ ազգային իրաւազրկումի ահաւոր գայթակղութիւն մը, որուն հետեւանքները մինչեւ այսօր ծանր կը ճնշեն ամբողջ շրջանի ժողովուրդներուն վրայ։
7 յուլիսի 1923-ին, Խորհրդային Ռուսաստանի կենտրոնական ղեկավարութեան արդէն միահեծան տէրը դարձած Ստալինի «ցուցմունք»-ով, այլեւ Անդրկովկասի ռուս, ադրբեջանցի, վրացի ու հայ բոլշեւիկներու մեղսակցութեամբ՝ որոշւեցաւ հայոց հինաւուրց Արցախ աշխարհը բաժանբաժան կոտորակել, հազարամեակներով հայապատկան ամբողջ հողամասեր ուղղակիօրէն նորելուկ Խորհրդային Ադրբեջանի կցել, իսկ լեռնային կենտրոնական մասը հռչակել Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ, այդ ալ ենթարկելով ադրբեջանական տիրակալութեան՝ իբրեւ Խորհրդային Ադրբեջանի տարածքային ամբողջականութեան մէկ մասը։
Այդպէ՛ս. բռնակալներու ձեռամբ աշխարհի քարտէզը կամայականօրէն փոխելու եւ պարտադրելու անհիմն բեմագրութիւն մը կեանքի կոչւեցաւ 7 յուլիսի 1923-ին, երբ խորհրդայիններու չարաբաստիկ որոշումով Լեռնային Ղարաբաղի Ինքնավար Մարզ մը բառացիօրէն պոկւեցաւ եւ հեռացւեցաւ ոչ միայն Արցախ աշխարհի ամբողջականութենէն, այլեւ՝ մայր հայրենիք Հայաստանի մարմնէն, այսպէս կոչւած «Լաչինի եւ Քելբաջարի անցք»-ով մը իրարմէ խզելով Հայաստանն ու Արցախը։
Ղարաբաղի կոտորակումով եւ Լ.Ղ.Ի.Մ.-ի մասնատումով պարտադրւած Արցախի գերեվարումէն անցած է 93 տարիներու երկար ժամանակաշրջան մը, որուն վերջին աւելի քան քառորդ դարուն՝ ազգային-ազատագրական իր պայքարով, իրաւատէր հայութիւնը ոչ միայն կրցաւ իրողապէս թօթափել ադրբեջանական անարգ լուծը, ոչ միայն յաջողեցաւ ազատագրել Լ.Ղ.Ի.Մ.-ի եւ շրջակայքի հայապատկան տարածքներուն կարեւոր մէկ մասը, այլեւ հիմը դրաւ, ոտքի հանեց եւ կազմակերպեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը՝ իբրեւ իրողապէս անկախ պետութիւն։
Հետեւաբար այսօր, երբ յետադարձ հայեացքով լուսարձակի տակ կþառնենք ե՛ւ շուրջ մէկդարեայ պատմութիւնը, ե՛ւ մինչեւ մեր օրերը շարունակւող քաղաքական անիրաւութեան ողբերգական ծալքերը, մեր առջեւ կը բացւի ուսանելի դասերու ամբողջ թղթածրար մը.
- Յաւերժական չեն կրնար ըլլալ ազգ մը եւ հայրենիք մը կամայականօրէն բաժնող անարդար սահմանագծումները, որքան ալ պարտադրւած ըլլան հզօր կայսերապետութեան մը ամբողջ բռնութեամբ...
- Քաղաքական աննպաստ պայմաններու եւ դասաւորումներու հետեւանքով իրարմէ բաժնւած ազգի մը զաւակները, եթէ իրենց մէջ ունին իրաւունքի ու արդարութեան համար պայքարելու եւ պատմութիւնը իր բնականոն հունին վերադարձնելու վճռականութիւնը, անպայման կը հասնին իրենց նպատակին՝ որքան ալ բիրտ ուժով ճզմւին անոնց շղթայազերծած յաջորդական ըմբոստացումները։
- Փոքր ազգերու իրաւունքներն ու դատերը միշտ ալ ենթակայ են աշխարհի ճակատագիրը վարող մեծապետական ուժերու մրցապայքարի խաղականոններուն։ Ի վերջոյ մեծապետական ուժերու նախընտրած ուղղութեամբ կը հունաւորւի մարդկութեան զարգացումը՝ այն միակ նրբերանգային տարբերութեամբ, որ փոքր ազգերու անվեհեր իրաւատիրութիւնն ու մարտունակ պահանջատիրութիւնը կը վերածւին Մեծերու ձեռքին կարեւոր յաղթաթուղթի՝ իրարու դէմ գործածւելու համար, աշխարհաքաղաքական նոր դասաւորումներ եւ հաւասարակշռութիւններ պարտադրելու ճամբուն վրայ։
- Իրաւունքի եւ արդարութեան համար պայքարող փոքր ազգերը, նոյնիսկ եթէ ազգային դատերուն արդարագոյնին համար է իրենց մղած կռիւը, դատապարտւած են անփառունակ պարտութեան եւ ոտնակոխումի, եթէ զինւած չեն միասնական պայքարի իրենց ուղին ամէն կարգի պառակտումներու դէմ պաշտպանելու հաստատակամութեամբ եւ գաղափարական պայծառատեսութեամբ։ Մանաւանդ եթէ ամբողջապէս տէր կանգնած չեն իրենց ազգային հաւաքական ուժի աղբիւրներուն՝ սեփական ժողովուրդին վստահութեան վրայ խարսխւած եւ ըստ այնմ գործող իշխանութեանց։
Առանց այդ դասերու լիարժէք ընկալումին, կարելի չէ սպառիչ բացատրութիւնը գտնել ահաւոր այն սադրանքին, որ 7 յուլիսի 1923-ին ի գործ դրւեցաւ Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդին դէմ։
Անհրաժեշտ է ի մտի ունենալ ոչ միայն Լ.Ղ.Ի.Մ.-ի ստեղծումը անմիջականօրէն կանխած Անդրկովկասի եւ այդ ճամբով Հայաստանի խորհրդայնացման մեծապետական, տարածաշրջանային եւ տեղական զարգացումներու ծալքերը, այլեւ՝ մինչեւ թուրքացեղ հորդաներու արշաւանքներն ու պարսկական խանութեանց ժամանակները երկարող հայրենի մեր հողերուն ժողովրդագրական փոփոխութիւններու պատմութիւնը։
Պատմական զարգացման այդ ենթահողին վրայ իրենց պատասխանները կը ստանան հիմնական շատ հարցականներ.
- Ինչպէ՛ս եղաւ, որ պատմական Հայաստանի Արցախ գաւառը, որ արեւելքէն կը տարածւէր մինչեւ Մուղանի դաշտավայրը, դարերու ընթացքին բնակավար դարձաւ թուրքացեղ նորեկներու՝ քսաներորդ դարու սկզբնաւորութեան յայտնւելով թուրք եւ թաթար համեմատական մեծամասնութեամբ հողամասի մը վիճակին մէջ։
- Ինչո՛ւ մինչեւ 1918 թւականը գոյութիւն չէ ունեցած Ադրբեջան անունով երկիր, պետական որեւէ միաւոր եւ նոյնիսկ քաղաքական ինքնութեամբ ադրբեջանական ազգութիւն։ Երբ 1828 թւաականին Ցարական Ռուսաստանը վերջնականապէս իրեն կցեց Անդրկովկասը, հայեւթաթար խառն բնակչութեամբ հողամասի հակակշռումը իր հաշիւներուն ծառայեցնելու նպատակով, վարչականօրէն առաջացուց Եղիսաբեթպոլի նահանգը, որուն մէջ մտցուց Գանձակն ու Գիւլիստանը, Արցախն ու Զանգեզուրը։ Այդպէ՛ս սկսաւ հայեւթաթար խառն բնակչութեամբ ամբողջ երկրամասը «բաժնէ՝ որ տիրես»-ի ռազմավարութեամբ հակակշռելու ռուսական քաղաքականութիւնը։
- Ինչո՛ւ եւ ինչպէ՛ս մեծապետական մրցապայքարը սաստկացաւ Անդրկովկասի մէջ եւ շուրջ՝ Բաքւի սեւ ոսկիին տիրանալու պայթուցիկ առճակատման մթնոլորտի շիկացումով։ Որքան աշխուժացաւ Մեծ Բրիտանիոյ անդրկովկասեան միջամտութիւնը, այնքան խստացաւ Անդրկովկասի ազգային միաւորները իրարու դէմ դրդելու եւ բոլորին վրայ սեփական հակակշիռը ամրապնդելու ռուսական մտասեւեռումը։ Հետեւանքը եղան 1905-ին սկսած հայ-թաթարական պարբերական ընդհարումները, որոնք 1918-էն ետք նոր փուլ թեւակոխեցին՝ արդէն բոլշեւիկեան յեղափոխութեամբ առաջացած Անդրկովկասի անտիրութեան պղտոր ջուրին մէջ սեփական հաշւով ձուկ որսալու թուրքական ախորժակներու սանձազերծումով։
- Եւ վերջապէս, բայց ոչ վերջինը՝ ինչպէ՛ս եղաւ, որ կովկասահայութիւնը, 1905-ի հայ-թաթարական առաջին ընդհարումներու դաժան կենսափորձով հանդերձ, յատկապէս 1918-ի վերիվայրումներէն ետք, չկրցաւ միասնական գնահատումի եւ մերժումի արժանացնել ռուսական քաղաքականութեան հետեւողական այդ վարքագիծը՝ հայ-թաթար հակադրութեան հրահրումով Անդրկովկասին վերատիրանալու քաղաքականութիւնը։
Նոյնիսկ մեր օրերուն եւ հակառակ Արցախի իրողական ազատագրումով ամրագրւած պատմական դասերուն, հայ քաղաքական միտքը տակաւին կը դրսեւորէ հակումներ, որոնք կը շարունակեն ծառայել այն համոզումին, թէ Հայաստանի ու հայութեան ճակատագիրը աւելի յարմար դասաւորումի կրնար արժանանալ, եթէ մայիսի 1920-ին մենք եւս ընդունէինք խորհրդային լուծը՝ հետեւելով Ադրբեջանի օրինակին։
7 յուլիսի 1923-ի Լ.Ղ.Ի.Մ.-ի ստեղծման բոլշեւիկեան սադրանքը ամէն հիմք կու տայ, հայ քաղաքական մտքին համար, մէկանգամընդմիշտ թօթափելու այդօրինակ պատրանքներն ու ինքնախաբէութիւնները։
Բաւականաչափ խօսուն եւ դառն ու դաժան է այն փաստը, որ 2 դեկտեմբերի 1920-ին Հայաստանի խորհրդայնացումէն անմիջապէս ետք, Խորհրդային Ադրբեջանի ղեկավարութիւնը «Եղբայրաբար» Խորհրդային Հայաստանի անբաժանելի մասը հռչակեց, «ինքնաբուխ» կերպով, ոչ միայն Արցախն ու Զանգեզուրը, այլեւ՝ Նախիջեւանն անգամ, որպէսզի բոլշեւիզմը կարենայ կոտրել հայ ժողովուրդին ընդդիմութիւնը... ռուսական գերեվարման։
Հայկական դիմադրութիւնը ընկճելու նպատակով կարմիր համազգեստ հագած ադրբեջանցիներու կողմէ շռայլւած այդ «խոստումներ»-ը պարզապէս ծառայեցին կարմիր բանակայիններու կողմէ Հայաստանի վերջնական բռնագրաւման, որու «յաջողութենէն» ետք, նոյնինքն հայ բոլշեւիկներու մեղսակցութեամբ, ոչ միայն մոռցւեցան «եղբայրական խոստումներ»-ը, այլեւ գործադրւեցաւ Արցախն ու արցախահայութիւնը Հայաստանէն պոկելու եւ, մեկուսացման պայմաններու մէջ, հայաթափելու անարգ ոճիրը։
Վերյիշելով 7 յուլիսի 1923-ի Արցախեան Ողբերգութեան սեւ թւականը՝ հայ քաղաքական միտքը ամէն իրաւունք ունի, այլ մանաւանդ անխուսափելի պարտաւորութիւնը ունի, ամէն գնով արթուն գործելու եւ պահպանելու Արցախեան Պահանջատիրութեան միասնական ճակատն ու պայքարը, որպէսզի ոչ մէկ պարագայի, մեծապետական մրցավազքի աննպաստ դասաւորման որեւէ պահու, Արցախն ու արցախահայութիւնը վերստին չենթարկւին ադրբեջանական լուծին։
Յատկապէս վերջին՝ Ապրիլեան քառօրեայ պատերազմի դաժան փորձառութենէն մեկնելով, իրաւատէր հայութիւնը ամէն հիմք ունի զէնքը ձեռքին միշտ պատրաստ գտնւելու եւ հատու պատասխան տալու ադրբեջանական թշնամիի հակահայ ոտնձգութեանց։
Մեծապետական ոչ մէկ երաշխիք կրնայ ապահովել Հայաստանի ու հայութեան անվտանգութիւնը՝ այնքան ատեն, որ Ադրբեջան եւ Թուրքիա դեռ հանւած չեն պատմութեան դատաստանին առջեւ, դեռ վնասազերծւած չեն ըստ ամենայնի եւ, ընդհակառակն, տակաւին կ’արժանանան մեծապետական մրցապայքարէ բխող... հաշտեցման եւ խաղաղասիրութեան ընծաներու։
Չմոռնանք, որ յուլիսի 1923-ի այդ օրը Ստալին ինչպէ՜ս համաթրքութեան «ընծայաբերեց» մեր Արցախը։

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։