Հա

Ազգային

24/07/2016 - 10:30

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Միսաք Մեծարենց (Մեծատուրեան, 1886-1908)

Յուլիսի 4-էն 5-ի լուսցող գիշերը, 108 տարի առաջ, իր վերջին շունչը փչեց հայ գրականութեան ամենէն գեղապաշտ բանաստեղծը՝ Միսաք Մեծարենց։
Գեղեցիկի պաշտամունքը կատարելութեան հասցնող բառերու, պատկերներու, խոհերու եւ զգայնութիւններու առինքնող աշխարհ մը արարեց Մեծարենց, որ միայն 22 տարի ապրեցաւ... որովհետեւ անողոք հիւանդութիւնը վաղաժամ կտրեց անոր կեանքին թելը։

Գեղեցիկի եւ բարիի պաշտամունքին հանճարեղ երգիչը

Ն.


Յուլիսի 4-էն 5-ի լուսցող գիշերը, 108 տարի առաջ, իր վերջին շունչը փչեց հայ գրականութեան ամենէն գեղապաշտ բանաստեղծը՝ Միսաք Մեծարենց։
Գեղեցիկի պաշտամունքը կատարելութեան հասցնող բառերու, պատկերներու, խոհերու եւ զգայնութիւններու առինքնող աշխարհ մը արարեց Մեծարենց, որ միայն 22 տարի ապրեցաւ... որովհետեւ անողոք հիւանդութիւնը վաղաժամ կտրեց անոր կեանքին թելը։
Որքան ժամանակը կանցնի, այնքան հայոց նորահաս սերունդներու կազմաւորման մէջ միտք ու հոգի ազնւացնող իր շունչն ու բաբախումը զգալի կը դարձնէ Մեծարենց, որուն ստեղծագործական վաստակը թէեւ զրկւեցաւ քանակով աճելու կեանքի ու ժամանակի հնարաւորութենէն, բայց անկրկնելի բարձունք մը նւաճեց իր հանճարեղ որակով։
Հայոց գրական-ստեղծագործական հանճարի ամենէն բոցաշունչ բանաստեղծը՝ Եղիշէ Չարենց ամենայն հարազատութեամբ կարտայայտէր Մեծարենցի հանդէպ մեր ժողովուրդին տածած պաշտամունքը, երբ կը գրէր՝
Արիւն է եղել աշխարհում: - Եղել է եղեռն ու կռիւ:
Լեռնացել են ուժեր վիթխարի՝ ամեհի ելած իրար դէմ:
Աշխարհից հեռու մի գիւղում, եղէգնեայ մի սրինգ կտրած,
Արեւ է երգել ու գարուն այս հիւանդ, հանճարեղ պատանին:
Այդպէ՛ս, հայ մարդուն Մեծարենց կտակեց Սիրոյ ծարաւի յաւերժական երգը՝ իր «Սիրերգ»-ով.


Գիշերն անուշ է, գիշերն հեշտագի՜ն,
Հաշիշով օծուն ու բալասանով.
Լուսեղէն ճամբէն ես կանցնիմ գինով՝
Գիշերն անուշ է, գիշերն հեշտագի՜ն...

 

Համբոյրներ կու գան հովէն ու ծովէն,
Համբոյր՝ լոյսէն որ չորս դիս կը ծաղկի,
Այս գիշեր Տօն է հոգւոյս՝ Կիրակի՜,
Համբոյրներ կու գան հովէն ու ծովէն:

 

Բայց լոյսն իմ հոգւոյս քիչ-քիչ կը մաշի՜,
Շրթունքըս են ծարաւ միակ համբոյրին...
Ցնծագին գիշերն է լոյս ու լուսին՝
Բայց լոյսն իմ հոգւոյս քիչ-քիչ կը մաշի...

 

1886 թւականի յունւարին Ակնայ (Խարբերդ) Բինկեան գիւղը ծնած էր Մեծատուրեան Միսաք, որ նախնական իր կրթութիւնը ստացաւ ծննդավայրի Մեսրոպեան վարժարանին մէջ։
Ակնայ շրջանը մեծ ազդեցութիւն ունեցաւ Մեծարենցի բանաստեղծական կազմաւորման մէջ. մէկ կողմէ՝ կանաչազարդ եւ ջրառատ իր բնութեան գեղեցկութիւններով, իսկ միւս կողմէ՝ արեւմտահայ ժողովրդական երգերու («Անտունիներ») իր հարուստ յուզաշխարհով, Ակնը իր հիմնարար դերը ունեցաւ գեղեցիկ բանի, գեղագէտ պատկերի եւ գեղապաշտ յոյզի այն եզակի համադրումին մէջ, որ մայր ակունքն ու տիրական առանձնայատութիւնը եղաւ Միսաք Մեծարենցի թարմ ու նորարար գրական ժառանգութեան։
Ակնայ աշխարհին գեղեցկութեան Մեծարենցեան քանդակումն է «Հիւղը».


Դաշտի ճամբու մը վրան,
Կամ՝ ստորոտը լերան,
Ուղեւորին ժամանման
Սպասող հիւղն ըլլայի:
Ու գգւանքիս կանչէի
Ես ճամբորդներն անժաման,
Եւ ճամբուն վրայ մենաւոր
Ու ճամբուն վրայ ոսկեման,
Եկւորներուն դիմաւոր՝
Ծխանիս ծուխն ամպէի:

 

Ու գրգանքիս կանչէի
Ուղեւորներ պարտասուն
Ու բարեւի մը փոխան
Հազար բարիք ես տայի,
Հազար բարիք ես տայի
Գոլը կրակին ճարճատուն,
Կութքը բերրի դաշտերուն,
Բոլոր մրգերն աշունի,
Ու մեղր ու կաթ ու գինի...

...

Ու ձմեռներն ալ համբուն,
Հրաւիրակ զւարթուն,
Կանգնէի քովը ճամբուն
Ու ձիւնապատ հէք մարդուն
Ես հայրօրէն, լայնաբաց
Երկու թեւս պարզէի,
Մի՜շտ քաղցրագին, նիւթացած
Հրաւէ՜րն ես ըլլայի:
1895-ին, Մեծատուրեաններու ընտանիքը տեղափոխւեցաւ Սեբաստիա, ուր Միսաք յաճախեց «Արամեան» վարժարանը: Երկու տարի ետք, 11-ամեայ Միսաք ղրկւեցաւ Մարզւան, որպէսզի հետեւի «Անատոլիա» գիշերօթիկ երկրորդական վարժարանի դասընթացքներուն։
Մեծարենցի գրական կազմաւորման մէջ օրհնաբեր նշանակութիւն ունեցաւ 1902-ին ընտանիքին Պոլիս տեղափոխութիւնը։ 16-ամեայ պատանին յաճախեց «Կենտրոնական» վարժարանը, ուր ուսուցիչ ունեցաւ Հրանդ Ասատուրը, որուն շունչին տակ Մեծարենց դրսեւորեց եւ զարգացուց իր գրական կանխահաս ընդունակութիւնները։
1902-ը նաեւ անբուժելի իր թոքախտին առաջին ախտանշաններու բացայայտման տարին եղաւ եւ, դէմ յանդիման ճակատագրի հարւածին, Մեծարենց այդ օրերուն գրեց իր առաջին բանաստեղծութիւնը՝ «Մարմնի վէրք, սրտի վէրք» խորագրով.


Մարմնի վէրքը՝ արտաբացւած դանակէ՝
Ի՜նչ արցունքներ դառնակայլակ կը քամէ,
Ի՜նչ յուզումով ու տխրութեամբ համակէ
Մարմնի վէրքը՝ արտաբացւած դանակէ։

 

Սրտի վէ՞րքը, ո՜հ, դառնագոյն է, Աստւա՜ծ,
Սեւով անքակ, խոցերով ժանտ է պատած,
Խեղճ ու թշւառ կամ տարամերժ ու լքւած
Սրտի վէ՞րքը, ո՜հ, դառնագոյն է, Աստւա՜ծ:

 

Մարմնի վէրքը սպեղանի ունի բոյժ,
Անցնելով նա մոռցուկ կ’ըլլայ շատ կանուխ,
Զանգակ չունի նա տխրահունչ, մահագոյժ։

 

Սրտի վէրքը մինչ գերեզմանն երկարած
Ուղի մ’ունի, արցունքներու զերթ մէկ ուղխ,
Սպեղանին անոր երկինքն է պահւած:

 

Հակառակ թոքախտին, բայց նաեւ անոր չարագուշակ անբուժելիութեան հետեւանքով՝ Մեծարենց թափով փարեցաւ ստեղծագործական աշխատանքի։ 1902-1903-ին իր գրած ոտանաւորները, խմբելով «Բաբախումներ» անունով տետրի մը մէջ, յանձնեց Հ. Ասատուրի ուշադրութեան եւ դատողութեան։ Արժանացաւ իր ուսուցիչին ամբողջական քաջալերանքին եւ 1903-ին մասնակցեցաւ «Մասիս» հանդէսի գրական մրցանակին՝ շահելով 5-րդ մրցանակը:
Բայց թոքախտը անտանելի դարձած էր եւ 1905-ին Մեծարենց ստիպւեցաւ դադրեցնել ուսումը եւ հեռանալ Կենտրոնական վարժարանէն։
1905-էն մինչեւ իր վախճանումը՝ 1908-ին, Մեծարենց ամբողջապէս նւիրւեցաւ ստեղծագործական աշխատանքի։
Ստեղծագործական վերելքի, գրական հասունացման եւ գեղարւեստական ըմբռնումներու մշակման բեղմնաւոր շրջանը եղան իր կեանքին այդ վերջին երեք տարիները։
1907-ի գարնան Մեծարենց լոյս ընծայեց իր «Ծիածան» խորագրով գիրքը, որ մեծ աղմուկ բարձրացուց պոլսահայ գրական մամուլի էջերուն։ Գնահատականներու կողքին յարձակումներու բուռն պայքար մը ծաւալեցաւ Մեծարենցի բանաստեղծութեան շուրջ։
1907-ի աշնան լոյս տեսաւ իր երկրորդ գիրքը՝ «Նոր տաղեր»-ը, որ աւելիով բորբոքեց Մեծարենցի շուրջ ծաւալած գրական բանավէճը: Մեծարենցին ի պաշտպանութիւն հրապարակ իջան ոչ միայն ատենի անւանի գրականագէտներէն ոմանք, այլեւ ինք՝ Մեծարենց, որ այդ առթիւ բանաձեւեց ու խորացուց իր գրական ըմբռնումները. այդ յօդւածներու շարքին գրականագիտական մնայուն գործ մը եղաւ «Ինքնաքննադատութեան փորձ մը...» խորագրով իր տեսաբանական յօդւածը:
1908-ի յուլիսի 4-էն 5-ի լուսցող գիշերը, ընդմիշտ դադրեցաւ բաբախելէ Մեծարենցի սիրտը, որ այնքա՜ն լոյս եւ գեղեցկութիւն բաշխեց իր ստեղծագործութեանց միջոցաւ:
Մ. Մեծարենց թաղւեցաւ Պոլսոյ Բալիքլի գերեզմանատունը: Գերեզմանին վրայ յուշարձան մը կանգնւեցաւ՝ «Իր ընկերներէն եւ համակիրներէն» մակագրութեամբ:
1934-ին, Մեծարենցի կենսագիր Թ. Ազատեան, իր «Մշակոյթ» հրատարակչականով, լոյս ընծայեց վաղամեռիկ հայ հանճարին անտիպ գործերը՝ «Ոսկի արիշին տակ» խորագրով։
Մեծարենցի նւիրւած այս անդրադարձը կարժէ աւարտել իր կտակը հանդիսացող «Արդի մարդուն Հայր Մերը» բանաստեղ-ծութենէն քաղւածքով.


Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական,
Ծաղիկներո՜ւ պէս զայն ժողվեմ ճամբուս վրան՝
Նայւածքներուն մէջ ամէնուն եւ ամէն օր:

 

Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական,
Զանգակներո՜ւ պէս զայն կախեմ ամէն դըրան՝
Ու զերթ նարօտ ամէն դըրան զայն պըսակեմ:

 

Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական,
Ճրագներու պէս զայն բոցեմ բազմաստեղնեան՝
Խաւարին մէջ ամէն երդ ու խրճիթներու:

 

Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական,
Զայն սրբասաց իմ հոգեակիս ընեմ խորան՝
Զայն իմ մտքիս ծըխեմ՝ զերթ խունկ բազմաբուրեան:

 

Տու՜ր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական,
Ու չըլլա՜յ որ ուրիշներու կոծն ու կական
Խեղդել ուզեմ ջրվէժին մէջ դափիս ձայնին:

 

Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական.
Զայն իբր անձրեւ ցօղեմ ամէն դաշտի վըրան,
Զայն իբր արեւ բաշխեմ ամէն հորիզոնի:

 

Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական.
Զայն ընդգրկած՝ իտէալի՜ն ըլլամ սրսկան.
Զայն լաստ ըրած ես Լոյսերու նաւո՜րդն ըլլամ:

 

Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական.
Ժողվել՝ հոգւոյն մէջ ծերերուն, կոյսին, մանկան,
Պարզ մարդերուն՝ գեղջուկներուն ու բանւորին:

 

Տո՜ւր ինծի, Տէ՜ր, ուրախութիւնն անանձնական.
Ժողվել՝ հոգւոյն մէջ ամէնո՜ւն, համայնական
Հոգւոյն ամէն մասնիկներուն մէջ՝ ամէն ժամ:

 

108 տարի անցած է Մեծարենցի վաղաժամ հեռացումէն ասդին, բայց հայու հոգիին մէջ անվերջ կը թրթռայ երաժշտական գեղեցկագոյն բաբախումը անոր արարած բանաստեղծութեան, որովհետեւ Մեծն Յակոբ Օշականի իսկ բնութագրութեամբ՝ «...Մեր երկրին նկարագեղ քաղցրութիւնները, մեր հոգիին ընդոծին դալկութիւնները, մեր շնորհն ու տրտմանուշ երազանքները սքանչելի ծաղիկներու նման կը բուսնին անոր արնաշաղախ էջերուն»:
Որովհետեւ Մեծարենց ԳԵՂԵՑԻԿԻ ՊԱՇՏԱՄՈՒՆՔ-ը վերածեց դաւանանքի՝ պատգամելով սերունդներուն.
Բանաստեղծը բնութեան արտացոլումը պէտք է ըլլայ, թէ ո՛չ բանաստեղծ չէ իրապէս, քերթւածները իբրեւ բառ պէտք է ունենան տերեւին թրթռումը, թռչունին դայլայլը...
Բանաստեղծին ձայնը տիեզերական յարաբերակցութեան մը լարը պէտք է ըլլայ, բոլոր գոյութիւններուն համադրական թրթռումով տրոփուն։
Արւեստին մեծագոյն գրգռիչ գաղափարը դիւրամատոյց ըլլալն է։
Օգտւինք եւրոպական լեզուներու նորանոր եւ թարմ արտայայտութիւններէն, բայց չմոռնանք գրաբարին յուռթի շտեմարաններէն օգտւիլ մանաւանդ։ Ինչո՞ւ մեր հացը գետին ձգենք ու մուրացիկ՝ ուրիշին ետեւէն վազենք։
Իմ մտահոգութիւնս, իմ մեծ ծարաւս գրականութեան գաղափարին իրականացումն է։ Եւ ասոր համար, գէթ իմ մասին, անհրաժեշտութիւն կը զգամ հողին ու ջուրին ու քարին հետ ապրելու։

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։