Հա

Ազգային

26/07/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 9 յուլիսի 1936-ին, Աղասի Խանջեան առաջին հայ զոհը դարձաւ Խորհրդային Հայաստանի ղեկավարութեան գլխատումին

9 յուլիսին, ութսուն տարի առաջ, Թիֆլիսի մէջ վերջ գտաւ 35-ամեայ կեանքը Աղասի Խանջեանի, որ 1920-ականներուն՝ Հայաստանի Հանրապետութեան կործանման, գերեվարման ու խորհրդայնացման ժամանակաշրջանին, պատասխանատու ու վճռորոշ դերակատարութիւն ունեցաւ Հայաստանի ու հայութեան կեանքին մէջ։

Ն.


9 յուլիսին, ութսուն տարի առաջ, Թիֆլիսի մէջ վերջ գտաւ 35-ամեայ կեանքը Աղասի Խանջեանի, որ 1920-ականներուն՝ Հայաստանի Հանրապետութեան կործանման, գերեվարման ու խորհրդայնացման ժամանակաշրջանին, պատասխանատու ու վճռորոշ դերակատարութիւն ունեցաւ Հայաստանի ու հայութեան կեանքին մէջ։
Ա. Խանջեան հանդիսացաւ խորհրդահայ քաղաքական ու պետական այն ակնառու գործիչը, որ յանուն խորհրդային կարգերը Հայաստանին ու հայութեան պարտադրելու գաղափարաբանական ցնորքին՝ կոյր մոլուցքով պայքար մղեց Դաշնակցութեամբ ոգեղինացած ազգային մեր հիմնական արժէքներուն դէմ։ Իր այդ մոլորանքին համար Աղասի Խանջեան ծանրագոյն գին վճարեց նոյնինքն խորհրդային չարիքի կայսրութեան եւ վաղաժամօրէն հայոց նորագոյն պատմութեան անցաւ՝ իբրեւ առաջին նահատակը հայ բոլշեւիկ-համայնավարներու յեղափոխական յորձանքին, ցմրուր ճաշակելով նոյնինքն խորհրդահայ քաղաքական ու պետական միտքը գլխատելու ստալինեան եղեռնագործութեան։
Խորհրդային ժամանակներուն իսկ տարածւած եւ ընդունելութիւն գտած էր այն վարկածը, թէ Խանջեան սպանւեցաւ Ստալինի մութ՝ ներքին գործերու յանձնակատար Բերիայի ձեռամբ։ Բայց այդ շրջանին պաշտօնապէս ընդունւած էր յայտարարել, թէ Աղասի Խանջեան հարցաքննութեան եւ հաւատաքննութեան համար Թիֆլիս կանչւած էր Բերիայի կողմէ, որուն գրասենեակին մէջ իբր թէ ատրճանակով ինքնասպանութիւն գործելով՝ վերջ դրած էր իր կեանքին։
Աղասի Խանջեանը սպանեցի՞ն, թէ՞ ինքնասպան եղաւ հարցը անշուշտ կը ներկայացնէ պատմա-քաղաքական կարեւորութիւն։ Բայց յուշատետրի այս օրւան խորհուրդը նւիրւած է նորագոյն մեր պատմութեան Մշակութային Եղեռնը խորհրդանշող ստալինեան «մաքրագործումներուն», որոնք 1936-1937-ին մոլեգնօրէն թափ առին Հայաստանի մէջ եւ գլխատեցին մեր ազգային մտաւորականութիւնը՝ առաջին հերթին գլուխը ուտելով Աղասի Խանջեանի։
Պատմութիւնը արձանագրած է Խանջեանի քաղաքական վախճանին մասին երկու հիմնական իրողութիւն։
Առաջին՝ իբրեւ բոլշեւիկ-կոմունիստի եւ «մարտական» յեղափոխականի հռչակին արժանացած «խորհրդահայ հերոս», 1928-ին Խորհրդային Հայաստանի պետական ղեկին տիրանալէ ետք, Աղասի Խանջեան ամբաստանւեցաւ եւ մեղադրւեցաւ իբրեւ ազգայնական քաղաքական գործիչի՝ «դաշնակիստ»-ի եւ «Թրոցքիստ»-ի ու պաշտօնազրկւեցաւ, յետոյ ալ գնդակահարւեցաւ։
Երկրորդ՝ իր մահէն քսան տարի ետք միայն, 1956-ի յուլիսի 17-ին, Խրուշչովեան տիրապետութեան օրերուն Խանջեան պաշտօնապէս «արդարացւեցաւ»՝ Խ.Մ.Կ.Կ. Կենտկոմի նախագահութեան որոշումով։
Կը մնայ, որ հայ ժողովուրդը եւս ի՛ր գնահատականը կատարէ Աղասի Խանջեան հայ գործիչին՝ Հայաստանի եւ հայոց պետականութեան ազգային-քաղաքական արժեչափերուն հիման վրայ իր վճիռը կայացնելով անոր անձին ու գործին թէ՛ բացասական, թէ՛ դրական հաշւեկշռին վերաբերեալ։
Անշո՛ւշտ, Աղասի Խանջեանի ողբերգական վախճանը ազգի եւ հայրենիքի համար նահատակւած հերոսի լուսապսակով կը զարդարէ անոր դէմքը։ Մանաւանդ որ 1936- 1937-ի ստալինեան «մաքրագործումներուն» զոհաբերւած ու ողբերգական միեւնոյն վախճանին դատապարտւած մեր մեծութիւնները՝ Չարենցն ու Բակունցը, որոշակի առումով նաեւ Մահարին, ոչ միայն վայելեցին Խանջեանի ուղղակի հովանաւորութիւնը, այլեւ իրենց գրաւոր վկայութիւններով օրին իսկ մեծարեցին Հայաստանի խորհրդային իշխանաւորին ազգային վարքագիծն ու ծառայութիւնը։
Այսուհանդերձ՝ արդէն ժամանակն է ամբողջական ճշմարտութեան վերականգնումին եւ վերարժեւորումին, ըսելու համար որ ինչպէս Չարենցները, նոյնպէս եւ Խանջեանները պատանեկան գինովութեամբ տարւեցան բոլշեւիզմի քանդիչ մոլեգնութեամբ, հայոց ազգային սրբութիւնները քարկոծեցին ու ոտնակոխեցին եւ իրենց գաղափարական-քաղաքական խաբւածութեան ու մոլորանքին անդրադարձան շատ ուշ, միայն այն ատեն, երբ արդէն իրենց իսկ գլուխը պահելու դժւարութիւն ունէին, որովհետեւ հրէշներ սնուցած էին մեր երկրի եւ ժողովուրդի ծոցին մէջ...
Աղասի Խանջեան պարզապէս «ըմբոստ էր ու չէր կամենում Ստալին-Բերիա զոյգի հլու կամակատարը լինել», ինչպէս նշած է անոր կենսագիրներէն Վահէ Անթանէսեան։
Խանջեան Աղասի Ղեւոնդին ծնած էր 30 յունւարի 1901-ին Վան, ուր եւ ստացած էր իր նախնական կրթութիւնը։ Մեծ Եղեռնի տարիներուն, Վանի պարպումէն ետք, Խանջեան ընտանիքը եւս գաղթական տեղափոխւեցաւ Երեւան, ուր Խանջեան յաճախեց ու աւարտեց Թեմական դպրոցը եւ Էջմիածնի «Գէորգեան» ճեմարանը։
Տակաւին 16 տարեկան, 1917-ի ապրիլին, Աղասի Խանջեան արդէն կլանւած համառուսական յեղափոխութեան արձագանգներով, Ղ. Ղուկասեանի հետ, կը հիմնէր Երեւանի այսպէս կոչւած «երիտասարդ մարքսիստ-ինտերնացիոնալիստների միութիւնը»։ Իսկ 1919-ին, նոյն Ղ. Ղուկասեանի եւ Ա. Բուդաղեանի հետ, ան կը հիմնէր «Հայաստանի երիտասարդ կոմունիստների «Սպարտակ» կազմակերպութիւնը», որ ամիս մը ետք՝ մայիսին, սկսաւ լոյս ընծայել իր ընդյատակեայ պաշտօնաթերթը՝ «Սպարտակ» անունով։
1919-ի սեպտեմբերին, հեռակայ կարգով, Աղասի Խանջեան ընտրւեցաւ Կոմունիստական երիտասարդական կազմակերպութեան Անդրկովկասի Բիւրոյի անդամ։ 1920-ի յունւարին մասնակցեցաւ Երեւանի մէջ հայ համայնավարներու ընդյատակեայ առաջին համագումարին, որ հիմնեց Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցութիւնը (Հ.Կ.Կ.) ու որոշեց եւ ծրագրեց Հայաստանի Հանրապետութեան տապալումն ու խորհրդային կարգերու հաստատումը Հայաստանի մէջ։
1920-ի մայիսի Մէկի խռովութիւններուն մէջ իր ունեցած աշխոյժ գործունէութեան համար, 1920-ի յուլիսին, Ա. Խանջեան ընտրւեցաւ Հ.Կ.Կ.-ի Կենտկոմի անդամ եւ ամիս մը ետք, օգոստոսին, երբ ՀՀ Բիւրօ-կառավարութիւնը խստացուցած էր բոլշեւիկ խռովարարներու դէմ իր դիրքորոշումը, Ա. Խանջեան ձերբակալւեցաւ ու 10 տարւան բանտարկութեան դատապարտւեցաւ։
Հայաստանի խորհրդայնացումէն յետոյ, ազատ արձակւեցաւ եւ ընտրւեցաւ Հ.Կ.Կ.-ի Երեւանի Կոմիտէի քարտուղար՝ դեկտեմբեր 1920-էն մինչեւ փետրւար 1921-ի համաժողովրդական ապստամբութիւնը, որմէ փախուստ տւած հայ բոլշեւիկներու հետ հեռացաւ Հայաստանէն, եւ ուղարկւեցաւ Մոսկւա, որպէսզի ուսումը շարունակէ Սվերդլովի անւան կոմունիստական համալսարանին մէջ։
1923-1928 տարիներուն, երբ «ռազմական կոմունիզմ»-ը աւեր կը գործէր Հայաստանի տարածքին, Ա. Խանջեան ղեկավար աշխատանքի կոչւած էր Լենինգրադի մէջ։ Բայց օգոստոս 1928-ին, Քրեմլի որոշումով, ան ուղարկւեցաւ Երեւան՝ ստանձնելու համար Հ.Կ.Կ.-ի Կենտկոմի երկրորդ քարտուղարի պատասխանատւութիւնը։ 1930-ին նշանակւեցաւ առաջին քարտուղար եւ մինչեւ պաշտօնազրկումն ու 9 յուլիսի 1936-ի Թիֆլիսի մէջ իր խորհրդաւոր մահը՝ մնաց այդ պաշտօնին վրայ։
Կենսագիրները կը վկայեն, որ Աղասի Խանջեան մտաւորական հարուստ պաշարով եւ ազգային արժէքներու խոր ճանաչողութեամբ շնչող մարդ էր, որ սակայն իր սերնդակից բոլշեւիկ աղանդամոլներու ներշնչումով՝ փանջունիական ոճով յեղափոխական դարձած էր. իր առջեւ բաց գտած դուռն անգամ կոտրելով մուտք կ’ուզէր գործել, որպէսզի նորն ու գալիքը սկիզբէն կերտելու ինքնավստահութեամբ յագենար եւ միեւնոյն ինքնավստահութեամբ խանդավառէր «Ամբոխները խելագարւած»...
Ազատ ու անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ պետական յեղաշրջումի դրօշակիրներէն եղաւ Խանջեան, որ թուրքին մէջ աւելի հոգեհարազատ կուսակից տեսաւ, քան Հայաստանի անկախութիւնը կերտած դաշնակցականին մէջ։
Միաժամանակ Խանջեան յառաջամարտիկներէն մէկը եղաւ նոր ժամանակներու Հայը «կերտել»-ու բոլշեւիկեան ցնորքին։ Ան սակայն ծանրագոյն սխալը գործեց, երբ ըստ ամենայնի արդարանալի իր այդ ինքնորոնումին մարմնաւորումը ուզեց անպայման տեսնել Բոլշեւիզմին մէջ...
Նոր ժամանակներ մուտք գործելու համար, թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանական արհաւիրքէն վերականգնած Հայը իրապէս պէտք ունէր համամարդկային մեծ ներշնչումով թռիչքի, որուն թեւերը սակայն Մարքսն ու Էնգելսը չէին կրնար ըլլալ, իսկ գլուխը չէր կրնար ըլլալ, մանաւան՛դ, այսպէս կոչւած «ընկեր Լենին»-ը... ո՜ւր մնաց «հայր Ստալին»-ը։
Աղասի Խանջեան, ինչպէս եւ Եղիշէ Չարենց, իրենց կեանքի գնով ծանրագոյն գինը վճարեցին գաղափարական այդ մոլորութեան։
Յուլիսի 9-ի օրը, հետեւաբար, ոգեկոչելով յիշատակը «Ստալինեան մաքրագործումներու» առաջին հայ զոհը հանդիսացող՝ Խորհրդային Հայաստանի ատենի Կոմկուսի առաջին քարտուղար Աղասի Խանջեանին, հայոց սերունդներուն մենք պարտք ենք յուշելու պատգամը Հայաստանի անկախութիւնը կերտած սերունդներուն, որոնք բոլշեւիզմին մէջ տեսան անցողիկ փորձանք մը եւ Խանջեաններու մոլորանքին նկատմամբ հայու բարութեամբ շարունակ յորդորեցին, որ վարչակարգերը կու գան ու կ’երթան, մնայուն են միայն հայրենիքները։

Յարակից լուրեր

  • Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են
    Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են

    Զոյա Թադէոսեանը (արժէ՞ ներկայացնել) Դաշնակցութեանը 24 ժամ է տւել, որ ներողութիւն խնդրի այս օրերին իր հասցէին հնչեցւած «վիրաւորանքների» համար, այլապէս, սպառնացել է` մտքի դրածն անել:

    Հիմա ես մի քիչ կասկածում եմ, որ որեւէ մէկը Զոյա Թադէոսեանից յանկարծ ներողութիւն խնդրի, որովհետեւ, եթէ մէկը կայ, որ պէտք է ներողութիւն խնդրի հայ ժողովրդից (ինչը եւ արեց) ու արցախեան հերոսամարտի զոհերից, դա Զոյա Թադէոսեանն է, որ իր աբսուրդ յայտարարութիւններով մաքուր օդում իսկական ամպրոպ պայթեցրեց: 

  • Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան
    Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան

    1918 թ. օգոստոսի մէկին (նոր տոմարով)` հինգշաբթի օրը, Երեւանում, բացւեց Հայաստանի Հանրապետութեան անդրանիկ գերագոյն օրէնսդրական ժողովի` Հայաստանի Խորհրդի առաջին նստաշրջանը:

    Քաղաքն ունէր սովորական տեսք: Ոչ մի զարդարանք փողոցներում: Բացի մի քանի պաշտօնական շէնքերից, ոչ մի դրօշակ: Խանութները բաց էին: Կառավարութիւնը ոչ մի միջոց ձեռք չէր առել եւ թողել էր, որ ազգաբնակութիւնն ինքը որոշի իր վերաբերմունքը, եւ ամէն ոք, ըստ սովորութեան, իր գործի հետեւից էր:

  • 28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը
    28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը

    Մայիս 28-ին, 100 տարի առաջ, Արարատեան դաշտին մէջ, հայ ժողովուրդը սեփական ուժով պարտութեան մատնեց թրքական ասպատակ զօրքերը եւ արժանաւորապէս, այլեւ հերոսական արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը։

  • Պետականակերտմանը այլընտրանք չկայ...
    Պետականակերտմանը այլընտրանք չկայ...

    Ուղիղ հարիւր տարի առաջ նւիրականացւած Հայաստանի Հանրապետութիւնը այսօր մեզ ժառանգում է խորախորհուրդ մի պատգամ.- իրական ազգային գաղափարախօսութեան հիմքի վրայ՝ զարգացող պետականութեան կայացում, իր բոլոր ստորոգելիներով…:

  • Ձեզ ո՞վ է սնանում
    Ձեզ ո՞վ է սնանում

    Արդարութեան կացինահարները Դաշնակցութեանը մեղադրում են անարդարութեան մեղքով։

    Հաւասարութեան ոտնահարները Դաշնակցութեանը այպանում են անհաւասարութեան յանցանքով։

    Ազատութեան իրաւունքների կաշկանդները Դաշնակցութեանը պախարակում են ազատութեան իրաւունքների զլացումով։

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։