Հա

Ազգային

28/07/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - Լեռնահայաստանը եւս անձնատուր եղաւ խորհրդայիններուն. Նժդեհ իր զինակիցներով անցաւ Պարսկաստան (12 յուլիսի 1921)

Դեկտեմբերի 1920-ին, մէկ կողմէ քեմալական Թուրքիոյ եւ միւս կողմէ լենինեան Ռուսաստանի զօրքերուն միաժամանակեայ գրոհներով՝ կրակէ աքցանի մէջ յայտնւած Հայաստանի Հանրապետութիւնը, ամիսներու վրայ երկարած անհաւասար ուժերով բուռն դիմադրութենէ եւ պատերազմէ ետք, ի վերջոյ հանրապետական Հայաստանի իշխանութիւնը յանձնեց Կարմիր Բանակին:

Ն.


1921-ի յուլիսի 12-ին, Հայաստանի Հանրապետութեան ազատ ու անկախ մնացած վերջին տարածքն ու միջնաբերդը՝ Լեռնահայաստանը եւս ինկաւ Կարմիր Բանակի տիրապետութեան տակ:
Դեկտեմբերի 1920-ին, մէկ կողմէ քեմալական Թուրքիոյ եւ միւս կողմէ լենինեան Ռուսաստանի զօրքերուն միաժամանակեայ գրոհներով՝ կրակէ աքցանի մէջ յայտնւած Հայաստանի Հանրապետութիւնը, ամիսներու վրայ երկարած անհաւասար ուժերով բուռն դիմադրութենէ եւ պատերազմէ ետք, ի վերջոյ հանրապետական Հայաստանի իշխանութիւնը յանձնեց Կարմիր Բանակին: Բոլշեւիկներու կազմած Յեղկոմը, դրժելով իր ստորագրած համաձայնագրերն իսկ, անմիջապէս լծւեցաւ նորաստեղծ Հայաստանը բոլշեւիկեան մեծ բանտի մը վերածելու քաղաքականութեան, որուն իրագործման համար գլխատեց ոչ միայն Հայկական Բանակի սպայակոյտը, այլեւ՝ ազգընտիր կառավարութեան ղեկավարութիւնը:
Հայրենակործան այդ վտանգին դէմ ըմբոստացաւ մեր ժողովուրդը, տեղի ունեցաւ խորհրդային կարգերուն դէմ համաժողովրդային առաջին ապստամբութիւնը 18 փետրւարի 1921-ին: Կազմւեցաւ Ազգային Փրկութեան կոմիտէ՝ Սիմոն Վրացեանի վարչապետութեամբ եւ ամբողջ ամիսներ բուռն կռիւներ մղւեցան Երեւանին վերատիրանալու Կարմիր Բանակի փորձերուն դէմ:
Այդ օրերուն Հայրենիքի ազատութեան եւ անկախութեան անպարտելի միջնաբերդը եւ յաղթական դիմադրութեան ոգին մարմնաւորեց հերոսական Զանգեզուրը, որ Հայկական Բանակի քաջարի զինւորներուն անձնւիրութեամբ եւ սպարապետ Գարեգին Նժդեհի ղեկավարութեամբ՝ Լեռնահայաստանը հռչակեց ազատ ու անկախ պետութիւն եւ պահպանեց հարաւային թիկունքը Արարատեան դաշտի հայութեան:
Ճակատագրական այս իրադարձութեանց խորապատկերով, ահա՛, հայոց բազմադարեան պատմութեան սեւ պահերէն մէկը կը խորհրդանշէ 12 յուլիսի 1921-ը, որովհետեւ 95 տարի առաջ, հայ ժողովուրդը իր ազատութեան եւ անկախութեան վերջին արծւեբոյնը եւս զիջեցաւ Հայաստանին պարտադրւած խորհրդային իշխանութեան:
Շատ բան գրւած է պատմական Հայաստանի Գողթան գաւառի եւ Սիւնեաց աշխարհի՝ ազատն Լեռնահայաստանի փառահեղ հերոսամարտին մասին: Գրւած է ինչպէս օրին, Լեռնահայաստանի անկումին հետեւած տարիներուն՝ 1920-ականներուն, նոյնպէս եւ վերջին քսանամեակին, երբ յատկապէս Զանգեզուրի անպարտելի Արծիւին՝ Գարեգին Նժդեհի մերօրեայ վերարժեւորման ծիրէն ներս, նորովի գնահատական տրւեցաւ Հայաստանի հարաւային դարպասի հայացման եւ ազատագրութեան ունեցած փրկարար դերին՝ հայոց նորագոյն պետականութեան արմատաւորման մեծ գործին մէջ:
28 մայիսի 1918-ին նւաճւած Հայաստանի անկախութիւնն ու նորաստեղծ Հայաստանի Հանրապետութիւնը կրցան դիմանալ արտաքին ճնշումներուն եւ հարւածներուն՝ յատկապէս Լեռնահայաստանի ազատագրումին շնորհիւ, որուն ձեռնարկեց վարչապետ Ալ. Խատիսեանի կառավարութիւնը 1919-ի աշնան, երբ Զանգեզուր ուղարկեց Գարեգին Նժդեհը, իբրեւ ընդհանուր հրամանատարը Հայկական Բանակի այն զօրամասերուն, որոնք կենացմահու կռիւ կը մղէին Հայաստանի հարաւ-արեւելեան սահմաններուն վրայ, թուրքական եւ ադրբեջանական կանոնաւոր բանակներու եւ անոնց սանձազերծած թաթարական զինեալ խուժանի ասպատակումներուն դէմ:
Ապաւինած հայրենի լեռներուն ու իր ազատատենչ ոգիի զօրութեան՝ Սիւնիքի հայութիւնը, հայկական նորաստեղծ բանակի մարտունակութեամբ եւ Նժդեհի ղեկավարութեամբ, քաջաբար կռւեցաւ նախայարձակ թշնամիին դէմ ու յաղթանակով պսակեց անհաւասար ուժերով մղւած իր դիւցազնամարտը:
Այդ ծանր օրերուն, թուրքն ու ադրբեջանցին ձեռք-ձեռքի տւած կը փորձէին գրաւել Ղարաբաղն ու ամբողջ Լեռնահայաստանը՝ հարաւէն եւս պաշարելու եւ խեղդելու համար Հայաստանի Հանրապետութիւնը: Համաթուրքական սպառնալիքին վրայ գումարւած էր նաեւ հիւսիսի Կարմիր վտանգը. 11-րդ Կարմիր Բանակը շարժման մէջ դրւած էր՝ Անդրկովկասին ու Ցարական կայսրութեան երբեմնի հարաւային սահմաններուն վերատիրանալու եւ զայն բոլշեւիկեան տիրապետութեան տակ դնելու առաքելութեամբ:
Բացայայտւած էր Լենին-Քեմալ մեղսակցութեամբ Հայաստանի անկախութիւնը կործանելու մեծ դաւադրութիւնը:
Օրհասական պայքարի մէջ էր ողջ հայ ժողովուրդը եւ ճակատագրական այդ մաքառումը ծնունդ տւաւ իր հերոսին՝ անզուգական Նժդեհին:
Իր զինւորական հմտութեամբ, կազմակերպչական տաղանդով եւ ոգեշունչ հռետորութեամբ, Նժդեհ յաջողեցաւ ստեղծել «ժողովրդական կուռ բանակ մը, որ պատրաստ էր իր հրամանատարի ձեռքի մէկ շարժումին անսալով կրակի մէջն անգամ նետւելու» (Աւօ, «Նժդեհ», էջ 210): Նժդեհ յղացաւ եւ իրագործեց Դաւիթբէգեան ուխտեր ստեղծելու եւ անոնց միջոցաւ համաժողովրդական կռիւը առաջ մղելու ծրագիրը: Համաժողովրդական այդ ուժն էր, որ 1920-ի ապրիլէն եւ Ադրբեջանի խորհրդայնացումէն սկսեալ, ոչ միայն հերոսաբար դիմադրեց քեմալական եւ բոլշեւիկեան միացեալ գրոհներուն՝ զանոնք յետ շպրտելով, այլեւ՝ կրցաւ հիմնովին հայացնել ամբողջ Լեռնահայաստանը:
1920-ի օգոստոսի 25-ին, Կապանի Կաւարտ գիւղի եկեղեցւոյ մէջ, Նժդեհի զինւորները ուխտեցին Դաւիթբէգի անունով՝ «հաւատարիմ մնալ հայրենի երկրի ազատութեան, իրենց հրամանատար Նժդեհին եւ կռւել մինչեւ վերջին շունչը» («Արնոտ գիրք», Գորիս, 1921 թ., էջ 33-34): Այսպէ՛ս ծնունդ առին Դաւիթբէգեան ուխտերը, որոնց նշանաբանն էր. «Յանուն Հայրենիքի՝ Դաւիթ բէգաբար»:
Եւ երբ դեկտեմբերի 1920-ին Հայաստանի Հանրապետութիւնը տեղի տւաւ խորհրդայնացման ճնշումին առջեւ, Լեռնահայաստանը հռչակեց իր անկախութիւնը եւ մերժեց ընդունիլ խորհրդային իշխանութիւնը: Աւելի՛ն. Նժդեհի առաջնորդութեամբ, հայկական ուժերը պարտութեան դառնութիւնը ճաշակել տւին Դենիկինի, Կոլչակի ու Վրանգելի բանակները ջարդած եւ «անպարտելի» հռչակւած 11-րդ Կարմիր Բանակի հեծելազօրքի պետ Կուրոչկինին:
Ազատ ու անկախ Լեռնահայաստանը ներշնչման աղբիւր եւ քաջալեր ուժ հանդիսացաւ 18 փետրւար 1921-ի համաժողովրդական ապստամբութեան, որուն կողմէ իշխանութեան կոչւած Հայրենիքի Փրկութեան կոմիտէն, Սիմոն Վրացեանի վարչապետութեամբ, մինչեւ ապրիլ կրցաւ դիմադրել Կարմիր Բանակի վերադարձին՝ ապաւինելով Զանգեզուրի յաղթական մարտերուն:
Բայց, աշխարհաքաղաքական մեծ խորապատկերով՝ այլեւս վճռւած էր անխուսափելի խորհրդայնացումը Հայաստանի: Ապրիլ 1921-էն սկսեալ, Հայրենիքի Փրկութեան կոմիտէի գլխաւորութեամբ, Հայաստանի Հանրապետութեան ղեկավարութիւնը ստիպւեցաւ նահանջել Երեւանէն եւ Արարատեան դաշտէն դէպի Զանգեզուր, հոնկէ անցնելու համար Ատրպատական, Պարսկաստան:
Այդ օրերուն, 12 հազար գաղ-թականութեան (որուն 4 հազարը՝ զօրք) նահանջի պայմաններուն մէջ, Սիւնիքը շարունակեց իր յաղթական կռիւները եւ հռչակեց Լեռնահայաստանի Հանրապետութիւնը՝ սպարապետ Նժդեհի վարչապետութեամբ:
Յունիսի 1-ին, Զանգեզուր անցած ՀՀ կառավարութեան նախաձեռնութեամբ, Լեռնահայաստանը յայտարարւեցաւ Հայաստան՝ Սիմոն Վրացեանին նշանակելով վարչապետ (Նժդեհը մնաց իբրեւ սպարապետ): Բայց Վրաստանն ու Հայաստանը փաստօրէն ինկած էին բոլշեւիկեան տիրապետութեան տակ: Պարէնն ու հացահատիկը սպառած էին եւ Լեռնահայաստանի վարչական ու զինւորական ղեկավար մարմինները դժւարութիւն ունէին պաշտպանելու Զանգեզուրի հայութիւնը: Այդ պայմաններուն մէջ, հաշւի առնելով, որ Հայաստանի բոլշեւիկեան ղեկավարութիւնը իր 1921 յունիսի հռչակագրով Սիւնիքը պաշտօնապէս կցեց Մայր Երկրին՝ յուլիսին Լեռնահայաստանը իր կարգին տեղի տւաւ խորհրդայնացման առջեւ:
12 յուլիսի 1921-ին, հեռանալով Զանգեզուրէն՝ Նժդեհ իր հրաժեշտէն առաջ վստահեցուց Լեռնահայաստանի հայութեան, որ ինք ընդմիշտ չի հեռանար եւ պիտի՛ վերադառնայ, եթէ Երեւանի փոխարէն Բաքուն դառնայ Սիւնիքի տէրը: Այդ իմաստով՝ յաղթական սպարապետը Խորհրդային Հայաստանի Յեղկոմին ուղղեց յատուկ պատգամ մը, որ կաւարտէր հետեւեալ սաստող տողերով.
- «Դուք գիտէք, որ ցանկութեան դէպքում ես միշտ էլ հնարաւորութիւն կունենամ մի քանի տասնեակ զինւորներով վերագրաւելու Լեռնահայաստանը, որպէսզի այս երկրի աշխատաւոր գիւղացիութիւնը ստիպւած չլինի մէկ էլ ինձ օգնութեան կանչելու, աշխատէք բաւարարել հայ գիւղացիութեան եւ նրա մտաւորականութեան արդար պահանջը» (Վ. Գէորգեան, «Լեռնահայաստանի հերոսամարտը», էջ 160):
Պատմական այսօրինակ շրջադարձային պահ մը կը խորհրդանշէ 12 յուլիսի 1921-ը, որուն ամբողջական արժեւորման եւ անաչառ քննարկման համար տակաւին կը պասենք այն անկե՛ղծ պատմաբանններուն եւ ազգային գաղափարախօսներուն, որոնք Լեռնահայաստանի յանձնման 1921 յուլիսի 12-ի դաժան ու տխուր քայլը պիտի արժեւորեն իր իսկութեամբ՝
- Իբրեւ մեր գոյութեան սպառնացող չարեաց փոքրագոյնը ընտրելու ազգային ընկրկումի ու նահանջի քայլի՝ դէմ-յանդիման մէկ կողմէ քեմալական տարազով հայ ժողովուրդն ու Հայաստանի վերջին բեկորը կործանելու նպատակով արշաւող թուրքական պետութեան ցեղասպան զօրքին, իսկ միւս կողմէ՝ ռուսական կայսերապետութիւնը վերականգնելու նպատակով Անդրկովկաս վերադարձած եւ ազգային պետականութիւններու նորովի գերեվարման լծւած Կարմիրներուն...

Յարակից լուրեր

  • Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան
    Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան

    1918 թ. օգոստոսի մէկին (նոր տոմարով)` հինգշաբթի օրը, Երեւանում, բացւեց Հայաստանի Հանրապետութեան անդրանիկ գերագոյն օրէնսդրական ժողովի` Հայաստանի Խորհրդի առաջին նստաշրջանը:

    Քաղաքն ունէր սովորական տեսք: Ոչ մի զարդարանք փողոցներում: Բացի մի քանի պաշտօնական շէնքերից, ոչ մի դրօշակ: Խանութները բաց էին: Կառավարութիւնը ոչ մի միջոց ձեռք չէր առել եւ թողել էր, որ ազգաբնակութիւնն ինքը որոշի իր վերաբերմունքը, եւ ամէն ոք, ըստ սովորութեան, իր գործի հետեւից էր:

  • 12 յուլիս 1921. Լեռնահայաստանի անկումը եւ Գարեգին Նժդեհի Պարսկաստան անցումը
    12 յուլիս 1921. Լեռնահայաստանի անկումը եւ Գարեգին Նժդեհի Պարսկաստան անցումը

    1921-ի այս օրը, յուլիս 12-ին, Հայաստանի Հանրապետութեան ազատ ու անկախ վերջին տարածքն ու միջնաբերդը՝ Լեռնահայաստանը եւս ինկաւ Կարմիր Բանակի տիրապետութեան տակ։

    Հայոց պատմութեան տխուր պահերէն մէկը կը խորհրդանշէ 12 յուլիս 1921-ը, որովհետեւ 96 տարի առաջ հայ ժողովուրդը իր ազատութեան եւ անկախութեան վերջին արծուեբոյնը եւս զիջեցաւ Հայաստանին պարտադրուած խորհրդային իշխանութեան։

  • 28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը
    28 Մայիս 1918. Հայ ժողովուրդը արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը

    Մայիս 28-ին, 100 տարի առաջ, Արարատեան դաշտին մէջ, հայ ժողովուրդը սեփական ուժով պարտութեան մատնեց թրքական ասպատակ զօրքերը եւ արժանաւորապէս, այլեւ հերոսական արեամբ նուաճեց ազատ, անկախ ու միացեալ ապրելու իր իրաւունքը։

  • Պետականակերտմանը այլընտրանք չկայ...
    Պետականակերտմանը այլընտրանք չկայ...

    Ուղիղ հարիւր տարի առաջ նւիրականացւած Հայաստանի Հանրապետութիւնը այսօր մեզ ժառանգում է խորախորհուրդ մի պատգամ.- իրական ազգային գաղափարախօսութեան հիմքի վրայ՝ զարգացող պետականութեան կայացում, իր բոլոր ստորոգելիներով…:

  • 25-28 Մայիս 1918. Հայութիւնը պարտութեան մատնեց Երեւանի վրայ արշաւող թրքական զօրքը
    25-28 Մայիս 1918. Հայութիւնը պարտութեան մատնեց Երեւանի վրայ արշաւող թրքական զօրքը

    1918-ի մայիս ամսու վերջին շաբաթը, յատկապէս մայիս 25-էն մայիս 28 երկարող քանի մը օրերը, դարակազմիկ հանգուան մը կը խորհրդանշեն հայ ժողովուրդի նորագոյն շրջանի պատմութեան մէջ։

    Հարիւր տարի առաջ, Մայիսի այս օրերուն, կերտուեցաւ պանծալի Աւանդը «Մայիս 28»-ի, որ խտացուց խորհուրդը հայ ժողովուրդի նոր դարաշրջան մուտքին ու, իբրեւ Ազգային-Պետական Ածուի, յաղթական վերականգնումին։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։