Հա

Ազգային

31/07/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 21 յուլիսի 1922՝ դահճապետ Ջեմալ փաշայի ահաբեկումը Թիֆլիսի մէջ

Յուլիսի 21-ին, հայ ժողովուրդի ազգային յիշողութիւնը կարեւորութեամբ լուսարձակի տակ կառնէ ահաբեկումը հայասպան իթթիհադական եռապետութեան գլխաւոր դէմքերէն՝ դահճապետ հռչակւած Ջեմալ փաշայի:
94 տարի առաջ, 21 յուլիսի 1922-ին, խորհրդայնացման իր սկզբնական փուլին գտնւող Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսի մէջ, օրցերեկով ահաբեկւեցաւ հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուներէն Ջեմալ փաշան:

Ն.


Յուլիսի 21-ին, հայ ժողովուրդի ազգային յիշողութիւնը կարեւորութեամբ լուսարձակի տակ կառնէ ահաբեկումը հայասպան իթթիհադական եռապետութեան գլխաւոր դէմքերէն՝ դահճապետ հռչակւած Ջեմալ փաշայի:
94 տարի առաջ, 21 յուլիսի 1922-ին, խորհրդայնացման իր սկզբնական փուլին գտնւող Վրաստանի մայրաքաղաք Թիֆլիսի մէջ, օրցերեկով ահաբեկւեցաւ հայ ժողովուրդին դէմ թուրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութեան գլխաւոր պատասխանատուներէն Ջեմալ փաշան:
Ահաբեկումը թէեւ մաս կը կազմէր ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովին կողմէ 1919-ին հաստատւած թուրք ջարդարարներու պատժումի «Նեմեսիս» գործողութեան, բայց իր գործադրութեան վայրով եւ քաղաքական-կազմակերպական հանգամանքներով՝ կառանձնանայ ու կը զատորոշւի միւս գործողութիւններէն:
Մինչ Թալէաթ ու Սայիդ Հալիմ, Բեհաէդդին Շաքիր ու Ջեմալ Ազմի ահաբեկւեցան եւրոպական մեծ մայրաքաղաքներու փողոցներուն վրայ եւ «Նեմեսիս»-ի իրականացման ՀՅԴ պատասխանատու յատուկ մարմնի անմիջական հսկողութեամբ ու կարգադրութիւններով, անդին՝ Ջեմալ փաշայի ահաբեկումը տեղի ունեցաւ բոլշեւիկեան յեղկոմներու ամենէն մոլեգին տիրապետութեան օրերուն եւ ազգամիջեան հակասութիւններու հրահրման կարեւորագոյն կենտրոն Թիֆլիսի մէջ, ուր 1922 թւականին տակաւին կը գործէր, ընդյատակ անցած ըլլալով հանդերձ, ՀՅԴ Վրաստանի Կենտրոնական կոմիտէն:
Ամբողջ տասնամեակներ, խորհրդահայ պատմաբաններն ու քարոզչամիջոցները երկաթեայ լռութիւն պահեցին Ջեմալ փաշայի ահաբեկման գործողութեան շուրջ: Իսկ վերջին քառորդ դարուն, Հայաստանի վերանկախացումէն ասդին, նկատելի է հետեւողական ճիգ մը՝ Ջեմալ փաշայի ահաբեկման պատմութիւնը մասնակիօրէն վերականգնելու եւ նորօրեայ կողմնակալ ոգիով վերարժեւորելու... փորձելով Դաշնակցութենէն իբր թէ «հեռացած» գործիչներու վերագրելու Ջեմալի ահաբեկման գործողութեան իրականացումը:
Հիմա որ ազատ ու անկախ է Հայաստանի Հանրապետութիւնը եւ Ազգային արխիւը այլեւս ենթակայ չէ, պէտք չէ՛ ըլլայ գաղափարախօսական գրաքննութեան, մեր ժողովուրդը արդարօրէն կը սպասէ հայ պատմաբաններէն, որ լծւին ամբողջական ճշմարտութեան վերականգնումին ու անցեալի հանգուցային պահերուն անաչառ վերարժեւորումին: Սպասւածը լրացումն ու պատմագիտական առարկայականութեամբ վերարժեւորումն է 1918-ի անկախութեան սերունդին թողած յուշագրական եւ պատմագրական ժառանգութեան, այլ մանաւանդ նամակներու արխիւին:
Ջեմալ փաշայի ահաբեկման վերաբերեալ հայ քաղաքական միտքը ունի վկայութիւնը Սիմոն Վրացեանի, որ «Մրրկածին Դրօն» անունով իր յուշագրութեան մէջ պատմութեան յանձնած է հետեւեալ վկայութիւնը.
«Հ. Յ. Դաշնակցութեան Վրաստանի Կենտր. կոմիտէի նախաձեռնութեամբ, 1922 թ. յուլիսի 21-ին, Թիֆլիսում, օրը ցերեկով, ահաբեկւեց Իթթիհադական եռապետութեան վերջին ողջ մնացած անդամ, բոլշեւիկների բարեկամ ու գործակից Ջեմալ փաշան: Չեկան անհաշիւ բանտարկութիւններ արաւ, բայց չէր համարձակւում սուր միջոցների դիմել՝ վախենալով փոխադարձութիւնից:
Դրօ իրաւունք ստացաւ Մոսկւայից (ուր կապրէր աքսորեալի կարգավիճակով - Ն.) եւ շտապով մեկնեց Թիֆլիս, ուր բոլոր յայտնի դաշնակցականները ձերբակալւած էին: Դրոյի հեղինակութիւնը թէ՛ դաշնակցական ընկերների եւ թէ՛ բոլշեւիկների աչքին այնքան բարձր էր, որ նրան յաջողւեց երկու կողմի համար ընդունելի պայմաններով բանտից ազատ արձակել Կենտր. կոմիտէի անդամներին եւ ձերբակալւածների մեծ մասին: Այդ առթիւ Վրաստանի Կենտր. կոմիտէի անդամները եւ Դրօ հրապարակեցին մի «դեկլարացիա», որով ճանաչում էին սովետական իշխանութիւնը եւ կոչ էին անում բոլոր դաշնակցականներին հետեւելու իրենց օրինակին:
«Արտասահմանում մեզ, որ անհաշտ պայքարի մէջ էինք սովետական բռնատիրութեան դէմ, որոշ էին այդ «դեկլարացիա»-ի դրդապատճառները եւ իմաստը, բայց եւ այնպէս անթոյլատրելի էինք համարում Դրոյի եւ ընկերների ընթացքը: Ես նոյնիսկ ստիպւած եղայ հրապարակով, մամուլի միջոցով, դատապարտել «դեկլարացիա»-ն եւ զգուշացնել ընկերներին, որ չընկնեն բոլշեւիկեան ծուղակը: Հետագային մենք իմացանք, որ «դեկլարացիա»-ն մնացել է սոսկ թուղթի վրայ եւ ոչ մի հետեւանք չէր ունեցել, բացի այն, որ Չեկան փաստ էր ձեռք բերել արդարացնելու համար իր մեղմ վարմունքը դաշնակցականների նկատմամբ»:
Եզակի չէ, ոչ ալ իր տեսակին մէջ միակն է Վրացեանի վկայութիւնը: 1920-ականներէն սկսեալ մշակւած ամբողջ գրականութիւն մը կայ, յուշագրական թէ պատմագրական, ուր հայոց նորագոյն պատմութեան կարեւորագոյն պահերը լուսարձակի տակ առնւած են: Այդ վկայութիւնները ամբողջացնելու եւ առարկայական արժեւորման ենթարկելու սպասումը ունինք, այսօր, վերանկախացեալ մեր Երկրի պատմաբաններէն, ազգային մեր յիշողութիւնը վերականգնելու նւիրական գործին պաշտօնակոչւած հեղինակութիւններէն:
Տակաւին ամբողջացման կը սպասէ նաեւ ու նոյնինքն Ջեմալի ահաբեկման գործողութեան մանրամասն պատմութիւնը: Վկայութիւնները կը յիշատակեն անունները Ստեփան Ծաղիկեանի, Արտաշէս Գէորգեանի, Պետրոս Տէր-Պօղոսեանի եւ Զարեհ Մելիք-Շահնազարեանի: Ո՞վ եւ ինչպէ՞ս նախապատրաստեց, սակայն, գործողութիւնը եւ արխիւները ի՞նչ լրացուցիչ տեղեկութիւններ կը պարունակեն ահաբեկիչներու քայլերուն մասին: Յուլիսի 21-ի տարեդարձը առիթ մըն է՝ շեշտելու այդ սպասումն ու պահանջը միանգամայն:
Թէեւ Ստեփան Ծաղիկեանի անձին եւ գործին մասին կան ժամանակակիցներու վկայութիւններ, բայց անոր գործակիցներուն վերաբերեալ ընդհանրապէս ժլատ են տեղեկութիւնները եւ ազգային մեր պարտքն է շօշափելի դարձնել կերպարն ու կենսագրութիւնը այն հերոսներուն, որոնք օրհնաբեր օր մը, Թիֆլիսի կենտրոնական փողոցներէն մէկուն վրայ, բոլշեւիկեան բռնատիրութեան ամենէն բուռն պայմաններուն տակ, արդարագոյն դատդատաստանի ենթարկեցին թուրք ջարդարարներու առաջնային դէմքերէն Ահմէդ Ջեմալը, «արիւնարբու», «մսագործ» եւ «դահճապետ» մակդիրներուն... արժանացած Ջեմալ փաշան:
Աւազանի անունով Ահմէդ Ջեմալ՝ Ջեմալ փաշա ծնած է 1872-ի մայիսի 6-ին: Թուրք ականաւոր պետական ու ռազմական գործիչը եղած է «Միութիւն եւ Յառաջդիմութիւն» կուսակցութեան պարագլուխներէն եւ Երիտթուրքերու ղեկավար «եռեակի» (Թալէաթ եւ Էնւեր փաշաներու հետ) անդամ:
1914-ին նշանակւած է ծովային նախարար: Հանդիսացած է օսմանականութեան, համիսլամութեան եւ համաթուրքութեան ջատագով՝ այդ գաղափարներուն իրագործումը կապելով Կայսերական Գերմանիոյ հետ Թուրքիոյ զինակցութեան հետ:
Առաջին Աշխարհամարտի ընթացքին Ջեմալ Փաշա եղաւ Սիրիոյ մէջ գործող թուրքական 4-րդ բանակի հրամանատարը: Գործուն մասնակցութիւն ունեցաւ Արեւմտեան Հայաստանէն եւ Կիլիկեան Հայաստանէն հայերու զանգւածային տեղահանման ու կոտորածին: Արեան մէջ խեղդեց Ուրֆայի հայութեան ինքնապաշտպանութիւնը: Դաժանօրէն ճնշեց արաբներու ազգային-ազատագրական շարժումները Սիրիոյ, Լիբանանի եւ Պաղեստինի մէջ: Թուրքիոյ պարտութենէն (1918) յետոյ փախուստ տւած է դէպի Գերմանիա՝ Իթթիհադի ղեկավարութեան շարքին:
1919-ին, Կոստանդնուպոլսոյ Ռազմական ատեանը հեռակայ կարգով մահւան դատապարտեց Ջեմալ փաշային: Մահապատիժի դատավճիռը գործադրւեցաւ Հ. Յ. Դաշնակցութեան կեանքի կոչած «Նեմեսիս»-ի կողմէ:
Իր յուշերուն մէջ Ջեմալ փաշա փորձած է արդարացնել հայ ժողովուրդին դէմ իր եւ ընկերներուն պետականօրէն գործադրած ցեղասպանական յանցագործութիւնը՝ հայ-թուրքական յարաբերութիւններու «վատթարացում»-ը վերագրելով Ռուսաստանին:

Յարակից լուրեր

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։