Հա

Ազգային

01/08/2016 - 10:20

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Չերազ (1852-1928)

Յուլիսի 15-ին նշենցինք ծննդեան 164-րդ տարեդարձը Մինաս Չերազի, որ արժանաւորապէս կը հանդիսանայ Հայկական Հարցի միջազգային արծարծման, այլեւ՝ հայ ժողովուրդի ազգային-քաղաքական իրաւունքներու վերականգնման պահանջատիրական շարժումին առաջին դրօշակիրներէն մէկը:

Հայ Դատի պաշտպան զինւորագրեալներուն նախակարապետը

Ն.


Յուլիսի 15-ին նշենցինք ծննդեան 164-րդ տարեդարձը Մինաս Չերազի, որ արժանաւորապէս կը հանդիսանայ Հայկական Հարցի միջազգային արծարծման, այլեւ՝ հայ ժողովուրդի ազգային-քաղաքական իրաւունքներու վերականգնման պահանջատիրական շարժումին առաջին դրօշակիրներէն մէկը:
Ինչպէս որ 1926-ին Փարիզի մէջ իր ունեցած հրապարակային վերջին ելոյթի ընթացքին Չերազ կը յայտարարէր՝ «Տեղահանութիւնն ու ջարդը անապատի ու գերեզմանատան փոխեցին Արեւմտահայաստանը, սակայն հայութեան մոխիրներուն մէջէն Ռուսահայաստանը ծնաւ իբր փիւնիկ: Այժմ ալ հոն է մեր մխիթարութեան աղբիւրը, մեր յոյսերուն խարիսխը: Օգնենք այդ երկրին, ի՛նչ վարչաձեւի տակ ալ ըլլայ: Վարչաձեւը առօրեայ է, Հայրենիքը՝ յաւիտեան»:
Ա՛յդ եղաւ վերջին պատգամն ու քաղաքական կտակը Հայկական Հարցի անձնւէր պաշտպաններու նախակարապետին:
Մինաս Չերազի անունը առաջին անգամ հռչակւեցաւ 1878-ին, երբ իբրեւ քարտուղար ու թարգման՝ ան 26 տարեկանին մաս կազմեց Բեռլինի Վեհաժողովին ներկայացած Հայկական պատւիրակութեան, որ կը գլխաւորւէր Խրիմեան Հայրիկի կողմէ:
Մինչեւ Բեռլինի Վեհաժողովը, 1876-ին արդէն, Մինաս Չերազ ընտրւած էր օրւան Պոլսոյ Հայոց պատրիարք Ներսէս Վարժապետեանի կողմէ, որպէսզի Հայաստանի եւ հայութեան պահանջատիրական ձայնը լսելի դարձնէ եւրոպական մեծ տէրութեանց դիւանագիտական ներկայացուցչութիւններուն մօտ:
Քաղաքական եւ մտաւորական լայն պատրաստութեան տէր, հայերէնի եւ օսմաներէնի կողքին՝ անգլերէնի ու ֆրանսերէնի քաջատեղեակ երիտասարդ գործիչը այնուհետեւ իր ամբողջ կեանքն ու գործունէութիւնը նւիրաբերեց Հայկական Հարցի միջազգային ճանաչումին եւ պաշտպանութեան:
Իր այդ հարուստ կենսափորձին վրայ հիմնւելով էր, որ 1926-ին, երբ Փարիզի մէջ կը տօնւէր իր ազգային-քաղաքական ծառայութեան յիսնամեակը, ցմրուր ըմպելէ ետք մեծապետական դիւանագիտութեան խարդաւանքին դառնագոյն բաժակը Լօզանի մէջ, Մինաս Չերազ տարագիր հայութեան պատգամեց Հայրենիքին անշեղօրէն կառչելու հանգանակը:
Արեւմտահայաստանի կործանումէն եւ Կիլիկիոյ հայաթափումէն ետք, ի տես հայ ժողովուրդի արդար դատին կռնակ դարձնելու ատենի դաշնակից ուժերու պիղատոսեան ձեռնթափութեան եւ ուրացումին, Հայ Դատի պաշտպան զինւորագրեալներու այս նախակարապետը եղաւ առաջիններէն, որոնք մազապուրծ փրկւած Արեւելահայաստանին կառչելու եւ անոր մէջ վաղւան Միացեալ Հայաստանի նւաճման անփոխարինելի կռւանը տեսնելու ազգային իմաստութիւնը կտակեցին վերապրող հայութեան:
Տարի մը ետք, 1927-ին, Կահիրէի մէջ տպագրւած «Մինաս Չերազ. իր կեանքը եւ գործը» 368 էջնոց գիրքի հեղինակ Արշակ Ալպոյաճեան գրեց իր առաջաբանին մէջ, թէ Բեռլինի Վեհաժողովին հայ ժողովուրդի ապրած առաջին մեծ յուսախաբութենէն ետք, «Չերազ, սակայն, անվհատ շարունակեց իր սկսած գործը՝ Եւրոպային ծանօթացնելով հայը եւ իր պահանջները, յուսալով, որ Եւրոպա յանուն գթութեան կամ քրիստոնէական մարդասիրութեան պիտի հաճի օգնութեան հասնիլ եւ փրկել հայ ազգը թուրքական լուծէն: Այս պատրանքը ունեցեր էին Ներսէս Վարժապետեան (Պոլսոյ պատրիարք) եւ իր շուրջինները, որոնցմէ մէկն ալ Մինաս Չերազն էր, որ առաջին օրէն գործակից գտնւած էր Հայկական Խնդիրը ստեղծող խմբակին եւ գործօն դեր կատարեր էր նւիրաբերելով իր ջանքերը եւ աշխատութիւնները «սուրբ գործին»:
«Չերազ պահեց այդ միամիտ հաւատքը, թերեւս մինչեւ Լօզանի դաշնագիրը, որ վերջ կու տար մեր բոլոր միամտութեանց եւ քար ու քանդ կընէր ամէն բան, բայց մանաւանդ օտար աջակցութեամբ հայ անկախ Հայրենիք մը ունենալու հաւատքը»:
Ո՛չ. հայ ազգային-ազատագրական պայքարը նախապատրաստած սերունդը նման պատրանքներ չէր սնուցաներ Եւրոպայէն: Այլ՝ խորապէս ունէր թուրքական պետութեան կողմէ ստոյգ կործանման դատապարտւած Հայաստանի բողոքը աշխարհով մէկ լսելի դարձնելու յանձնառութիւնը, որպէսզի Յեղափոխական հայութեան մղած իրաւատիրական պայքարը չխեղդւէր անհաւասար ուժերով կռւի աւազուտքին մէջ… եւ շարժման մէջ դնէր իրաւունքի եւ արդարութեան համար պայքարող առաջադէմ ուժերը:
Այդուհանդերձ՝ նման թիւր ընկալման ու արժեւորման ենթարկւեցաւ Մինաս Չերազ երկար տասնամեակներ, Հայաստանին ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային տիրապետութեան ամբողջ ժամանակաշրջանին:
Հայկական Հարցը միջազգայնացնելու ամբողջ սերունդի մը քաղաքական վարքագիծը այդպէս՝ խորհրդային պաշտօնական քարոզչութեան պարտադրանքով, մեր ժողովուրդին ներկայացւեցաւ իբրեւ Եւրոպայէն ու Արեւմուտքէն «Հայ անկախ Հայրենիք մը»... մուրալու թիւրահաւատութիւն ու միամտութիւն:
Հայ քաղաքական մտքի միայն դաշնակցական թեւն էր, որ ծառացաւ Հայկական Հարցը «խորհրդային մեծ քաղաքականութեան» խաղալիքը դարձնելու այդօրինակ աղաւաղումներուն եւ հետագայի սադրանքներուն դէմ:
Եւ միայն 1970-ականներուն էր, որ Սփիւռքի տարածքին աստիճանաբար լսելի դարձան համարձակ ձայներ, յատկապէս այսպէս կոչւած «Հայաստանասէր»՝ իմա՛ հակադաշնակցական ճակատի մտածողներուն կողմէ, որոնք Հայ Դատի միջազգայնացման ու հետապնդման հարիւրամեայ պայքարը փորձեցին դուրս բերել խորհրդային գաղափարախօսութեան ու պատմական նենգափոխումի պրիսմակէն՝ ընդգծելու համար, որ բուն թիւրահաւատութիւնն ու միամտութիւնը կը կայանային նոյնինքն այն մտայնութեան մէջ, թէ «Խորհրդային Հայրենիք»-ի հաստատումով իր «արդար» եւ «վերջնական» լուծումը իբր թէ գտած էր Հայկական Հարցը:
Դժբախտաբար միեւնոյն թիւրահաւատութիւնն ու միամտութիւնը տարբեր եզրերով շարունակւեցան նաեւ Խորհրդային Դարաշրջանի վախճանէն ետք, երբ վերանկախացեալ Հայաստանի ազգային զարթօնքին անունով գտնւեցան նորայայտ գաղափարախօսներ, որոնք Մինաս Չերազին մէջ չուզեցին տեսնել ազգային-ազատագրական պայքարին յանձնառու գործիչը՝ Հայաստանին կառչելու անոր գաղափարական կտակը համարելով վերանորոգ... միամտութիւն մը, օտարէն անկախ Հայրենիք աղերսելու «լացակումած» վարքագիծ մը:
Արդէն ուշացած ենք, ազգովի՛ն, արժանին մատուցելու 15 յուլիսի 1852-ին Պոլիս ծնած Մինաս Չերազ անուն հայ գրողին, խմբագրին, թարգմանիչին, հասարակական գործիչին եւ հայրենասէրին, որ իր քաղաքական կենսափորձը ժառանգ ձգած է մեր ժողովուրդին՝ հայերէն, ֆրանսերէն, թէ անգլերէն լեզուներով իր հրատարակած հինգ գիրքերով, ինչպէս նաեւ մամուլի էջերուն լոյս տեսած զեկոյցներով, առաջնորդող յօդւածներով եւ ուսումնասիրութիւններով:
Մինաս Չերազի ծնողքը Ակնի Չերազ գիւղէն էին, որոնք ժամանակի պանդխտութեան հոսանքին հետ եկած ու հաստատւած էին Պոլիս: Մինասի պատանութեան մասին շատ բան չունին կենսագիրները: Իր անունին առաջին յիշատակութեան կը հանդիպինք Ներսէս Վարժապետեան պատրիարքի նախաձեռնած Հայկական գաւառներուն մէջ բարենորոգումներ իրագործելու դիւանագիտական արշաւին առիթով: Յատկապէս Բեռլինի Վեհաժողովէն ետք, երբ Խրիմեան Հայրիկ մեր ժողովուրդին յորդորեց «Երկաթէ շերեփ» ձեռք ձգելու քաղաքական իմաստութիւնը, Մինաս Չերազ իր վրայ վերցուց Հայկական Հարցին շուրջ զօրակցութեան մթնոլորտը ընդարձակելու առաքելութիւնը:
Սոսկ Քրիստոնեայ Եւրոպայի գութը շարժելու ուղղութիւն չունէր Չերազ: Ան գործօն մասնակիցներէն եղաւ 1880-ականներուն Հայ Յեղափոխական շարժումներու խմորման աշխատանքին: Ազատախոհ մտածողութեան դրօշակիր մը չէր, բայց թէ՛ Արմենական եւ թէ՛ Հնչակեան կուսակցութեանց հիմնադիրներուն հետ գործակից էր: Գաղափարական առումով մտերիմն էր յատկապէս Արփիար Արփիարեանի, որուն հետ 1880-ին հիմնեց եւ ղեկավարեց Կ. Պոլսոյ «Միացեալ ընկերութիւնք հայոց» բարեգործական՝ դպրոցաշինական կազմակերպութիւնը:
Մինաս Չերազի կեանքին մէջ դարձակէտ հանդիսացաւ 1889 թւականը, երբ 37 տարեկանին, համիդեան հետապնդումներէն խոյս տալով, ան մեկնեցաւ Լոնդոն, ուր հիմնեց միաժամանակ անգլերէնով ու ֆրանսերէնով լոյս տեսնող «Լ’Արմէնի» թերթը: 1890-ականներուն հաստատւեցաւ Ֆրանսիա, ուր եւ ապրեցաւ ու գործեց մինչեւ մահ:
Չերազ Խրիմեան Հայրիկի հետ այցելած էր եւրոպական շարք մը երկիրներ՝ դիւանագիտական ճանապարհով Հայկական Հարցի լուծման ի նպաստ ենթահող ստեղծելու նպատակով: Այդ ճամբով իր հաստատած ծանօթութեանց վրայ հիմնւելով, իր «Լ’Արմէնի» գրական-քաղաքական թերթի հրատարակութիւնը ան ծառայեցուց հայ մշակոյթը օտարներուն ներկայացնելու եւ Հայ Դատի պաշտպանութեան համար Եւրոպայի տարածքին բարենպաստ հանրային կարծիք ստեղծելու նպատակին: Որոշակի իմաստով՝ Հայկական Լոպիինկի նախակարապետներէն եղաւ Չերազ:
1890-ին, Լոնդոնի «Քինգզ» կոլէջին մէջ յաջողեցաւ հիմնել ու ղեկավարել Հայկական ամբիոն մը: Փարիզ հաստատւելէ ետք, շարունակելով «Լ’Արմէնի» թերթի հրատարակութիւնը, Չերազ ընդարձակեց Հայկական Հարցի դատապաշտպանութեան իր հայրենանւէր գործունէութիւնը: Ուշագրաւ է այդ շրջանին անոր հրատարակած «Թէ ի՞նչ շահեցանք Բեռլինի Վեհաժողովին» աշխատութիւնը, որ թարգմանւեցաւ նաեւ ֆրանսերէնի եւ, ապա, լոյս տեսաւ անգլիական կառավարութեան կողմէ հրապարակւած «Կապոյտ գիրք»-ին մէջ»:
Մինաս Չերազ նւիրւեցաւ նաեւ թարգմանական գրականութեան: Ֆրանսերէնի թարգմանեց Պետրոս Դուրեանի, Ռափայէլ Պատկանեանի, Խորէն Նարպէյի (Գալֆայեան) եւ այլ բանաստեղծներու ընտիր երկերը՝ «Հայ բանաստեղծները» խորագրով:
Ինչպէս հանրագիտական աղբիւրները կը վկայեն, Մինաս Չերազ հռչակաւոր դարձաւ նաեւ հայ ժողովուրդի ճակատագրակից այլ ժողովուրդներու ազատագրական պայքարին իր մատուցած ծառայութիւններով, որոնց համար ատենին՝ Վենեզուէլլայի կառավարութեան կողմէ պարգեւատրւեցաւ «Ազատարար Պոլիվիարի խաչով»: Նոյնպէս պարգեւատրւեցաւ պարսկական «Առիւծի եւ արեւի սպայութեան աստիճան» շքանշանով:
1926-ին, իր յոբելեանին առիթով հաւաքւած 200 հազար ֆրանքը Չերազ յանձնեց Հայկական բարեգործական ընդհանուր միութեան՝ պայմանաւ, որ գումարի տոկոսը ինք ստանայ մինչեւ իր կեանքի վերջը, իսկ մահէն ետք ամբողջ գումարը նւիրաբերւի Հայաստանին՝ Չերազեան անունով վարժարան կառուցելու համար:
Չերազ վախճանեցաւ 1928-ին Փարիզ ու թաղւեցաւ այն գերեզմանատունը, ուր 1935-ին՝ Չերազի շիրմաթումբին հարեւանութեամբ թաղւեցաւ նաեւ Մեծն Կոմիտասը: 1936-ին, Կոմիտասի աճիւնին հետ, գաղտնաբար շինւած երկյարկ դագաղով, Փարիզէն Երեւան տարւեցաւ նաեւ Մինաս Չերազի աճիւնը: Չերազի թաղումը մեծ շուքով կատարւեցաւ Նուբարաշէնի՝ իր կտակով կառուցւած դպրոցի բակին մէջ:
Բայց խորհրդային դառն ու դաժան ամբողջատիրութեան հետեւանքով, մէկ թէ երկու տարի անց, ինչպէս որ կը վկայեն Չերազի հարազատները, անոր աճիւնը դպրոցի բակէն հանեցին…
Ըստ իր եղբօրորդու աղջկան վկայութեան՝ «ինչ-որ կուսակցական պաշտօնեայ ասել էր, թէ էս դաշնակի գերեզմանն ի՞նչ գործ ունի էստեղ»:
Ցարդ Մինաս Չերազի աճիւնին հանգստեան վայրը անյայտ է:

Յարակից լուրեր

  • Թուրքիան Հայկական Հարցին վերաբերող Օսմանեան փաստաթղթերի մի մեծ հաւաքածու 1931 թւականին վաճառել է Բուլղարիային
    Թուրքիան Հայկական Հարցին վերաբերող Օսմանեան փաստաթղթերի մի մեծ հաւաքածու 1931 թւականին վաճառել է Բուլղարիային

    Բուլղարիայի ազգային գրադարանում է գտնւում Օսմանեան արխիւների աշխարհի ամենահարուստ հաւաքածուներից մէկը:

    Աղբիւրը նշում է, որ հէնց Բուլղարիայում է գտնւում մօտ 500 հազար Օսմանեան արխիւային միաւոր եւ մօտ մէկ մլն. փաստաթուղթ, որոնց թւում են Հայկական Հարցին վերաբերող մի շարք կարեւոր արձանագրութիւններ:

  • Թուրք մտաւորական Բասքըն Օրան. «Հրանտ Դինքը Հայկական Հարցի լուծումը փնտրում էր հէնց Թուրքիայում»
    Թուրք մտաւորական Բասքըն Օրան. «Հրանտ Դինքը Հայկական Հարցի լուծումը փնտրում էր հէնց Թուրքիայում»

    Յայտնի թուրք մտաւորական Բասքըն Օրանը Ստրասբուրգի համալսարանում յատուկ ելոյթ է նւիրել պոլսահայ լրագրող, «Ակօս» թերթի հիմնադիր եւ նախկին խմբագիր Հրանտ Դինքին, ով եղել է նաեւ Օրանի մտերիմ ընկերը: 

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մշոյ Գեղամ (Տէր-Կարապետեան) (1865-1918)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մշոյ Գեղամ (Տէր-Կարապետեան) (1865-1918)

    Նոյեմբերի 28-ին, ոգեկոչեցինք յիշատակն ու վաստակը հայ մտքի ու գրականութեան երախտաւոր նւիրեալներէն Մշոյ Գեղամի։
    28 նոյեմբերի 1918-ին, Պոլսոյ մէջ, Առաջին Աշխարհամարտի աւարտէն քանի մը շաբաթ ետք, առյաւէտ փակւեցան անբուժելի հիւանդութեան դէմ պայքարէն յոգնաբեկ ու ցաւատանջ աչքերը հայ ազատագրական շարժման արժանաւոր մշակին՝ գաղափարի մարտիկ Գեղամ Տէր-Կարապետեանի։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Գարեգին եպս. Սրւանձտեանց (1840-1892)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Գարեգին եպս. Սրւանձտեանց (1840-1892)

    17 նոյեմբերին, 176 տարի առաջ ծնած է եւ նոյնպէս նոյեմբերի 17-ի օրը, 124 տարի առաջ, վախճանած է հայ ժողովուրդի մեծարժէք զաւակներու համաստեղութեան մէջ իր բարձրադիր պատւանդանը նւաճած երախտաշատ այս հոգեւորականը՝ Գարեգին եպիսկոպոս Սրւանձտեանցը:

  • Խրիմեան Հայրիկ (Մկրտիչ, 1820-1907)
    Խրիմեան Հայրիկ (Մկրտիչ, 1820-1907)

    Հայ ժողովուրդի մեծամեծներու համաստեղութեան մէջ, առանձնայատուկ ճառագայթումով, հազարամեակներու մեր ուղին կը լուսաւորէ աստղը Խրիմեան Հայրիկի՝ հայոց «երկաթէ շերեփ»-ի ուղին հունաւորած մեծ պատգամաբեր վանեցի Խրիմեան Մկրտիչ Ամենայն հայոց կաթողիկոսին:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։