Հա

Ազգային

06/08/2016 - 10:30

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Աւետիսեան (1928-1975)

«Մինասը ստեղծեց իր աշխարհը՝ աշխարհի համար... Լինելով մեծ անհատ, Մինաս Աւետիսեանը իր ազգի ողբերգութիւնը եւ աշխարհի մեղքը վերցրեց իր վրայ եւ տառապելով ստեղծեց իր արւեստը»:
Հայ մարդու մտապաստառին ճիշտ այդպէ՛ս կը ներկայանայ Մինասի ստեղծած արւեստը։

Հայաստանի վառ գոյներուն եւ լոյսի խաղերուն կախարդական աշխարհը

Ն.


«Մինասը ստեղծեց իր աշխարհը՝ աշխարհի համար... Լինելով մեծ անհատ, Մինաս Աւետիսեանը իր ազգի ողբերգութիւնը եւ աշխարհի մեղքը վերցրեց իր վրայ եւ տառապելով ստեղծեց իր արւեստը»:
Հայ մարդու մտապաստառին ճիշտ այդպէ՛ս կը ներկայանայ Մինասի ստեղծած արւեստը։
Հայաստանի վառ գոյներուն եւ լոյսի խաղերուն կախարդական աշխարհով յագենալու օրն է յուլիսի 20-ը, երբ կը նշենք ծննդեան տարեդարձը հայ գեղանկարչական վրձինի հանճարեղ վարպետին՝ Մինաս Աւետիսեանին։
Մինասը նոր 88 տարեկան պիտի դառնար, եթէ 41 տարի առաջ, 16 փետրւարի 1975-ին, բառացիօրէն չզգետնէին զինք՝ օր-ցերեկով, Երեւանի կենտրոնը, Աբովեան փողոցի լայն մայթին ճեմելու պահուն, անոր վրայ խուժած ինքնաշարժով։
Մինասը Շիրակի մարզի փոքրիկ Ջաջուռ գիւղի զաւակ էր, ծնած էր 20 յուլիսի 1928-ին։ Հայրը մշեցի էր, Մեծ Եղեռնէն մազապուրծ փրկւած եւ Ջաջուռ հաստատւած դարբին Կարապետ Աւետիսեանն էր։ Մայրը՝ Սոֆօն, Կարսէն գաղթած քահանայի դուստր էր։ Հողի մշակման եւ գիւղական աշխարհի լուսաւորման նւիրւած պարզ, այլեւ հայու իրենց արմատներուն փարած մարդիկ էին ծնողները։
Մինաս Ջաջուռի բնութենէն ու ջաջուռցիներու յուզաշխարհէն վերցուց իր երանգապնակին ողջ հարստութիւնը՝ գոյներու շռայլանքն ու խստաբիբ աշխարհայեացքը, լոյսի եւ ստւերի խոր հակադրութիւններն ու թանձրացեալ ընդելուզումները, մէկ կողմէ՝ անհուն սիրոյ ու բարութեան, եւ միւս կողմէ՝ դառնութեան ու ընդվզումի միջեւ բուռն ալեկոծումները։
Ի վերուստ նկարելու տաղանդով օժտւած ըլլալով հանդերձ, Մինաս որոշեց երկար ճամբայ կտրել՝ գեղանկարչական իր պատրաստութիւնը, գիտութիւնն ու հմտութիւնը ուսման միջոցաւ կատարելագործելու համար։
Երեւանի մէջ Փանոս Թերլեմէզեանի անւան Գեղարւեստական Վարժարանը եւ Գեղարւեստա-թատերական հիմնարկը աւարտելէ ետք, 1953-ին, Մինաս մասնագիտական ուսման հետեւեցաւ Լենինգրադի Ռեբինի անւան Գեղարւեստական ակադեմիային մէջ՝ 1960-ին վկայւելով պատւոյ յիշատակութեամբ։
Եթէ երեւանեան ուսման տարիները Մինասի առջեւ լայն բացին հայկական մանրանկարչութեան անսահման աշխարհը, լենինգրադեան տարիները Մինասը զինեցին իտալական Վերածնունդի նկարչութեան խոր ճանաչողութեամբ եւ գեղարւեստական ինքնակատարելագործումով։
Վերադառնալով Երեւան՝ Մինաս նւիրւեցաւ ստեղծագործական բեղուն աշխատանքի։ Նոյն տարին իսկ տւաւ իր անհատական առաջին ցուցահանդէսը՝ ռումբի պէս ցնցիչ ազդեցութիւն գործելով արւեստասէր հասարակութեան վրայ։
Առաջին այդ քայլէն իսկ արւեստի քննադատները բաժնւեցան հակադիր ճամբարներու՝ Մինասի արւեստին եւ տաղանդին գնահատման հարցին շուրջ։
Պաշտօնական (խորհրդային) քննադատութիւնը երկար ժամանակ փորձեց անտեսել եւ լուսարձակներէ հեռու պահել Մինասի ստեղծած գործերը, բայց ժամանակը քայլ առ քայլ յաղթահարեց արւեստականօրէն Մինասի երթը արգելակել փորձող այդ պատւարները։
Առաջին քայլերէն իսկ հանճարեղ այնպիսի՜ շունչ եւ թռիչք կար Մինասի ստեղծագործութեան մէջ, որ իշխանութիւնները ակամայ պատուհանները բացին աշխարհին առջեւ՝ ճանչնալու եւ ըմբոշխնելու համար Մարտիրոս Սարեանի արժանաւոր այս ժառանգորդին գեղանկարչութիւնը։
Միայն 15 տարի տեւեց Մինասի ստեղծագործական յաղթարշաւը՝ 1960-էն մինչեւ 1975-ի իր ողբերգական վախճանը։
Բայց այդքանն իսկ բաւարար եղաւ, որպէսզի Մինաս ձեռնամուխ ըլլայ գեղանկարչութեան բոլոր ճիւղերու մէջ ինքնադրսեւորման եւ ինքնահաստատման արգասաբեր ստեղծագործութեան։
Դիմանկարչութիւն եւ բնանկարչութիւն, գծանկար եւ որմնանկար, բեմանկարչութիւն եւ շարժապատկերի նկարչութիւն՝ բոլոր ուղղութիւններով Մինաս իր ներդրումը ունեցաւ եւ բարձրարժէք գործերով հարստացուց հայ ժողովուրդի մշակութային գանձարանը։ Հայրենի գիւղաշխարհը, իր վառ գոյներով եւ խորաշունչ պահերով, անսահման հորիզոններ բացաւ Մինասի վրձինին առջեւ։
Հանճարեղ ջաջուռցին իր մէջ մթերւած ամբողջ հարստութիւնը վերածեց գոյնի եւ լոյսի ու, իբրեւ հայկական նշխար, բաշխեց մարդկութեան։
160806d05aՄինասի գեղանկարչութեան մէջ տիրապետող եղաւ ինչպէս Ջաջուռի բնանկարներով հայոց աշխարհի բնական գեղեցկութիւնը, նոյնպէս եւ իր մօր կերպարով հայոց մայրական աշխարհի խորախորհուրդ յուզաշխարհը։
Յատուկ լուսարձակի արժանի է, մանաւա՛նդ, Մեծ Եղեռնի յիսնամեակին առիթով, Մինասի ստեղծած նկարաշարը՝ «Ճանապարհ. ծնողներիս յիշողութիւնները» եւ «Դեր Զորի ճանապարհին» անւանումներով։
Մինաս յաջողեցաւ իր ստեղծած արւեստին եւ ընտրած ուղղութեան նկատմամբ յարգանք պարտադրել նաեւ պաշտօնական՝ խորհրդահայ Երեւանին, որովհետեւ հայ ժողովուրդը իր սրտին եւ հոգիին մէջ անխորտակելի գահի արժանացուց մեծատաղանդ նկարիչին։
Մինաս դարձաւ ոչ միայն Հայաստանի նկարիչներու միութեան գործօն անդամ եւ անոր նախագահութեան մղիչ ուժը, այլեւ՝ գաղափարական իր հիմնարար ներդրումը ունեցաւ 1960-ականներու հայրենի մտաւորականութեան ազգային զարթօնքին մէջ։
Բայց դժբախտութիւնը կամ անհանդուրժողութեան չարիքը շատ շուտ հարւածեց իր ծաղկման փուլը թեւակոխած Մինասին։ 1972-ին ան ապրեցաւ նկարիչի մը վիճակւած դաժանագոյն եւ դառնագոյն ողբերգութիւնը, երբ հրդեհը հրոյ ճարակ դարձուց անոր աշխատանոցը՝ աւելի քան 300 աւարտուն գործերու փչացման պատճառ դառնալով։
160806d05bՄինաս երկար ամիսներ չկրցաւ վերագտնել իր ստեղծագործական թափը։ Բայց իր ներքին կրակը աւելի զօրաւոր էր եւ կրցաւ յաղթահարել այդ ծանր ու դաժան հարւածը։
Մեր ժամանակներու հայ գեղանկարչութեան լուսապսակ ճակատը, սակայն, անզօր եղաւ յաղթահարելու շնչաւոր իր մարմնին հասցւած մահացու հարւածը 16 փետրւարի 1975-ին, երբ «պատահական» ինքնաշարժի «արկած»-ի տակ ֆիզիկապէս զգետնւեցաւ... մինչեւ որ 23-24 փետրւարին առյաւէտ փակւեցան բոլոր ժամանակներու հայոց աշխարհի գոյներն ու լոյսի խաղերը այնքան խորութեամբ խտացուցած աչքերը անզուգական Մինասի։
Ինչպէս նախապէս՝ Սեւակի պարագային, նոյնպէս եւ Մինասի մահւան առեղծւածը եկաւ լուսարձակի տակ առնելու խորհրդային ամբողջատիրութեան հիւանդագին՝ կործանարա՛ր հակադրութիւնն ու հալածանքը այն բոլոր արժէքներուն եւ սրբութիւններուն հանդէպ, որոնք ազգային իրենց ինքնահաւատարմութեամբ՝ ըստ էութեան հարցականի տակ առած էին Չարիքի կայսրութեան դաւանանքն ու արժեչափերը...
Ինչպէս որ ոչ ոք հաւատաց Սեւակի եւ անոր հարազատներուն կեանքը խլած «ինքնաշարժի արկածին» եւ, ընդհակառակն, խորհրդային ոճով ահաւոր հաշւեյարդար մը նկատւեցաւ պատահածը, նոյնպէս եւ Աբովեան փողոցի լայն մայթով քալող Մինասի վրայ խուժած ինքնաշարժի «արկածը» բնաւ չընկալւեցաւ իբրեւ այդպիսին՝ իբրեւ պատահական արկած մը...
Հակառակ պատահածը «վթար» անւանելու պաշտօնական աղբիւրներու «հաւաստիացումներուն»՝ ընդհանուր մնաց այն համոզումը, որ Մինասին ալ գլուխը կերան...
Բայց միայն մարմնապէս հայ կեանքէն կրցան հեռացնել գոյներու եւ լոյսերու արարման մերօրեայ վարպետը։
Թէեւ դեռ չէր բոլորած 47 տարիքը եւ տակաւին այնքա՜ն տալիք ունէր բազմադարեան հայ մշակոյթին, այդուհանդերձ՝ Մինաս ստեղծեց արւեստ մը եւ շնչաւորեց աշխարհ մը, որ հայկական գեղանկարչութեան հարազատ ակունքներէն առաւ իր անմահական թռիչքը եւ յաւերժութեան արժանացուց զինք։
Իր ծննդեան տարեդարձին առիթով խօսքը տանք հայոց մեծերուն, որոնք անկաշառ վկան են Մինասի անկորնչելի արւեստին.
- Մարտիրոս Սարեան - Մինաս, ես քեզնից մեծ եմ յիսուն տարով։ Ափսոս, ինձ քիչ ժամանակ է մնացել։ Ո՞ւր էիր, մի քիչ շուտ գայիր։ Չմոռանաս, արւեստը պայքար է սիրում։ Հիմա ես արդէն մենակ չեմ։ Դու էլ մենակ չես։ Ուրեմն՝ շարունակել խիզախել։ Ես հաւատում եմ քո այդ լաւ ձեռքին։
- Արամ Խաչատրեան - Մինասի խառնւածքը ուժեղ է, վառ... Լինելով սիմֆոնիկ շնչի արւեստագէտ, նա թատրոն ներխուժեց լայն ու խորը մտքերով։ Նա թատերական նկարչութեան մէջ փոխադրեց իր հզօր սիմֆոնիզմը։
- Վիլիամ Սարոյեան - Աշխարհի մէջ անոր պէս նկարիչ քիչ կայ, եթէ ըսեմ չկայ, հաւատացէ՛ք։ Ի՜նչ զօրաւոր է, հայկական է, հին ու բոլորովին նոր։ Զարմանալի է...
- Երւանդ Քոչար - Մինասը նկարչական աշխարհում երեւոյթ է, նրա նկարները զրնգուն հնչեղութիւն կունենան Փարիզի նման նկարչութեան արւեստի կենտրոնում՝ արւեստների մայրաքաղաքում։
- Գառզու - Մինասը շատ ինքնատիպ ու տաղանդաւոր նկարիչ է։ Իրեն գոյներուն մէջ հզօր բան մը կայ, արտակարգ ուժ մը, որ շատ ժամանակակից է եւ շատ հայկական։ Մինասի նկարներուն մէջ ուժեղ կերպով Հայաստանը կը զգամ։
- Հրանտ Մատթէոսեան - Նա ստեղծում էր եւ ստեղծել էր տալիս։ Նա եզակի էր - նա կարենում էր եւ սիրում էր։ Ո՛չ անսէր կարենալն է մի բան, ո՛չ անկարող սէրը, իսկ նա բարձր արտիստականութեան ու խոր սիրոյ շաղախ էր։ Նրա մի կտաւը մի մարդու կարող է հռչակել մեծ նկարիչ, նրա կտաւները կարող են մեծ նկարիչներ հռչակել իրենց թւով մարդկանց, բայց այդ կտաւներից ամենակատարեալն իսկ եւ ոչ էլ բոլոր կտաւները միասին՝ չեն տալիս այն ամբողջական կատարելութիւնը, ինչը որ ինքը՝ Մինաս - խտացումն էր։
- Յակոբ Յակոբեան - «Իբրեւ նկարիչ գիտեմ եւ վստահ եմ, որ ամէն մի նկարիչ, կանգնելով Մինասի նկարների առջեւ, այնտեղ տեսնում է իր չարածի, իր չկարողացածի, իր երազածի իրագործումը։ Մինասը մեր նկարչութեան բարձրացող աշտարակն էր, հեռուներից տեսանելի ու հեռաստաններ բացող»։

Յարակից լուրեր

  • «Արարատ»-ի պատանի գեղանկարիչների յաջողութիւնը
    «Արարատ»-ի պատանի գեղանկարիչների յաջողութիւնը

    Հ. Մ. «Արարատ» Կ.-ի Արւեստից միութեան նկարչութեան դասարաններին մասնակցած աշակերտների 8 նկարչութիւններից, որոնք մասնակցել էին ՀՀ Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութեան եւ Հենրիկ Իգիթեանի անւան Գեղագիտութեան ազգային կենտրոնի համահայկական մանկապատանեկան նկարչական «Հայոց աշխարհի մայրաքաղաքները» խորագրով մրցոյթ-փառատօնին, թւով 5 աշխատանքներ անցել են կիսաեզրափակիչ փուլ:

  • Մեքսիկացին Գինէսի ռեկորդների գրքում է յայտնւել աշխարհում ամենամեծ նկարի համար
    Մեքսիկացին Գինէսի ռեկորդների գրքում է յայտնւել աշխարհում ամենամեծ նկարի համար

    Մեքսիկացի նկարիչ Ալեխանդրօ Ռիւերա Կանիասը Գինէսի ռեկորդների գրքում յայտնւել է ամենամեծ նկարի համար, որն արւել է մէկ մարդու կողմից:

  • Մեծ խռովարարը. յայտնի գեղանկարիչ Մինասը նոյնիսկ ՊԱԿ-ի քթի տակ էր կտաւներ ստեղծում
    Մեծ խռովարարը. յայտնի գեղանկարիչ Մինասը նոյնիսկ ՊԱԿ-ի քթի տակ էր կտաւներ ստեղծում

    Մենք անւանի նկարիչ Մինաս Աւետիսեանի ստեղծագործութիւններն աւելի լաւ ենք ճանաչում, քան հէնց նկարչին։ Նա սուր հումորով ու արդարութեան զգացումով մարդ էր։ Հօր մասին պատմում է նրա կրտսեր որդի Նարեկ Աւետիսեանը։

    Մինաս Աւետիսեանի երկու որդիներն ու հինգ թոռն էլ փոքր ժամանակ սիրում էին նկարել, սակայն միայն կրտսեր որդին` Նարեկն է լրջօրէն գեղանկարչութեամբ զբաղւում։

  • «Վերջերս գիտակցութիւնս լցւել էր հայկական ծիրանների բոյրով»
    «Վերջերս գիտակցութիւնս լցւել էր հայկական ծիրանների բոյրով»

    Այսօր Արշիլ Գորկու՝ Ոստանիկ Ադոյեանի ծննդեան օրն է:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Էդգար Շահին (1874-1947)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Էդգար Շահին (1874-1947)

    Հոկտեմբերի 31-ին, 142 տարի առաջ, Աւստրիոյ մայրաքաղաք Վիեննայի մէջ, հայկական համեստ ընտանիքի մը յարկին տակ լոյս աշխարհ եկաւ ի վերուստ տաղանդով օժտւած հայ մանուկ մը, որ Էդգար Շահին անունով եւ հայ մշակոյթէն ներշնչւած իր արւեստով՝ կոչւած էր դառնալու գծագրական ու փորագրական գեղանկարչութեան աշխարհահռչակ վարպետ մը:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։