Հա

Ազգային

07/08/2016 - 10:30

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Վահան Թոթովենց (1889-1937)

Հայ արդի գրականութեան արձակ բանաստեղծութեանց ոսկեմատեանին մէջ իր անմահ տեղը ունի «Ստւերները» խորագրով խռովիչ էջ մը, որ կը պատգամէ հայոց սերունդներուն.-
«Գեղեցկութիւնները ծածկւած են ստւերներով. ստւեր կայ կեանքի ամէն երեւոյթի վրայ:
«Արշալոյսները ստւերներու ծոցէն կը պատռին, ինչպէս շուշանները՝ կոկոններէն:

Հայու յուզաշխարհին մէջ դաշնաւորւած մարդկայինն ու ազգայինը

Ն.


Հայ արդի գրականութեան արձակ բանաստեղծութեանց ոսկեմատեանին մէջ իր անմահ տեղը ունի «Ստւերները» խորագրով խռովիչ էջ մը, որ կը պատգամէ հայոց սերունդներուն.-
«Գեղեցկութիւնները ծածկւած են ստւերներով. ստւեր կայ կեանքի ամէն երեւոյթի վրայ:
«Արշալոյսները ստւերներու ծոցէն կը պատռին, ինչպէս շուշանները՝ կոկոններէն:
«Սրտերը կծկւած են թանձր ըստւերներու տակ, ինչպէս երազող աչքերը, որոնք գոցւած են, բայց կը տեսնեն:
«Կեանքը շատ տափակ եւ կեանքի երգը շատ գռեհիկ պիտի ըլլար, եթէ ստւերներու խորհուրդը չըլլար: Լեռները, անտառները այնքան յաւիտենական եւ աստւածային չպիտի ըլլային, եթէ մեծութեան ստւերը չըլլար անոնց վրայ:
«Ահաւասիկ ոսկեսափորը ուսերնին՝ հարսներ, որոնք դէպի արշալոյսը կը քալեն, անոնք երկրպագելի չպիտի ըլլային, եթէ համեստութեան ստւերը չծածկէր անոնց կուրծքերը, եթէ ոչ՝ անոնց վարդակարմիր ժպիտը պիտի ըլլար փրփուրը զզւանքի եւ ատելութեան:
«Միայն մահը ստւեր չունի: Մթութիւնը ստւեր չունի: Մահը ինքնին ստւերն է կեանքին:
«Աշխարհը ծածկւած է անհունութեան ստւերով:
«Ժամանակը մեծ ստւերն է սերունդներու պատմութեան»:
Մարդուն եւ Աշխարհին նւիրւած իմաստասիրական այս գեղանկարին հեղինակը հայ գրականութեան անմահ տաղանդներէն Վահան Թոթովենցն է, որուն ծննդեան 127-րդ տարեդարձը նշեցինք յուլիսի 18-ին:
Իր ակունքներով Ակն քաղաքէն սերած եւ 1889-ի յուլիսի 18-ին Խարբերդ գաւառի Եփրատի ափին գտնւող Մեզրէ քաղաքը ծնած է հայկեան տաղանդին այս ճառագայթող դէմքը:
Թոթովենց հայ ժողովուրդին ընծայաբերելու շատ բան ունէր, յիսուն տարիքը դեռ չէր ամբողջացուցած, երբ խորհրդային խորշակը չորցուց եւ ոչնչացուց հասուն հասկը նաեւ Թոթովենցի:
1936-1938 տարիներու Ստալինեան մշակութասպան եղեռնագործութեան հայ զոհերուն՝ Եղիշէ Չարենցի, Ակսել Բակունցի եւ Զաբէլ Եսայեանի տարողութեամբ մեծերու, նոյնպէս Թոթովենց սեփական կեանքով վճարեց գինը «Խելագարւած ամբոխներուն» հաւատալու իր... փութկոտութեան:
Թուրքական պետութեան կողմէ 1915-ին գործադրւած հայասպանութեան արհաւիրքը ցմրուր ճաշակած այդ սերունդը դժւար է մեղադրել «բոլշեւիկեան այգաբաց»-ին հաւատալու իր այդ փորձութեան ու փութկոտութեան համար: Մանաւանդ որ իր ճակատագրակիցներուն պէս, Թոթովենց իր կարգին շատ արագ հիասթափւեցաւ Կարմիր յեղափոխութենէն, որ նորը կառուցելու արնաներկ դրօշով աւելի շատ ուժ, եռանդ ու արիւն վատնեց հինը քարուքանդ աւերելու, հայոց բազմադարեան հոգե-մտաւոր հարստութիւնը հողմացրիւ կործանելու մոլորանքին ու մոլեռանդութեան վրայ:
Բայց խորհրդային մշակութային եղեռնագործութիւնը չկրցաւ, Չարենցներու եւ Թոթովենցներու ֆիզիկական ոչնչացումով հանդերձ, մեր ժողովուրդի մտքէն ու հոգիէն արմատախիլ չորցնել կենսատու ծառը ազգային մեր ինքնութեան ու ինքնաճանաչողութեան, խաղաղասիրութեան ու ազատատենչութեան, բարեպաշտութեան եւ արդարամտութեան, արարչագործութեան ու շինարարութեան:
Իսկ հայ ժողովուրդի անկորնչելի այդ արժէքներու վերանորոգման մէջ իր անզուգական ներդրումը ունեցաւ Վահան Թոթովենց, որ իր գրականութեամբ եւ մտածողութեամբ, իր արւեստով ու յուզաշխարհով բազմերանգ խճանկարը շնչաւորեց նոր ժամանակներու հայութեան՝ արեւմտահայ թէ արեւելահայ, սփիւռքահայ թէ խորհրդահայ իր ժառանգութեամբ:
Թոթովենցի արժէքն ու մեծութիւնը կը կայանան, ամէն բանէ վեր, իրա՛ւ արւեստագէտի եւ վաւերական բանաստեղծի անոր տաղանդին մէջ, որ յատկապէս արձակագրութեան մէջ իր ուրոյն բարձունքը նւաճեց՝ համով ու հոտով, պարզ ու գեղեցիկ, խորաթափանց եւ սրտայոյզ պատումներով հայոց սերունդներուն փոխանցելով «Կեանքը՝ հին հռովմէական ճանապարհին»...
19-րդ դարավերջին Խարբերդը կապրէր աննախադէպ տնտեսական եւ մշակութային զարգացման փուլ: Գաւառի տարածքին կը գործէր «Եփրատ» կոլէջը իր բարձրագոյն վարժարաններով, իսկ Թոթովենցի ծննդավայր Մեզրէի մէջ՝ Ազգային Կենտրոնական վարժարանը: Պսակ վարդապետի, Երուխանի, Սիմոն Յակոբեանի, Ռուբէն Զարդարեանի եւ այլ վաստակաւոր դէմքերու անձնւէր ջանքերով՝ Կենտրոնականը դարձած էր հռչակաւոր կրթութեան օջախ, ուր եւ Վահան ընդունւեցաւ 1897-ին:
Թոթովենց կանուխ տարիքէն փարեցաւ հայերէնին ու հայ գրականութեան. սկսաւ գրել ոտանաւորներ, որոնք լոյս տեսան վարժարանի ձեռագիր ամսաթերթի էջերուն՝ մօրական Գույումճեան ազգանւան տակ: Վահանը իր ուսման վերջին տարին յաճախակի այցելեց Խարբերդ գտնւող Թլկատինցիի «Կարմիր դպրոց» անհատական վարժարանը, ուրկէ եւ ստացաւ իր գրական ուղղութիւնը: Այս տարիքին Թոթովենց խորապէս տարւած էր Դուրեանի ու Մեծարենցի քնարով:
Աւարտելով տասնամեայ վարժարանը, 1908-ին, Վահան մեկնեցաւ Պոլիս, ուր նոյն տարին լոյս տեսաւ անոր «Աւերակ» գրքոյկը, իսկ տարի մը անց՝ «Սրինգ»-ը:
1909-ին Թոթովենց ուղղւեցաւ Փարիզ, հոնկէ ալ՝ Նիւ Եօրք, ուր 1912-ին ընդունւեցաւ Վիսկոնսինի համալսարանը եւ հետեւեցաւ գրականութեան, պատմութեան ու փիլիսոփայութեան դասընթացքներու: Սորվեցաւ նաեւ անգլերէն ու ֆրանսերէն՝ մօտէն ծանօթանալով համաշխարհային դասական գրականութեան հետ: Ուսանողական տարիներուն, ապրուստը ապահովելու համար, ստիպւած կատարեց տարբեր բնոյթի բանւորական աշխատանքներ՝ հիմնական գործ գտնելով մօրեղբօր արեւելեան գորգի վաճառատան մէջ:
1915-ին միացաւ ամերիկահայ կամաւորականներու ջոկատին եւ ուղեւորւեցաւ դէպի կովկասեան ռազմաճակատ, ուր Հայ Կամաւորական շարժման միանալով՝ մասնակցեցաւ Արեւմտահայաստանի ազատագրութեան կռիւներուն: Աշխոյժ գործակիցը դարձաւ Յովհաննէս Թումանեանի՝ ի սպաս հայ գաղթականութեան պատսպարման եւ հոգատարութեան:
1917-1918-ին, Թիֆլիս հաստատւելով, խմբագրեց «Հայաստան» թերթը: Մասնակցեցաւ Անդրկովկասի, Կ. Պոլսոյ եւ հայաշատ այլ կենտրոններու մշակութային վերաշխուժացման աշխատանքներուն:
1916-1920-ին Թոթովենց հրատարակեց «Իմ հօրաքոյրը» (1916) եւ «Տօնոն» (1917) հասարակական հիւսւածքով վիպակները, «Ողբ անմահութեան» (1916) եւ «Արեւելք» (1918) երկարաշունչ բանաստեղծութիւնները, «Դոկտոր Բուրբոնեան» (1918) երգիծական վէպը, արձակ բանաստեղծութիւններ, բանասիրական ու գրականագիտական յօդւածներ, որոնց մէջ արտայայտւած է Թոթովենցի մտահոգութիւնը հայ ժողովրդի ազգային-քաղաքական ճակատագրով: Այդ շրջանին է, նաեւ, որ ի տես Հայկական Հարցին նկատմամբ եւրոպական պետութեանց խոստմնադրուժ վարքագծին, Թոթովենց սկսաւ փայփայել բոլշեւիկեան յեղափոխութեան եւ Խորհրդային Ռուսաստանի իբր թէ «հայանպաստ» քաղաքականութեան նկատմամբ անհիմն յոյսեր: Այդ ամբողջը Թոթովենց խտացուց հեքիաթային պատումով.-
«Լինում է, չի լինում, մի փոքրաթիւ եւ հին ժողովուրդ է լինում, որ ապրում էր Վանայ ծովից մինչեւ Միջերկրականը, Բաղդադից մինչեւ Բիւզանդիոնը: Լինում է այդ հին ժողովուրդը հողագործ, աղքատ, արհեստաւոր, մտաւորական, վաճառական, կալւածատէր, բանկիր, պետական բարձր պաշտօնատար, փողոցների կեղտը հաւաքող, ծառայ, ճորտ եւ այլն: Այդ ժողովրդին սիրաբորբոք սիրում են իր հարուստ ցեղակիցները՝ նրա սահմաններից դուրս. սիրաբորբոք սիրում էին նրանց եւ արեւմտեան պետութիւնների մինիստրները, որովհետեւ այդ ժողովուրդն ունէր սեւ ու սիրուն աչքեր եւ տարածում էր կուլտուրա ողջ խաւար Արեւելքում:
Սիրաբորբոք սիրուց մղւած՝ իր հարուստ ցեղակիցները եւ արեւմտեան մինիստրները հրում են այդ ժողովրդին դէպի կռիւ իր հարեւանների դէմ, հարեւաններ, որոնք տարբեր էին կրօնով, արիւնով եւ կուլտուրայով, ունէին սուրեր եւ զրահ, զօրք, ռազմատորմիղ եւ գերակշիռ թիւ: Լինում է, չի լինում, մեծ պատերազմ է լինում: Ողջ աշխարհը բռնում է վառօդի ծուխը, եւ արեան գետեր են հոսում: Հին այս ժողովրդի ականջին գոռում են մինիստրները եւ հարուստ ցեղակիցները. «Եկել է Ազատութեան ժամը, խփի՛ր քո հարեւանին, խփի՛ր նրա մահակին քո խաչով»: - Հին այդ ժողովրդի սեւ ու սիրուն աչքերը փայլում են ազատութեան տենչից, սկսւում է անհաւասար կռիւը, զարկում են, զարկւում. եւ հին այդ ժողովրդից մնում է միայն մի փշուր՝ իբրեւ կոշմարային յիշատակ: Ապա գերագոյն ու վսեմ ցինիզմով հռհռում են մինիստրները եւ հարուստ ցեղակիցները՝ ոսկորների եւ մոխիրների վրայ»:
1920-ի մայիսին Թոթովենց հեռացաւ Կովկասէն եւ մեկնեցաւ Պոլիս: Իր ինքնակենսագրականին մէջ այդ մասին գրած է. «Ապրեցի այնտեղ ընդամենը մի քանի ամիս եւ ճանապարհ ընկայ դէպի Հարաւային Եւրոպայի կախարդական ափերը - Արշիպեղագոսի կղզիներ»:
1922-ին Թոթովենց վերադարձած էր արդէն Խորհրդային՝ Հայաստան: Ճամբուն վրայ, Պոլսոյ մէջ, հրատարակեց «Փոթորիկին մէջ» (1922) վէպը, ուր կանդրադառնայ համաշխարհային-պատմական մեծ իրադարձութեանց եւ բոլշեւիկեան յեղափոխութեան:
1923-ին, Երեւանի մէջ խմբագրեց «Շեշտ» երգիծական ամսագիրը. 1924-1926-ին դասախօսեց Երեւանի համալսարանին մէջ, մաս կազմեց «Սովետական Հայաստան» թերթի խմբագրութեան: Այս շրջանին լոյս տեսան Թոթովենցի «Մահւան բատալիոն» (1923), «Պողպատի ճաշ» (1924), «Նոր Բիւզանդիոն» (1925), «Սասնայ ծռեր» (1925), «Հրդեհ» (1927) դրամատիկ ստեղծագործութիւնները, վիպակները եւ ակնարկները:
1929-1936 տարիները եղան Թոթովենցի ստեղծագործական կեանքի արգասաւոր շրջանը. լոյս տեսան «Ամերիկա» (1929) պատմւածաշարը, «Աղաւնիներ» (1934) եւ «Բաց կապոյտ ծաղիկներ» (1935) պատմւածքները եւ շատ այլ գործեր:
Նաեւ՝ Անդրկովկասի տարածքին դարասկիզբի յեղափոխական իրադարձութիւնները ցոլացնող «Բաքու» (1930-1934) եռահատոր վէպը, որ կը յատկանշւի պարզ ժողովուրդի կեանքի լայն ընդգրկումով, պատմութեան, կենցաղի ու ազգային նկարագրի իրապաշտ պատկերացումով:
Թոթովենցի այդ շրջանի լաւագոյն գործերէն են «Կեանքը հին Հռոմէական ճանապարհի վրայ» (1933) ինքնակենսագրական վէպը, «Հրկիզւած թղթեր» (1934), «Յովնաթան որդի Երեմիայի» (1934) վիպակները, «Երկու սուր» (1930), «Բաքու-Լոնդոն», «Մոխրակոյտ» (1936) թատերգութիւնները:
Թոթովենցի նահատակութեան ու վախճանին մասին խորհրդահայ աղբիւրները լուռ մնացին մինչեւ վերջ. պարզապէս արձանագրեցին, որ հայկեան տաղանդին այս ճառագայթող դէմքը իր կարգին զոհ գնաց, 1937-1938 տարիներուն, «ստալինեան ռեպրեսիաներ»-ուն՝ եղեռնագործ «ճնշումներուն»:
Վահան Թոթովենցի ծննդեան 127-ամեակին նւիրւած յօդւածի այս էջը եզրափակենք անոր «Մտածումի շիթեր»-էն քաղւածքով մը, ուր այնքա՜ն վաւերական բաբախումով միաձուլւած են մարդու եւ հայու Թոթովենցեան յուզաշխարհը.-

* * *

Մի՛ սիրէք սահմանը: Եթէ ըսէին ինձ, թէ քու սահմանդ պիտի ըլլայ մինչեւ անտեսանելի հորիզոնը՝ պիտի բողոքէի այդ անողոք կարգադրութեան հանդէպ: Անսահմանութեան ըղձանքը անյագութիւն չէ: Անյագութիւնը ծնունդ կառնէ «Ես»-ի փառամոլութենէն: Անսահմանութեան ըղձանքը աստւածային սաղմն է մարդոց մէջ:

* * *

Արհամարհել փոքր բաները, կը նշանակէ գաղափար չունենալ մեծութեանց կառուցման մասին:

* * *

Հոգ չէ, թէ ուր դիմես, իմ փոքրի՛կ տղաս, դէպի մեծ ուրախութիւն կամ դէպի մեծ վիշտ, դէպի փոթորիկ եւ կամ դէպի մութ ատելութիւն. գիտցի՛ր, որ քու քայլերդ պէտք է ըլլան պայծառ: Երբ ոտքերդ կը զարնես գետին եւ անոնք չեն թնդար, ոչ մի տեղ չես հասնիր դուն՝ իզուր է քու նպատակդ:

* * *

Պէտք է մտածել մարդուն մասին:
Պէտք է ջանալ մարդուն կարողութիւնները հասցնել իրենց բարձրագոյն կատարելութեան:
Աստւածայի՛նը չէ, որ մեզ առաւելապէս կը շահագրգռէ, այլ մարդկայինը:
Յեղափոխութիւնները կամաց-կամաց մարդը մարդուն մէջ կը մխրճեն, մարդը կը մօտեցնեն մարդուն:
Աստւածներով զբաղիլը մեզ ոչ մի տեղ չի հասցներ:
Մարդը... իմ նպատա՜կն է:

Յարակից լուրեր

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)

    Նոյեմբերի 24-ին նշեցինք ծնունդը սփիւռքահայ առաջին սերունդի երախտաշատ ներկայացուցիչներէն Մինաս Թէօլէօլեանի, որ իր գրականագիտական ժառանգութեամբ, խմբագրական վաստակով եւ մանկավարժական ծառայութեամբ՝ աւելի քան վեց տասնամեակ հոգե-մտաւոր սնունդ հասցուց տարագիր հայութեան ցիրուցան զաւակներուն, աշխարհի չորս ծագերուն:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)

    Նոյեմբերի 8-ին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ գրականութեան ամենէն հոգեհարազատ, սրտամօտ եւ ժողովրդային դէմքերէն Ռափայէլ Պատկանեանի, որ Գամառ Քաթիպա գրչանունով անմահացած է հայոց սերունդներու յիշողութեան մէջ:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։