Հա

Ազգային

08/08/2016 - 10:20

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Եղիա Դեմիրճիպաշեան (1851-1908)

Յուլիսի 19-ին, 108 տարի առաջ, իր տան ձեղունէն ինքզինք կախելով, անձնասպան եղաւ հայ գրականութեան արտակարգ դէմքերէն ու մեծատաղանդ հեղինակներէն Եղիա Դեմիրճիպաշեան:
19 յուլիսի 1908-ին, 57 տարեկան հասակին, այլեւս անկարող հաշտ ապրելու կեանքին պարգեւած գեղեցկութիւններուն եւ զգայնութիւններուն հետ, մարմնական իր գոյութեան ինքնասպանութեամբ վերջ տւաւ ու հոգին փրկել որոշեց հայ գրականութեան առեղծւածային այս դէմքը:

Հայ գրականութեան մեծատաղանդ... ինքնասպանը

Ն.


Յուլիսի 19-ին, 108 տարի առաջ, իր տան ձեղունէն ինքզինք կախելով, անձնասպան եղաւ հայ գրականութեան արտակարգ դէմքերէն ու մեծատաղանդ հեղինակներէն Եղիա Դեմիրճիպաշեան:
19 յուլիսի 1908-ին, 57 տարեկան հասակին, այլեւս անկարող հաշտ ապրելու կեանքին պարգեւած գեղեցկութիւններուն եւ զգայնութիւններուն հետ, մարմնական իր գոյութեան ինքնասպանութեամբ վերջ տւաւ ու հոգին փրկել որոշեց հայ գրականութեան առեղծւածային այս դէմքը:
Բացառիկ խոհականութեամբ ու կեանքի եւ մահւան, բնութեան եւ մարդուն, հասարակական արժէքներու եւ անձնակենտրոն յոյզերու մասին իմաստասիրական խոր ընկալումով օժտւած հայ գրողն է Եղիա Դեմիրճիպաշեան, որ աշխարհաբար հայերէնը բարձրացուց գեղարւեստական մշակման նախանձելի մակարդակի եւ դարձաւ հարազատ թարգմանը մարդկային տրտմութեան ու թախիծին, յոռետեսութեան եւ անհուն դժգոհութեան խորագոյն, այլեւ ամենէն իրա՛ւ ապրումներուն:
Եղաւ իր սերունդի ամենէն աւելի կարդացած եւ կարդացածը իւրացուցած ու իւրովի վերարտադրած գրագէտը: Կենսագիրները կը պատմեն, որ Ներսէս պատրիարք Վարժապետեան, որ մօտէն ճանչցած էր Եղիա Դեմիրճիպաշեանին, առիթով մը զինք ներկայացուցած է հետեւեալ վկայութեամբ.-
«Մեր ազգին մէջ ամենէն շատ կարդացած մարդն է այս տղան՝ Տէրոյենց պատւելիէն ետք»...
1879-ին Ա. Ազատախոհեան գրչանունով Եղիայի կազմած «Փիլիսոփայական բառարան»-ը անվիճելի պատւանդանն է հայ եւ օտար գրականութեանց խոհական հսկաներուն գործերը մարսած եւ իմաստասիրական իր ուրոյն աշխարհայեացքը մշակած Դեմիրճիպաշեան մտածողին:
Եղիա հանդիսացաւ իր ժամանակի գեղեցկագոյն աշխարհաբարի մշակներուն առաջապահը, որ թէ՛ գրական-գեղարւեստական իր արձակով ուղղութիւն բացաւ, թէ՛ հայերէնէ ֆրանսերէն իր «Բառարան»-ով լեզւագիտական ու քերականագիտական կարեւոր ներդրում ունեցաւ արեւմտահայերէնի կատարելագործման մէջ:
Բայց յատկապէս կեանքի ունայնութիւնը մերկացնելու, մահը դարպասելու եւ տրտմութիւնն ու թախիծը իբրեւ մարդու ներաշխարհին ամենէն իրաւ էատարրերը ընկալելու եւ վերծանելու իր գրականութեամբ՝ Եղիա Դեմիրճիպաշեան իրաւամբ խորհրդանշեց հայ գրականութեան մեծատաղանդ, բայց խելացնոր ինքնասպանի կերպարը:
Եղիա ծնած է 1851-ին, Խասգիւղ, Պոլիս: Հայ ունեւորներու՝ ամիրաներու թաղամաս էր Խասգիւղ: Դեմիրճիպաշեան գերդաստանը եւս այդպիսին եղած էր անցեալին. բայց Եղիայի հայրը համեստ արհեստաւոր մըն էր: Եղիա յաճախեց «Ներսէսեան» եւ «Նուպար-Շահնազարեան» վարժարանները: Աշակերտեց իր ժամանակի մեծանուն ուսուցիչներուն՝ Թովմաս Թերզեանի եւ Մադաթիա Գարագաշեանի, բայց գիրքերը դարձուց իր բուն ուսուցիչները եւ անյագ ընթերցող մը ու ինքնաշխատութեամբ ինքզինք կատարելագործող անհատականութիւն մը դարձաւ:
Կեանքի ասպարէզ մտաւ իրբեւ Օսմանեան կայսրութեան հանրային շինութեանց վարչութեան քարտուղար, բայց կանուխէն իր մէջ ի յայտ եկած հալածախտի ազդանշանները պատճառ եղան, որ հրաժարի այդ գործէն եւ ուզէ Ֆրանսիա մեկնիլ իր ուսումը շարունակելու համար: 1874-ին կը հասնի Մարսէյլ, ուր ուսման կողքին աշխոյժ մասնակցութիւն կը բերէ ատենի ֆրանսիական գրական կեանքին:
1878-ին կը վերադառնայ Պոլիս եւ թափով կը նետւի հրապարակագրական ասպարէզ. կը հրատարակէ «Գրական եւ իմաստասիրական շարժում» անունով իր սեփական թերթը, նաեւ կաշխատակցի տարբեր թերթերու: 1880-ականները կը հանդիսանան Եղիայի ամենէն բեղուն շրջանը:
1889-ին մտային անհաւասարակշռութեան ու հալածախտի նոպաները կը սաստկանան եւ կը խորանան յատկապէս մօր մահէն՝ 1890-էն ետք: Կը կատարէ ինքնասպանութեան առաջին փորձը՝ Վոսփոր նետելով ինքզինք: Թէեւ կը ձախողի փորձը եւ ան կը փրկւի, բայց այնուհետեւ շարունակ կը մտմտայ անձնասպանութեան մասին: Այդ շրջանին տեղի կունենայ նաեւ Ե. Դեմիրճիպաշեանի կեանքին կարեւորագոյն հանդիպում-դարձակէտը:
Ռոբեր Հատտէճեան կը յուշէ, որ «Եղիա մօրը մահէն ետք առանձին կը մնայ Խասգիւղի իր տան մէջ եւ կապրի դժբախտ պայմաններու տակ: Ուստի՝ ձմռան օր մը կը հեռանայ ամայացած իր տունէն եւ կու գայ Բերա, ուր պատահմամբ կը թակէ դուռը Հելլէն Նիսսըն անունով հունգարացի կնոջ մը բնակարանին: Նիսսըն կորսնցուցած էր իր ամուսինը ու տեսնելով Եղիայի խղճալի երեւոյթը՝ կը հիւրընկալէ եւ աթոռ մը կը տրամադրէ անոր վառարանին քով: Եւ, այնուհետեւ, Եղիայի եւ Նիսսընի միջեւ ծնունդ կառնէ բարեկամական անքակտելի կապ մը»:
Ռ. Հատտէճեանի համոզումով՝ Նիսսըն սիրած էր Եղիան, նմանցնելով զայն իր հանգուցեալ ամուսինին: Հունգարացի այս այրի կինը պէտք ունէր անձի մը, որ իր ներկայութեամբ երջանկութիւն պարգեւէր իրեն: Հելլէն կը սիրէր Եղիան՝ պարզապէս իբրեւ մարդկային էակի, որուն հանդէպ կը ցուցաբերէր գութ եւ կարեկցութիւն: Իր կարգին, Եղիա կը սիրէր Հելլէն Նիսսընը յաւիտենական սիրով, ինչպէս ան կը պարզէ առիթով մը Շւէյցարիայէն Նիսսընի ուղարկած իր հետեւեալ նամակով. «Իմ սիրելի ու թանկագին տիկին, երկինք ու երկիր կանցնին, բայց իմ սէրը քեզի հանդէպ չի մարիր»:
Այդ սէրը մինչեւ ինքնասպանութեամբ մահւան հասցուց Եղիա Դեմիրճիպաշեանին:
1897-ին, Եղիա իր մօրաքրոջ օգնութեամբ հեռացաւ Պոլիսէն եւ քանի մը տարի շրջագայեցաւ եւրոպական ոստաններուն մէջ՝ Ժնեւ, Վիեննա, Բուդափեշտ եւ այլն: Բայց միշտ փնտրեց իր «օրհնաբերութեան յօժար հրեշտակին» եւ ի վերջոյ վերադարձաւ Պոլիս եւ բնակութիւն հաստատեց դարձեալ Հելլէն Նիսսընի մօտ:
1901-ին անոր հիւանդութիւնը ծանրացաւ. տարւեցաւ Ազգային հիւանդանոց՝ ատենի հայ մամուլի էջերուն մեծ աղմուկ բարձրացնելով իր խելագարութեան շուրջ: 1904-ին դուրս կու գայ հիւանդանոցէն եւ կը վերադառնայ Նիսսընի:
Հատտէճեան կեզրափակէ իր յուշը՝ նշելով, թէ Եղիա, գարնանային գեղեցիկ օր մը, օգտւելով Հելլէն Նիսսընի բացակայութենէն, կը կատարէ անձնասպանութեան վերջին փորձը՝ 19 յուլիսի 1908-ին, երբ վերջ կու տայ իր կեանքին, կախելով ինքզինք կաշիէ գօտիով մը:
Եղիայի մահէն ետք, Նիսսըն գոց սենեակի մը մէջ կը պահէ բանաստեղծին գրական անտիպ երկերը, ձեռագիրներն ու այլ թանկարժէք թուղթերը: Օրմանեան պատրիարքի արտօնութեամբ՝ Եղիա Դեմիրճիպաշեանի թաղումը կը կատարւի Պէյօղլուի Ս. Երրորդութիւն եկեղեցւոյ մէջ՝ կանոնական արարողութեամբ: Մարմինը կը փոխադրւի Շիշլիի հայոց գերեզմանատունը, ուր կը թաղւի անձնասպաններու յատկացւած թաղամասին մէջ: Հետագային Հելլէն Նիսսըն, Դուրեան պատրիարքի արտօնութեամբ, տեղափոխել եւ թաղել կու տայ Եղիայի մարմինը՝ Շիշլիի հայոց գերեզմանատան կենտրոնը կանգնեցնելով ուշագրաւ դամբարան մը անոր յիշատակին:
Նման տխուր վախճան ունեցաւ մեծատաղանդ հայ գրողը, որուն գործերը յետմահու հրատարակւեցան նախ Փարիզի մէջ, 1955-ին, «Հայ Գրագէտներու բարեկամներ» մատենաշարով, ապա՝ 1986-ին Երեւան, իսկ քանի մը տարի առաջ Պոլսոյ մէջ, «Մարմարա» օրաթերթին կողմէ, ձեռնարկւեցաւ անոր ամբողջական գործերու հրատարակութեան:
Հալածախտը մաշեցուց Եղիա Դեմիրճիպաշեանի եւ ան, ի վերջոյ, ինքնասպանութեամբ վերջակէտ դրաւ տառապագին իր կեանքին, որ 1890-ականներուն իսկ ամէն կողմ թշնամիներ կը տեսնէր իր շուրջ եւ կը գրէր. «Ամէն ճշմարիտ հայ, այո՛, տխուր է: Արձագանգ մ’է որ կը լսեմ - տրտմութիւն»:
Նոյնիսկ դեռ 1883-ին, Հրանտ Ասատուրին ուղղւած նամակի մը մէջ, Եղիա Դեմիրճիպաշեան կը նախազգար իր այսօրինակ վախճանը՝ գրելով.
«Սատանին տիրապետութիւնն անձիս վրայ՝ կընդարձակի եւս քան դեւս: Յուսահատութեան իմաստասիրութիւնն ամէն իմաստասիրութիւններէ գերիվեր՝ ինձ համար հրապոյր ունի: Չգիտեմ ո՛վ կամ ի՛նչ բան զիս այսպէս ըրաւ - բնական տրամադրութի՞ւն մը, բարոյական տառապանքնե՞ր, մարմնի չարչարա՞նք, զոր կը կրեն այս ազգին մէջ գրականութեան հետեւողներն, յոյսե՞ր՝ որք ի դերեւ ելան, երազնե՞ր՝ որոնք երազ պիտի մնան յաւիտեան... Չգիտեմ. այդ ամէնն ալ գուցէ միանալով զիս այսպէ՛ս ըրին. հիւանդ, հիւանդ մարմնապէս, այլ մանաւա՛նդ բարոյապէս: Ինչպէս Պարոնեանի ծիծաղին տակ արտասուք կայ, նոյնպէս իմ ալ արտասուքիս ներքեւ ծիծաղ կայ»...
Մեծն Օշական, իր ընկալեալ անողոքութեամբ, Եղիա Դ.-ի «հեքիաթ»-ը իր առասպելական զարդերէն եւ արժէքներէն մերկացնելով հանդերձ, իր կարգին չկրցաւ լրիւ թօթափել առինքնող հմայքը Եղիա Դեմիրճիպաշեան տաղանդին: Թէեւ գրեց, որ «տեղ մը ըսած եմ, թէ արեւմտահայ գրականութիւնը երկու կէս խենթեր եւ մէկ վաւերական յիմար ունի:
Դժբախտութիւն է, որ այս վերջին որակումը ստիպւած ըլլամ գործածել, տալու համար ամբողջական գաղափար մարդէ մը, որ բոլոր ժամանակներու մեծագոյն արւեստագէտներուն շնորհը նկատւող բացառիկ խառնւածք մը յայտնաբերեց արւեստի: Ցաւը այն է, որ այդ խառնւածքը չհասաւ իրեն որակին արժանաւոր աշխարհի մը մէջէն ինքզինքը ընդմիշտ մեր հիացումին եւ յարգանքին պարտադրելու»... այսուհանդերձ՝ Յ. Օշական նաեւ խոստովանեցաւ, որ «սկիզբէն ի վեր հրապարակի պահանջը եղած է հատընտիր Եղիա մը:
Այսպէս կազմւած հատորը պիտի համախմբէր իր մէջ թերեւս ամենէն lyrique այն քանի մը էջերը, որոնք արեւմտահայ գրականութեան մէջ երբեւիցէ գրւած ըլլան: Այնքան իրաւ բանաստեղծ մը կար այս յիմարին ետին: Դարձեալ հոն է, որ մեզի պիտի տրւէր երջանկութիւնը՝ կարդալու անհաւասարելի դաշնաւորութեամբ էջեր, ուր կը շփոթես ապրումն ու երազը, իրականութիւնն ու քմայքը, սիրտը եւ միտքը, նիւթն ու հոգին, տարօրէն հաշտ, սրտառուչ խառնուրդի մը մէջ, որուն ըլլար խնայւած տաժանքը փիլիսոփայական դաժան հմտութեան, գրական թեթեւ sophism-ին»:
Այդ «Հատընտիր»-ին դեռ արժանացած չէ հայ գրականութեան մեծատաղանդ այս խենթը: Իսկ մեր սերունդները, աշակերտական գրասեղաններէն իրենց յիշողութեան եւ ներաշխարհին մէջ յատուկ տեղ մը վերապահելով հանդերձ Եղիա Դեմիրճիպաշեանին, արդէն գերնիւթապաշտ մեր կեանքի սպառիչ հեւքին մէջ հազիւ թէ շունչն ու ժամանակը գտնեն ըմբոշխնելու հմայական տիեզերքը իրաւ այս բանաստեղծին:
Հայ գրականութեան մեծատաղանդ խենթին մահւան 108-րդ տարելիցին նւիրւած ոգեկոչական այս յօդւածը կարժէ փակել հայ լեզւին նւիրւած եւ Դեմիրճիպաշեանական իւրայատուկ ոճով գրւած հետեւեալ ներբողականով.
«Ո՞ր ազգն ունի այդ լեզուն, ո՞ր լեզւի մէջ կարող է միտքը այնքան ազատ շրջիլ, հոգին այնքան ազատ թռչիլ, որքան հայ լեզւի մէջ. փայլակին բեկեալ, այլ փայլուն գիծն այն արշաւագոյն, որ լեզուն կարող է պատկերացնել. ո՞ր լեզուն է՝ ոյր պարբերութիւնք կրնան մերթ գետի մը չափ երկարիլ, պարբերութիւնք՝ որք սակաւ գետերու նման սկիզբ ունին եւ վախճան, որք բարձրերէն կը բղխին եւ գունագեղ բուրումնաւէտ դաշտաց ընդմէջէն ադամանդներ հոլովելով կամ ժայռեր գլորելով կանցնին գոռալով ու գալարելով, եւ ուր որ ուրեմն ի խորս անդր ովկեանին անդնդախոր կը հասնին»:

Յարակից լուրեր

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Համաստեղ (Համբարձում Կէլէնեան) (1895-1966)

    Յիսուն տարի առաջ, 1966-ի նոյեմբերի 26-ի օրը, Կալիֆորնիոյ մէջ իր ծննդեան 70-ամեակին նւիրւած յոբելինական հանդիսութեան աւարտին, երբ օրւան եզրափակիչ իր ելոյթը կունենար, բեմին վրայ յանկարծամահ ինկաւ հայ գրականութեան նոր ժամանակներու մեծագոյն դէմքերէն Համաստեղ։

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Լեռ Կամսար (Արամ Թովմասեան) (1888-1965)

    22 նոյեմբերին ոգեկոչեցինք յիշատակը հայ գրականութեան մեծատաղանդ երգիծագիրներէն Լեռ Կամսարի, որուն կեանքն ու գործը խօսուն, այլեւ դառն վկայութիւն մը եղան Հայաստանի ու հայ ժողովուրդին պարտադրւած խորհրդային-ամբողջատիրական լուծի աղէտալի հետեւանքներուն եւ ողբերգական տարողութեան մասին:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Աղասի Այւազեան (1925-2007)

    Նոյեմբերի 21-ին ոգեկոչեցինք մահւան իններորդ տարելիցը հայ գրականութեան մեծատաղանդ արձակագիրներէն եւ մեր ժամանակներու արժանաւոր մտածողներէն Աղասի Այւազեանի:
    Իր գեղարւեստական տաղանդով եւ ստեղծագործական վաստակով՝ Աղասի Այւազեան կը հանդիսանայ հայկական արձակի եւ բեմագրութեան մեծարժէք վարպետ մը, որ վերջին յիսնամեակին նոր հորիզոններ բացաւ հայաստանեան գրականութեան առջեւ:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Մինաս Թէօլէօլեան (1913-1997)

    Նոյեմբերի 24-ին նշեցինք ծնունդը սփիւռքահայ առաջին սերունդի երախտաշատ ներկայացուցիչներէն Մինաս Թէօլէօլեանի, որ իր գրականագիտական ժառանգութեամբ, խմբագրական վաստակով եւ մանկավարժական ծառայութեամբ՝ աւելի քան վեց տասնամեակ հոգե-մտաւոր սնունդ հասցուց տարագիր հայութեան ցիրուցան զաւակներուն, աշխարհի չորս ծագերուն:

  • ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)
    ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Ռափայէլ Պատկանեան (Գամառ Քաթիպա) (1830-1892)

    Նոյեմբերի 8-ին նշեցինք ծննդեան տարեդարձը հայ գրականութեան ամենէն հոգեհարազատ, սրտամօտ եւ ժողովրդային դէմքերէն Ռափայէլ Պատկանեանի, որ Գամառ Քաթիպա գրչանունով անմահացած է հայոց սերունդներու յիշողութեան մէջ:

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։