Հա

Ազգային

10/08/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - 10 օգոստոսի 1920-ին ստորագրւեցաւ Սեւրի դաշնագիրը.- Հայ ժողովուրդը իր ազատ ու անկախ պետականութենէն կը սպասէ՝ լիարժէք պահանջատէր կանգնիլ Սեւրի Պարտամուրհակի իրագործման

Օգոստոսի 10-ին, 1920-ին, Հայաստանն ու հայութիւնը ապրեցան պատմութեան աստեղային պահերէն մէկը:
Օգոստոս ամսու 10-րդ օրը, 96 տարի առաջ, ֆրանսական Սեւր քաղաքին մէջ, պետական հանդիսաւոր շուքով ստորագրւեցաւ միջազգային դաշնագիր մը, որ նւիրագործեց Հայաստանի անկախութեան եւ ազգային պետականութեան՝ Հայաստանի Հանրապետութեան միջազգային իրաւական ճանաչումը:

Ն.


Օգոստոսի 10-ին, 1920-ին, Հայաստանն ու հայութիւնը ապրեցան պատմութեան աստեղային պահերէն մէկը:
Օգոստոս ամսու 10-րդ օրը, 96 տարի առաջ, ֆրանսական Սեւր քաղաքին մէջ, պետական հանդիսաւոր շուքով ստորագրւեցաւ միջազգային դաշնագիր մը, որ նւիրագործեց Հայաստանի անկախութեան եւ ազգային պետականութեան՝ Հայաստանի Հանրապետութեան միջազգային իրաւական ճանաչումը:
Սեւրի դաշնագիրը նաեւ եղաւ միջազգային օրէնքի եւ իրաւունքի այն միակ (եւ այդ բաժնով ցարդ չփոխարինւած) փաստաթուղթը, ուր մանրամասնօրէն ճշտւած ու քարտէսագրւած են հայկական եւ թուրքական պետութեանց միջեւ միջազգային սահմանները՝ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներու ատենի նախագահ Վուդրօ Վիլսոնի իրաւարարութեամբ:
Սեւրի դաշնագիրը մէկն էր Առաջին Աշխարհամարտին աւարտը իրաւականօրէն հաստատագրող այն դաշնագիրներէն, որոնք պատերազմի յաղթական Դաշնակից Ուժերուն կողմէ պարտադրւեցան պարտեալ Կենտրոնի Ուժերուն՝ Գերմանիոյ, Աւստրօ-Հունգարիոյ, Բուլղարիոյ եւ Օսմանեան կայսրութեան: Սեւրի դաշնագիրը հանդիսացաւ պարտեալ Օսմանեան կայսրութեան եւ յաղթական Դաշնակիցներուն միջեւ կնքւած խաղաղութեան ու հաշտութեան պայմանագիրը:
դաշնագրի ստորագրութեան պաշտօնական ու հանդիսաշուք արարողութիւնը կատարւեցաւ Սեւրի աշխարհահռչակ Փորսըլէնի գործարանի ցուցասրահներէն մէկուն մէջ: Ֆրանսա նախագահեց արարողութեան: դաշնագիրը պատրաստւեցաւ երեք լեզուներով՝ ֆրանսերէն (առաջնային), անգլերէն ու իտալերէն եւ ստորագրւեցաւ, լատինական այբուբենի կարգով, Հայաստանի, Բելջիքայի, Ֆրանսայի, Յունաստանի, Հիջազի (արաբական թագաւորութիւն), Իտալիոյ, Ճապոնի, Լեհաստանի, Պորտուգալի, Ռումանիոյ, Միացեալ Թագաւորութեան, Եուկոսլաւիոյ եւ Օսմանեան կայսրութեան կողմէ:
Յանուն Հայաստանի՝ Սեւրի դաշնագիրը ստորագրեց ՀՀ Պատւիրակութեան նախագահ Աւետիս Ահարոնեան: Իսկ Օսմանեան կայսրութեան անունով դաշնագիրը ստորագրեցին թուրքական պատւիրակութեան չորս անդամները՝ Ռիզա Թեւֆիք, Մեծ Վեզիր Տամաթ Ֆերիտ փաշա, դեսպան Հատի փաշա եւ կրթութեան նախարար Ռեշիդ Հալիս, որոնք լիազօրւած էին սուլթան Մեհմեդ 6-րդի կողմէ:
Քաղաքական եւ իրաւական բարդ ու անօրինակ ճակատագիր մը վերապահւեցաւ Սեւրի դաշնագրին: Միջազգային դաշնագիրներու պատմութեան մէջ եղաւ մէկը այն եզակի իրաւական փաստաթուղթերէն, որոնք ո՛չ վաւերացւեցան կամ լիարժէք կիրարկւեցան, ոչ ալ ամբողջապէս չեղեալ կամ ջնջւած յայտարարւեցան:
Սեւրի դաշնագրով փաստօրէն անդամահատւեցաւ Օսմանեան կայսրութիւնը եւ յաղթական դաշնակիցները իրենց միջեւ բաժնեցին պատերազմական... աւարը: Միջին Արեւելքի, կայսրութեան արեւմտեան բաժնի, Բալկաններու եւ հիւսիսային Աֆրիկէի տարածքին՝ Ֆրանսա, Անգլիա եւ Իտալիա, ինչպէս նաեւ կրտսեր դաշնակիցի դիրքէն Յունաստան, իրենց հոգատարութիւնը հաստատեցին օսմանեան լուծէն ազատագրւած տարածքներու, երկիրներու եւ ժողովուրդներու վրայ: Այդ առումով եւ իր համապատասխան յօդւածներով ու բաժիններով՝ Սեւրի դաշնագիրը փաստօրէն ոչ միայն վաւերացման հարց չունեցաւ, այլեւ՝ ի գործ դրւեցաւ... բան մըն ալ աւելիով:
Նոյնը կարելի չէ ըսել, դժբախտաբար, Հայաստանի Հանրապետութեան առնչւող բաժնին կամ յօդւածներուն վերաբերեալ: Յաղթական Դաշնակիցները այնքան բուռն մրցակցութեան եւ տարակարծութեանց մէջ էին՝ Օսմանեան կայսրութեան աւարը իրենց միջեւ բաժնելու հարցով, որ պէտք եղաւ բանակցիլ շուրջ երկու տարի՝ Առաջին Աշխարհամարտի իրողական աւարտէն (1918-ի աշուն) մինչեւ 1920-ի օգոստոսի 10, որպէսզի ի վերջոյ պաշտօնապէս ստորագրւի Սեւրի դաշնագիրը, իրաւական նւիրագործումը կատարելու համար Դաշնակիցներու միջեւ համաձայնութեանց:
Դաշնակիցներու այդ ներքին մրցակցութենէն առաւելագոյն չափով օգտւեցաւ թուրքական նոր ազգայնական շարժումը՝ Մուսթաֆա Քեմալի ղեկավարութեամբ: Քեմալ խորհրդային նորահաստատ իշխանութեանց հետ առանձին, երկկողմանի համաձայնութիւններ կնքեց, բացայայտ թէ գաղտնի, որպէսզի կարենայ ոչ միայն մերժել Սեւրի դաշնագիրը, այլեւ՝ 1920-ի հոկտեմբերին ընդհանուր յարձակողականի ձեռնարկել Հայաստանի ուղղութեամբ:
Քեմալական շարժման դիրքերուն ամրապնդումը եւ Հայաստանի Հանրապետութեան տկարացումը (Լենին-Քեմալ մեղսակից ճնշման տակ) պատճառ դարձան, որ քաղաքական խամաճիկի վերածւած սուլթան Մեհմեդ 6-րդի կառավարութիւնը նոյնիսկ խորհրդարան չյղէ Սեւրի դաշնագիրը առ ի վաւերացում:
Եւ այսօրինակ զարգացումներու յորձանուտին մէջ Սեւրի դաշնագիրը պարզապէս... «մոռցւեցաւ»: Ո՛չ վաւերացւեցաւ, ոչ ալ անվաւեր հռչակւեցաւ, այլ ենթարկւեցաւ ուժի եւ ուժեղի տրամաբանութեան՝ իր որոշ մասերով ու յօդւածներով գործադրւելով, իսկ այլ յօդւածներով քաղաքական շրջանառութենէ դուրս մղւելով:
Այդ առումով ալ Դաշնակիցները նոր դաշնագիր մը պատրաստեցին՝ Առաջին Աշխարհամարտի արեւելեան ճակատի պատերազմական դրութեան վերջնականապէս վերջ տալու նպատակով: Այդ նոր դաշնագիրը եղաւ 1923-ի յուլիսի 24-ին ստորագրւած Լօզանի դաշնագիրը, որ սակայն կնքւեցաւ ոչ թէ Օսմանեան կայսրութեան կառավարութեան, այլ՝ Թուրքիոյ Ազգային Մեծ ժողովին հետ, որ Քեմալի ազգայնական շարժման ինքնակոչ իրաւական անւանումն էր: Հանրապետական Թուրքիան դեռ գոյութիւն չունէր իբրեւ իրաւական անձնաւորութիւն, պիտի հռչակւէր 1923-ի հոկտեմբերի 29-ին:
Բայց ինչպէս որ հազարամեակներով պատահած ու կրկնւած է, իրաւունքն ու օրէնքը միշտ ալ խոնարհած են սուրին եւ ուժեղին առջեւ՝ այս վերջիններու պահանջներուն եւ կամքին հետ քայլ պահելու անթաքոյց ճիգով ու... հաճոյակատարութեամբ: Նոյնը պատահեցաւ Քեմալի հետ կնքւած Լօզանի դաշնագրին պարագային, որ Սեւրի դաշնագիրը իրաւականօրէն չեղեալ յայտարարելու կամ փոխարինելու հարկադրանքը շրջանցեց՝ Քեմալի Թուրքիան սիրաշահելու եւ խորհրդային ճամբարէն հեռացնելու, յետ բերելու եւ Եւրոպային մօտեցնելու փորձով: Բայց այդ շրջանցման գինը եղաւ Քեմալական Թուրքիոյ ճանաչումը՝ իբրեւ Օսմանեան կայսրութեան իրաւայաջորդը, ինչ որ բնականաբար կը նշանակէ նաեւ ժառանգումը Հայաստանի եւ հայ ժողովուրդի նկատմամբ թուրքական պետութեան բոլոր պարտաւորութեանց:
Այսպէ՞ս, պարզապէս մոռացութեան մատնելով Սեւրի դաշնագիրը՝ մեծապետական աշխարհը ղեկավարող ուժերը փաստօրէն պատմութեան առջեւ բաց պահեցին Սեւրի դաշնագրին... վերակենդանացման հնարաւորութիւնը:
Ինչպէս որ սուրի եւ ուժի ճնշման տակ ատենի մեծապետական աշխարհը յղացաւ Լօզանի դաշնագիրը, նոյն ձեւով ալ եւ համարժէք զարգացումներու (ոչ անպայման ռազմական, նաեւ քաղաքական ու տնտեսական առումով) ճնշման տակ՝ մեծապետական աշխարհը կրնայ դրւիլ նաեւ նոր «Սեւրի դաշնագիր» մը պատրաստելու եւ որդեգրելու ստիպողութեան տակ:
Փաստօրէն Սեւրի դաշնագրէն զատ չկայ հայ եւ թուրքական միջպետական յարաբերութիւններու եւ սահմաններու կարգաւորման միջազգային այլ դաշնագիր մը, որուն տակ կերեւի ստորագրութիւնը Հայաստանի Հանրապետութեան:
Հայ ժողովուրդէն առաջ եւ աշխարհի մեծ ու փոքր բոլոր ուժերէն անդին՝ յատկապէս թուրքական պետութիւնն է, որ առաւելագոյն մտահոգութեամբ կը գիտակցի այս իրողութեան: Այդ պատճառով ալ ոչ մէկ ճիգ կը խնայէ, որպէսզի խորհրդային ճնշման տակ կնքւած 23 հոկտեմբերի 1921-ի Կարսի դաշնագրին նմանողութեամբ միջազգային նոր դաշնագիր մը կնքելու անձնատւութեան մղէ մերօրեայ Հայաստանի Հանրապետութիւնը: Ի վերջոյ Թուրքիա ամէնէն աւելի կանդրադառնայ, որ Սեւրի դաշնագիրը - մոռցւած ըլլայ թէ անվաւեր մնացած ¬ իր գլխուն կախւած է դամոկլեան սուրի պէս՝ Վիլսոնեան սահմանագծումով Հայաստանի Հանրապետութեան միջազգային ճանաչումը իրաւականօրէն ամրագրելով:
Եւ Իսմէթ Ինէօնիւ կոչուի թէ Ռեջեբ Էրդողան՝ թուրքական պետութեան ղեկին կանգնած քաղաքական պատասխանատուն կը գիտակցի, որ ի վերջոյ կրնայ հաշւետւութեան կանչւիլ, եթէ չկարենայ միջազգային նոր դաշնագրի մը կնքումով Հայաստանն ու հայութիւնը զըրկել միջազգային օրէնքով եւ իրաւունքով հաստատագրւած Սեւրի Պարտամուրհակէն:
Այս առումով թուրք պետական ղեկավարութիւնը հետեւողական աշխատանքի մէջ է, որպէսզի 1920-ականներուն չյաջողածը կարենայ ձեռք ձգել 21-րդ դարուն:
Թուրքական պետութեան ցեղասպան ղեկավարութեան ժառանգորդները հանգիստ պիտի չունենան այնքան ատեն, որ ձեռք ձգած չեն անկախ Հայաստանի Հանրապետութեան հետ Թուրքիոյ միջպետական սահմանագծի ճշտորոշման իրաւական, այլեւ միջազգային ճանաչումի արժանացած այն նոր փաստաթուղթը, որ ի վերջոյ պիտի փոխարինէ Սեւրի դաշնագիրը…
Այո՛, թէեւ Սեւրի դաշնագիրը չվաւերացւեցաւ, բայց նաեւ՝ Հայաստանի վերաբերեալ իր յօդւածներով՝ չփոխարինւեցաւ որեւէ այլ դաշնագրով: Կարսի դաշնագիրը բնաւ չունեցաւ միջազգային իրաւականութիւն: Իսկ Լօզանի դաշնագիրը պարզապէս ուրացաւ, որ մեծապետական աշխարհը՝ միջազգային օրէնքի եւ իրաւունքի առումով՝ պարտք է Հայաստանին ու հայ ժողովուրդին:
10 օգոստոսին, 96 տարի առաջ, Հայաստանն ու հայութիւնը տիրացան միջազգային օրէնքի եւ իրաւունքի իրենց յաղթաթուղթին:
Մեր սերունդներուն կը մնայ մոռացման եւ ուրացման փոշիներէն հանել ու վերստին կեանքի կոչել Սեւրի դաշնագիրը:
Մանաւանդ՝ բոլոր ուժերով թումբ կանգնիլ Սեւրի Պարտամուրհակը հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի Հանրապետութեան ձեռքէն խլելու թուրքական պետութեան մերօրեայ սադրանքներուն:
Ի վերջոյ մեր սերունդը վկան է թուրքական պետութեան նախաձեռնած վերջին սադրանքին, որ 2009-ին ստորագրւած հայ եւ թուրք արձանագրութեանց քաղաքական ծուղակը եղաւ: Թուրքական պետութիւնը յաջողեցաւ Հայաստանի պետական ստորագրութիւնը ապահովել միջազգային համաձայնագրի մը տակ, որ թէեւ տակաւին չէ վաւերացւած, բայց նաեւ չէ ջնջւած ու միջազգային օրակարգի վրայ կը պահէ Սեւրի դաշնագիրը փոխարինւած տեսնելու թուրք պետական քաղաքականութիւնը:
Ինչպէս որ տխրահռչակ Փրոթոքոլի ստորագրութեան առիթով Թուրքիոյ արտաքին գործոց նախարար Ահմեդ Դաւութօղլու յայտարարած էր իր երկրի խորհրդարանին առջեւ՝ թուրքական պետութեան հին թէ նոր իշխանութիւնները կառչած կը մնան այն պնդումին, թէ՝ «Կարսի եւ Մոսկւայի համաձայնագիրները Թուրքիոյ եւ Հայաստանի միջեւ սահմանները ճշտեցին եւ արձանագրութիւններուն մէջ այս համաձայնագիրներուն ակնարկութիւններ կան: Ուրեմն, Հայաստան եւս կընդունի, որ օրինական հիմք չունին այն պնդումները, թէ Հայաստան եւ Թուրքիա սահմաններու շուրջ տարակարծութիւն ունին, կամ՝ թէ Հայաստան հողային պահանջ ունի Թուրքիայէն»:
Հայաստանի իշխանութեանց դարպասին մօտ նետւած է խաղագնդակը եւ պաշտօնական Երեւանը, յատկապէս տակաւին «ֆուտբոլային դիւանագիտութեան» պատրանքով ու ինքնախաբէութեամբ ապրող ՀՀ նախագահով, պարտաւոր է անդին անցնիլ Սեւրի դաշնագրին սոսկ շրթունքի տուրք վճարելու իր վերջին երկու տարիներու վարքագիծէն…
Ժամանակն է այլեւս յետսյ կոչելու Հայաստանի պետական ստորագրութիւնը տխրահռչակ արձանագրութիւններէն եւ Սեւրի դաշնագրին իրաւատէր կանգնելու պաշտօնապէս՝ քաղաքականօրէ՛ն եւ ամենայն դիւանագիտութեա՛մբ:

Յարակից լուրեր

  • Հայաստան-Թուրքիա սահմանագծի անվաւերականութիւնը (Սեւրի դաշնագրի հեղինակութիւնը)
    Հայաստան-Թուրքիա սահմանագծի անվաւերականութիւնը (Սեւրի դաշնագրի հեղինակութիւնը)

    Սեւրի դաշնագիրը քաղաքական եւ դիւանագիտական ուրոյն հեղինակութիւն պարտադրող այն հիմնական միջազգային համաձայնագիրն է, որ հետեւողականօրէն կը հաստատէ ու կը վերահաստատէ Հայաստանի եւ Թուրքիոյ այժմու սահմանագծին անվաւեր հանգամանքը։ 98 տարիներ առաջ, 1920 օգոստոս 10-ին ստորագրուած այս դաշնագիրը միջազգային միակ պայմանագիրն է, որ կը բացորոշէ ցարդ չգործադրուած վաւերական սահմանագծումը երկու երկիրներու միջեւ։

  • 10 օգոստոս 1920. Սեւրի Դաշնագրին այժմէական արժէքն ու նշանակութիւնը
    10 օգոստոս 1920. Սեւրի Դաշնագրին այժմէական արժէքն ու նշանակութիւնը

    10 օգոստոսին, 1920-ին, հայ ժողովուրդը յաղթահասակ կանգնեցաւ միջազգային բեմահարթակի վրայ՝ անկախ հայրենիքի եւ ազատ պետականութեան տէր ազգի իրաւական կարգավիճակով նոր դարաշրջան իր մուտքը նուիրագործելով։

    Օգոստոս ամսու 10-րդ օրը, 98 տարի առաջ, հանդիսաւոր շուքով ստորագրուեցաւ Սեւրի Դաշնագիրը, որ նուիրագործեց Հայաստանի անկախութեան եւ ազգային պետականութեան՝ Հայաստանի Հանրապետութեան միջազգային իրաւական ճանաչումը։

  • Խմբագրական. Իրաւապայմանագրային բարձրակէտը կեանքի կոչելու համար (Սեւրի դաշնագիրին 98-ամեակին առիթով)
    Խմբագրական. Իրաւապայմանագրային բարձրակէտը կեանքի կոչելու համար (Սեւրի դաշնագիրին 98-ամեակին առիթով)

    Հայաստանի Հանրապետութեան 100-ամեակի նշումները առիթ էին եւ առիթ են վեր առնելու հանրապետութեան կարճատեւ ժամանակաշրջանին իրագործուած պատմաքաղաքական կարեւորագոյն իրադարձութիւնները եւ այժմէական կարգով զանոնք լուսարձակի տակ բերելու: Տարին դեռ յոբելենական է եւ կայ մօտեցում, որ ընթացիկ երկուքուկէս տարուան ընթացքին այս նշումները նոյն հայեցակարգային դիտանկիւնէն պիտի շարունակեն արծարծել ճակատագրորոշ խնդիրները:

  • Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան
    Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին խորհրդարան

    1918 թ. օգոստոսի մէկին (նոր տոմարով)` հինգշաբթի օրը, Երեւանում, բացւեց Հայաստանի Հանրապետութեան անդրանիկ գերագոյն օրէնսդրական ժողովի` Հայաստանի Խորհրդի առաջին նստաշրջանը:

    Քաղաքն ունէր սովորական տեսք: Ոչ մի զարդարանք փողոցներում: Բացի մի քանի պաշտօնական շէնքերից, ոչ մի դրօշակ: Խանութները բաց էին: Կառավարութիւնը ոչ մի միջոց ձեռք չէր առել եւ թողել էր, որ ազգաբնակութիւնն ինքը որոշի իր վերաբերմունքը, եւ ամէն ոք, ըստ սովորութեան, իր գործի հետեւից էր:

  • Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը
    Օսմանեան կայսրութիւնում պալատական լուսանկարիչը հայազգի Պօղոս Թագուլեան է եղել. թուրք ուսումնասիրողի անդրադարձը

    Թուրք ուսումնասիրող Ումիթ Իւքսէլը Թուրքիայում հրատարակւող մշակութային «Հայաթ» ամսագրին տւած հարցազրոյցում պատմել է Օսմանեան կայսրութեան տարիներին սուլթանական պալատում 23 տարի լուսանկարիչ աշխատած Ֆեբուս Էֆենդիի մասին, ով իրականում հայազգի Պօղոս Թագուլեանն էր եւ անձամբ էր լուսանկարում սուլթաններին։

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։