Հա

Ազգային

13/08/2016 - 11:00

23 յուլիսի 1993՝ Աղդամի (Ակնայ) ազատագրման ռազմավարական արժէքը

Արցախեան Ազատամարտը յաղթական աւարտի առաջնորդած նւաճումներու շարքին, յատկապէս զինադուլը կանխած առաջխաղացքի ժամանակ, ռազմավարական նշանակութեամբ վճռորոշ քայլ մը արձանագրւեցաւ 23 տարի առաջ՝ յուլիսի 23-ին, երբ քսան օր տեւած բուռն ճակատումներէ ետք, հայ ազատամարտիկները ջախջախիչ պարտութեան մատնեցին ադրբեջանական զօրքը եւ իրենց ամբողջական վերահսկողութեան տակ առին Դաշտային Արցախի ադրբեջանաբնակ Աղդամ քաղաքը:

Ն.


Արցախեան Ազատամարտը յաղթական աւարտի առաջնորդած նւաճումներու շարքին, յատկապէս զինադուլը կանխած առաջխաղացքի ժամանակ, ռազմավարական նշանակութեամբ վճռորոշ քայլ մը արձանագրւեցաւ 23 տարի առաջ՝ յուլիսի 23-ին, երբ քսան օր տեւած բուռն ճակատումներէ ետք, հայ ազատամարտիկները ջախջախիչ պարտութեան մատնեցին ադրբեջանական զօրքը եւ իրենց ամբողջական վերահսկողութեան տակ առին Դաշտային Արցախի ադրբեջանաբնակ Աղդամ քաղաքը:
18-րդ դարուն հիմնւած եւ 1993-ին շուրջ 28 հազար ադրբեջանցի բնակիչ ունեցող Աղդամը, իր ազատագրումէն ետք, մաս կազմեց Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութեան եւ անոր վարչական բաժանման մէջ իր տեղը գտաւ Ակնայ անւանումով, առնւելով Ասկերանի վարչատարածքային շրջանին մէջ:
Արցախեան պատերազմի ամբողջ տեւողութեան, Աղդամ իսկական պատուհասը դարձած էր ինչպէս մայրաքաղաք Ստեփանակերտի, նոյնպէս եւ Ասկերանի, Մարտունիի ու Մարտակերտի հայութեան: Ադրբեջանական բանակը մեծաթիւ զօրք եւ հսկայական ռազմամթերք ու պատերազմական սարքեր կենտրոնացուցած էր Աղդամի մէջ, ուրկէ շարունակաբար եւ անխնայ կը ռմբակոծւէին ու կրակի տակ կը պահւէին հայկական դիրքերն ու շարժումները:
Հետեւաբար, երբ մայիս 1992-ին հայկական ուժերը հերոսական գրոհով ադրբեջանական զօրքը նահանջի մղեցին եւ ազատագրեցին Լեռնային Արցախի անառիկ ամրոց Շուշին, ռազմականօրէն հայկական ուժերուն հայեացքը ուղղւեցաւ դէպի Աղդամ, որ անդրդւելի կը մնար՝ արցախահայութեան ինքնապաշտպանական կորովը ամէն գնով ճզմելու իր մոլեգնութեան մէջ:
Ինչպէս որ Արցախեան Ազատամարտի ժամանակագիրները կը վկայեն՝ Շուշիի ազատագրումը թէեւ նւազեցուց, բայց ամբողջութեամբ առաջքը չկրցաւ առնել Արցախի քաղաքներուն եւ գիւղերուն, յատկապէս ԼՂՀ մայրաքաղաք Ստեփանակերտին սպառնացող ռմբակոծումներու վտանգին:
Ադրբեջանի ռազմաքաղաքական ղեկավարութիւնը ռազմա-օդային ուժերն ու խոշոր տրամաչափի հրետանին կընկալէր ոչ միայն իբրեւ իր զօրքերուն աջակցութեան միջոցի - մարտի դաշտին վրայ, այլեւ՝ իբրեւ հայ բնակչութիւնը ահաբեկելու ազդու միջոցի:
Բաքւի վարիչներու հաշւարկով՝ խաղաղ բնակավայրերու բարբարոսական, օդային ու հրետանային գնդակոծութիւնները պիտի ստիպէին խաղաղ ու շինարար կեանք ապրող հայ մարդոց, որպէսզի լքեն ու հեռանան իրենց հօրենական հողերէն:
Ընդհանուր այդ տրամբանութեամբ, երբ ազատագրւեցաւ Շուշին, Ադրբեջանի ռազմական ղեկավարութիւնը հսկայական քանակութեամբ հրետանի կենտրոնացուց Աղդամի շրջանին մէջ, այդ շարքին նաեւ «կըրատ» համակարգեր եւ հեռահար ծովային գնդացիրներ: Աղդամի մէջ կենտրոնացած թշնամական զօրքը, որ սեպի պէս խրւած էր ԼՂՀ կենտրոնական շրջաններուն մէջ, ահարկու վտանգ դարձաւ Մարտակերտի ու Մարտունիի ինքնպաշտպանական ուժերուն համար:
Աղդամէն կատարւող ռմբակոծումներուն եւ ծանր գնդացիրներով գնդակոծումներուն հետեւանքով՝ բառացիօրէն աւերւած էին Ասկերանի, Մարտակերտի, Մարտունիի շրջանները: Յատկապէս ծանրագոյն կորուստներ ունեցած էր Ասկերանը, հիմնայատակ աւերւելով: Աղդամցիները զինամթերքի պակաս չունէին, քանի որ Աղդամի մէջ կենտրոնացած էր նախկին ԽՍՀՄ Պաշտպանութեան նախարարութեան Անդրկովկասի զինւորական շրջանի զինամթերքին պահեստը:
Նման օրհասական պայմաններու մէջ, Աղդամի ազատագրումն ու վնասազերծումը ռազմավարական կենսական անհրաժեշտութիւն դարձած էին:
Հայկական ուժերը ձեռնարկեցին գրոհի:
Ինչպէս որ «times.am»-ի մեկնաբան Նարեկ Խալաֆեան կը վկայէ՝ Աղդամի ազատագրման նախաձեռնութիւնը «համաբանակային գործողութիւն էր. աշխարհագրօրէն՝ Հադրութից բացի, ԼՂՀ բոլոր շրջանները սահմանակից էին Աղդամին, եւ բոլոր պաշտպանական շրջաններն էլ մասնակցեցին նրա ազատագրմանը:
«1993 թ. ամռանը ԼՂՀ ինքնապաշտպանութեան ուժերը մի քանի ուղղութիւններով սկսեցին Աղդամը շրջապատող յենակէտերի լռեցման լայնածաւալ գործողութիւնը: Ազատագրման պլանը (ծրագիրը) նախատեսւած էր 3 ուղղութեամբ՝ Վիտալի Բալասանեանի, Սամուէլ Կարապետեանի եւ Մովսէս Յակոբեանի ղեկավարութեամբ»:
Աղդամի վրայ ընդհանուր յարձակման վճռորոշ ռազմական գործողութիւնը տեւեց երեք օր: Յուլիսի 23-ին արցախեան զօրքերը, որոնք երկու կողմէ շրջապատած էին թշնամին, ստիպեցին ադրբեջանական զօրքերուն պարպելու քաղաքը եւ հեռանալու:
Օրին Աղդամ ղրկւած ադրբեջանցի սպայ մը, հետագային իր յուշերուն մէջ նկարագրելով, թէ Աղդամը զարմանալիօրէն դիւրին անձնատուր եղաւ, գրած է.- «Բնակչութիւնը չէր ուզում, որ մենք նրան պաշտպանենք: Նրանք բոլորը փախան»:
160813d03aԱյդպէ՛ս ազատագրւեցաւ, 23 յուլիսի 1993-ին, նախկին Աղդամ եւ այժմու Ակնայ քաղաքը եւ ապահովեց Ասկերանի շրջանի ու Արցախի մայրաքաղաք Ստեփանակերտի անվտանգութիւնը: Անմիջապէս հնարաւոր դարձաւ Մարտունի-Աղդամ-Մարտակերտ ճամբուն օգտագործումը:
Ակնայ ազատագրումին նւիրւած այս հակիրճ ակնարկը կարժէ եզրափակել Աղդամի վրայ յարձակման ռազմական գործողութեան վերաբերեալ փոխգնդապետ Տիգրան Դեւրիկեանի վկայութենէն հետեւեալ մէջբերումով.-
«1993-ի ամռանը ԼՂՀ ինքնապաշտպանութեան ուժերը մի քանի ուղղութիւններով սկսեցին Աղդամը շրջապատող յենակէտերի լռեցման լայնածաւալ գործողութիւնը: Թշնամին քաղաքի մատոյցները սպասւածի չափ չէր ականապատել, մինչեւ վերջին պահը յուսալով, թէ ինքն է անցնելու յարձակման ու թերեւս միայն Շելին էր բացառութիւն, որտեղ գրագէտ տեղադրւած ականադաշտեր կային: Աղդամի գործողութեան ժամանակ, ի թիւս այլոց, ինքնապաշտպանութեան ուժերի վեց սակրաւոր զոհւեց:
«Ընդհանուր յարձակմանը նախորդեցին դիրքային իրավիճակի բարելաւման դժւարին գործողութիւններ, որոնցից յիշատակելի են յատկապէս Աղդամ-Մարտակերտ սահմանագծում մղւած յաջող մարտերը, եւ կարեւոր բարձունքների գրաւումը:
«Յուլիսի 20-ին ազատագրւեց Փոլադլուն, որը ճանապարհային կարեւոր հանգոյց էր: Թշնամին չէր հաշտւում Աղդամի կորստեան հետ, ինչի վկայութիւնը Շելիի մարտերն էին, որտեղ մեր ականները թշնամուն նաեւ զրահատեխնիկայի կորուստներ պատճառեցին:
«Ուղտի մէջք» կոչւող բարձունքից թշնամին հրետակոծում էր Ստեփանակերտը: Չնայած՝ ինքնապաշտպանութեան ուժերի հրետանաւորների հակադարձ գործողութիւններին, թշնամին քաղաքին ու զօրքերին մեծ վնաս հասցրեց, քանի որ անհնար էր որոշել նրանց կայանքների տեղակայման ճշգրիտ վայրը: Աղդամի գրաւման հրետանային ապահովումը դժւարին աշխատանք էր. հրետանաւորները շուրջ մէկ ամիս հետախուզում էին իրականացնում:
«Հրետանու զգալի մասը դեռ Մարտակերտում էր, եւ հրետանաւորները կարողացան այդ կայանքները Կիչանում այնպէս տեղաբաշխել, որ կարողանային ե՛ւ հարւածել Աղդամին, ե՛ւ դիմագրաւել նաեւ Մարտակերտից հնարաւոր յարձակմանը:
«Դա բարդագոյն գործողութիւն էր: …Թշնամուն մոլորեցնելու համար սակրաւորները սկզբում պայթեցրին Մարաղայի մօտի կամուրջը, ապա անցնելով դեռեւս լրիւ չազատագրւած ու կրակի տակ գտնւող տարածքով, պայթեցրին նաեւ Աղդամ-Մարտակերտ կամուրջը, որպէսզի Միր Բաշիրից սպասւող օգնութիւնը դանդաղէր եւ բնակչութիւնն ու զօրքը խուճապի մատնւէին: Իսկ Աղդամն ու Մարտունին միմեանց կապող կամուրջը համընդհանուր խուճապի պայմաններում թշնամին չէր կարողացել պայթեցնել:
«Առաջնահերթ խնդիրը «Ուղտի մէջքի» գրաւումն էր, առանց որի անհնար էր գրաւել Աղդամը: Սկզբում ազատագրւեց Շորբուլաղի բարձունքը, ապա աջ կողմում զարգացնելով յարձակումը եւ դիմելով թեւանցման՝ ինքնապաշտպանութեան ուժերը սկսեցին շրջապատել հակառակորդին: «Աղդամի ազատագրման ժամանակ ինքնապաշտպանական ուժերը փայլուն կատարեցին իրենց առաջադրանքը:
«Այս գործողութիւնը վկայեց նաեւ, որ ե՛ւ ծրագրման ու կրակի կառավարման, ե՛ւ կրակային խոցման ասպարէզներում, կենտրոնական ենթակայութեան հրետանուց զատ, բարձր մակարդակի է հասել նաեւ ինքնապաշտպանութեան ուժերի գնդային հրետանին:
«152 մ.մ. հրանօթների կրակից քաղաքում մեծ հրդեհ բռնկւեց: Մարտիկները յետոյ միայն հասկացան, որ վառւում էր Ադրբեջանի չորրորդ քաղաքը սնուցող հիմնական գազամուղը: Երբ բարձունքներն ազատագրւեցին, քաղաքը պարզ երեւաց:
«Թշնամին փորձեց օդից աջակցել ընկնող քաղաքի պաշտպանութեանը, բայց ապարդիւն: Աղդամի ազատագրման գործողութեան հակաօդային պաշտպանութիւնն իրականացնում էին երեք «ՕՍԱ-ՕԿ» մարտական մեքենաները, որոնք այնպէս էին տեղակայւել, որ գործողութեան շրջագծերը՝ «օղակները» միմեանց մէջ էին: Մարտակերտի կողմից յուլիսի 21-ին ինքնաթիռը եկաւ, մի կայանքը յայտնաբերեց ու նրա «օղակից» դեռ դուրս չեկած, միւս կայանքը խփեց: Իսկ յաջորդ օրը նոյն հաշւարկը նոյն հատւածում թշնամու ուղղաթիռ ոչնչացրեց»:
Ահա այսպէ՛ս վնասազերծւեցաւ «Գայլի որջ» Աղդամը:
Թշնամին ստացաւ ռազմական եւ բարոյա-հոգեբանական մեծ հարւած: Ինչպէս նշած է պատմաբան Է. Մինասեան՝ «Աղդամում տարած յաղթանակը կոտրեց Ադրբեջանի «ողնաշարը»»:
Աղդամ 2010-ի նոյեմբերին ԼՂՀ կառավարութեան որոշումով վերանւանւեցաւ Ակնայ, որ դարձեալ ըստ Է. Մինասեանի՝ «ի սկզբանէ եղել է հայաբնակ բնակավայր: Քաղաքի բնակչութեան հիմնական մասը կազմել են հայերը, եւ միայն 19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարի սկզբին, այնտեղ սկսել են բնակւել թուրք-թաթարական տարրերը: Հետագայում ադրբեջանական հայաթափման քաղաքականութեան արդիւնքում՝ Աղդամն ամբողջութեամբ հայաթափւել է»:
Ներկայ ԼՂՀ կառավարութեան տւեալներով, Աղդամի մէջ մշտապէս բնակութիւն հաստատած են 360է աւելի բնակիչներ, որոնք հիմնականին մէջ կը զբաղւին հողագործութեամբ եւ անասնապահութեամբ:
Չնայած պատերազմական գործողութեանց հետեւանքով տեղի ունեցած մեծածաւալ աւերածութեանց, քաղաքի ադրբեջանական հիմնական ճարտարապետական եւ մշակութային կառոյցը՝ մզկիթը, պահպանւած է: Պահպանւած է նաեւ քաղաքին գերեզմանատունը:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։