Հա

Ազգային

14/08/2016

ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՀԵՏՔԵՐՈՎ - «Որսկան» խումբին ողբերգական վախճանը՝ թուրքեւռուս սահմանապահներու մեղսակից հարւածին տակ

Հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի արիւնալի, այլեւ հերոսական պատմութեան ամենէն դառն ու ողբերգական էջերէն մէկը արձանագրւեցաւ 112 տարիներ առաջ, յուլիս 29-ի այս օրը:
Ռուս-թուրքական սահմանին վրայ, Կարսի մերձակայ Օլթիի շրջանին մէջ, Թիֆլիսէն եւ Երեւանէն հաւաքւած ու Սասունի օգնութեան փութացող հայ յեղափոխականներու 61 հոգինոց «Որսկան» արշաւախումբը երկու կրակի մէջ յայտնւեցաւ:

(29 յուլիսի 1904)

Ն.


Հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական պայքարի արիւնալի, այլեւ հերոսական պատմութեան ամենէն դառն ու ողբերգական էջերէն մէկը արձանագրւեցաւ 112 տարիներ առաջ, յուլիս 29-ի այս օրը:
Ռուս-թուրքական սահմանին վրայ, Կարսի մերձակայ Օլթիի շրջանին մէջ, Թիֆլիսէն եւ Երեւանէն հաւաքւած ու Սասունի օգնութեան փութացող հայ յեղափոխականներու 61 հոգինոց «Որսկան» արշաւախումբը երկու կրակի մէջ յայտնւեցաւ: Մէկ կողմէ թուրք սահմանապահներն ու անոնց ծառայող հայատեաց քուրդերը, իսկ միւս կողմէ ռուս սահմանապահ կոզակ ուժերը «գործակցութեան» ձեռք երկարեցին իրարու եւ, անխնայ կրակ բանալով երկու կողմէ, կոտորածի ենթարկեցին հայոց քաջարի ֆիդայիները:
Առաջին անգամը չէր, որ սահմանը կտրող դաշնակցական ֆիդայիները թուրքական եւ քրդական յարձակումի կենթարկւէին: Բայց առաջին անգամն էր, որ ռուս սահմանապահները այդ աստիճան հակայեղափոխական մոլուցքով եւ դաւադրական ոգիով՝ կռնակէն կը դաշունահարէին բացառապէս թուրքական բռնատիրութեան դէմ զէնք բարձրացուցած հայ յեղափոխականները:
Ընդհանրապէս հայ ժողովուրդի ազգային-ազատագրական շարժման համար ծանրակշիռ, այլեւ մահացու հարւածներու ժամանակաշրջան մը եղաւ 1904-ի ամառը:
Մայիսի վերջերուն, Սասնոյ երկրորդ ապստամբութիւնը ծանր պարտութեամբ աւարտած էր: Յեղափոխութեան ղեկավար դէմքերէն Հրայր-Դժոխք եւ Վահան զոհւած էին: Անդրանիկ, Գէորգ Չաւուշ, Սեբաստացի Մուրատ, Սեպուհ եւ Սասնոյ լեռներու անպարտելի միւս բոլոր հերոսները, աւելի քան 20 հազար տեղահան դարձած մեր ժողովուրդին գլուխն անցած, նահանջի դիմած էին թուրքական եւ քրդական անհամեմատօրէն գերակշիռ զօրքերու յարձակման ու ճնշման տակ: Իջած էին Մշոյ դաշտ, ուր եւրոպական մեծ տէրութեանց հիւպատոսական միջամտութիւնները համեմատաբար աւելի ազդու էին եւ որոշ չափով կը սանձէին Համիդի ջարդարար ախորժակները՝ փրկելով տեղահան անզէն հայութիւնը ստոյգ բնաջնջման վտանգէն:
Իսկ Սասնոյ լեռներուն վրայ մնացած ֆիդայական ուժերն ու անոնց միացած բազմահարիւր հայ զինեալ երիտասարդները կը շարունակէին կռիւը՝ հայոց յեղափոխական ուժը ի սպառ ջլատելու համիդեան հրահանգին անձնատուր եղած թուրքական զօրքերու եւ քրդական հրոսակախումբերու դէմ:
Սասնոյ դէմ Համիդի նախաձեռնած ընդհանուր յարձակողականը որոշ չափով քաջալերւած էր ցարական իշխանութեանց հայահալած քաղաքականութեան սաստկացումէն, որուն բարձրակէտը եղաւ 1903-ին հրապարակւած հայոց եկեղեցապատկան կալւածները բռնագրաւելու ցարական հրամանագիրը:
Ռուսական կողմէն ստացւած այն հաւաստիացումով, որ ցարական իշխանութիւնը այս անգամ պիտի չուզէ խոչընդոտել հայոց յեղափոխական ողնաշարը փշրելու իր քայլերը, Համիդ շուրջ 20 հազար զօրք եւ քրդական հրոսակներ արձակեց Սասնոյ քաջարի հայորդիներուն եւ ֆիդայիներուն վրայ: Միաժամանակ՝ շարժման մէջ դրաւ Վասպուրական աշխարհի տարածքին իր ուժերը, որպէսզի նաեւ կարենայ կանխել Վանի Դաշնակցութեան մարտական ուժին օգնութիւնը՝ պաշարւած Սասունին:
Ահա՛ այս խորապատկերին վրայ, «Որսկան» խումբին ողբերգութիւնը, իր ամբողջական տարողութեամբ, տեսանելի եւ հասկնալի կը դառնայ:
Արշաւախումբին կազմութիւնը փաստօրէն կարտայայտէր ամբողջ կովկասահայութիւնը համակած յեղափոխական վճռականութեան ալեկոծումը: Հայոց ազատագրական շարժման միջնաբերդ Սասունը վտանգւած էր եւ անհրաժեշտ էր փութալ դէպի պաշարւած Սասուն: Հայ երիտասարդութիւնը ոտքի ելած էր՝ Անդրանիկին օգնութեան հասնելու...
Արշաւախումբին նախաձեռնողները վստահ էին, որ 61 մարտիկներով պիտի կարենային յաղթահարել սահմանը անցնելու ճամբուն վրայ պատնէշ հաստատած թուրքական եւ քրդական խոչընդոտները, որովհետեւ 1903-ի վերջերուն, «Որսկան» խումբի երկու ղեկավարներէն Թորգոմը (Թուման Թումեանց) յաջողած էր, իր «Մրրիկ» խումբով, կտրել միեւնոյն ճամբան եւ առանց կորուստի՝ կռիւ մղելով հասնիլ Սասուն, ընդհանուր խանդավառութեան ու ինքնավստահութեան ալիք բարձրացնելով հաւասարապէս թէ՛ ժողովուրդին եւ թէ՛ ֆիդայիներուն մօտ:
«Որսկան»-ի հայդուկները ոչ միայն լաւապէս զինւած էին, այլեւ՝ իրենց հետ Սասուն կը տանէին մեծաքանակ փամփուշտ: Արշաւախումբը բաժնւած էր երկու մեծ խումբի: Առաջինին հրամանատարն էր Թորգոմ, իսկ երկրորդինը՝ Որսորդ (Գէորգ): Երկուքն ալ երիտասարդ, զինւորական պատրաստութեան տէր եւ ֆիդայական կռւի մէջ փորձառու մարտիկներ էին: Արշաւախումբին մաս կը կազմէին նաեւ երկու բժիշկ ու Տէր Ղազար յիսնամեայ քահանան:
Փաստօրէն արշաւախումբը ամբողջապէս պատրաստ էր դիմագրաւելու սահմանին թուրքական կողմը իրեն սպասող դժւարութեանց եւ վտանգներուն: Նախատեսւած չէր, սակայն, ռուսական դաւադրութեան եւ մեղսակցութեան գործօնը:
Եւ ճիշտ կռնակէն ստացւած այդ հարւածն էր, որ աւելիով ծանրակշիռ դարձուց «Որսկան»-ի հերոսական ֆիդայիներուն վիճակւած ողբերգութիւնը:
Թէ՛ Միքայէլ Վարանդեան, թէ՛ Սիմոն Վրացեան եւ թէ՛ Արամ, «Որսկան» արշաւախումբի ողբերգութեան անդրադարձող իրենց վկայութեանց կամ յուշերուն մէջ, առանձին շեշտով եւ մանրամասնութեամբ կը նկարագրեն ռուս սահմանապահ ուժերու հրամանատարին՝ Բէկոֆի հրահանգով կոզակներու գործած կատաղի յարձակումը հայ ֆիդայիներուն վրայ:
Թուրք եւ քուրդ զօրքին դէմ խիզախօրէն կռւող հայ յեղափոխականները անակնկալօրէն կրակի տակ ինկան նաեւ իրենց թիկունքէն: Ռուս զօրքին վրայ կրակելու վարանեցան՝ յուսալով եւ սպասելով, որ ռուս սահմանապահ հրամանատարը կանդրադառնայ իր սխալին ու կը դադրեցնէ թուրքերու եւ քուրդերու դէմ կռւող հայ մարտիկները այդպէս դաւադրաբար կռնակէն դաշունահարելու մեղսակցութիւնը:
Պատահեցաւ ճիշտ հակառակը: Որքան ֆիդայիները իրենց կռիւը կենտրոնացուցին թուրքերուն ուղղութեամբ, այնքան «համարձակ» դարձան ռուս սահմանապահները: Թորգոմ երեք անգամ բանագնաց, վերջինը՝ Տէր Ղազարը ուղարկեց ռուս հրամանատար Բէկոֆին, որպէսզի ռուս զօրքին նկատմամբ հայ յեղափոխականներուն ունեցած համակրանքը փոխանցէ եւ ռուսներու չէզոքութիւնը ապահովէ թուրքական զօրքի հետ բռնկած կռւի ընթացքին:
Բայց ոչ միայն բանագնացները յետ չդարձան (սպանւեցան), այլեւ մինչեւ ուշ երեկոյ տեւած կռիւներէն արդէն ուժասպառ դարձած հայ մարտիկները, երբ Թորգոմի առաջնորդութեամբ ճերմակ դրօշ բարձրացնելով սկսան առաջանալ դէպի ռուս սահմանապահները, Բէկոֆ հրահանգեց անխնայ կրակել անձնատւութեան դրօշ բարձրացուցած հայ մարտիկներուն վրայ:
Այդպէ՛ս, ռուս կոզակներու կրակին տակ զոհւեցան Թորգոմ եւ իր 10-12 ընկերները, որոնք չուզեցին հաւատալ, թէ ռուսը մեղսակից էր թուրքին...
Արշաւախումբին մէջ գտնւեցան նաեւ մարտիկներ, որոնք կռիւ մղելով՝ կրցան ճեղքել թուրք-ռուսական պաշարումը եւ փրկւիլ:
Բայց Դաշնակցութեան «Որսկան» արշաւախումբը մեծ մասով կոտորւեցաւ, երբ յուլիսի 29-ի երեկոյեան ժամը 7-ին ռուսեւթուրք զօրքերը միացեալ գրոհով մը յարձակեցան հայոց դիրքերուն վրայ:
Հարւածը ծանր եղաւ:
Ցնցւեցաւ ողջ հայութիւնը:
Ամէն կողմէ բարձրացան «վրէժ» պահանջող ձայներ: ՀՅԴ Կարսի Կենտրոնական կոմիտէի որոշումով, շատ ժամանակ չանցած, 1904-ի օգոստոսի 31-ին, Օլթիի մէջ իր արդար պատիժը ստացաւ եւ ահաբեկւեցաւ Բէկոֆ՝ դաշնակցական ահաբեկիչ Համօ Ջամփոլադեանի արձակած ատրճանակի երեք փամփուշտներով:
Անշուշտ մեծ էր ռուս հրամանատարին՝ Բէկոֆի անձնական պատասխանատւութեան բաժինը, բայց շատ աւելի ծանրակշիռ էր եւ հեռահար հետեւանքներ ունեցաւ Ցարական Ռուսաստանի շրջադարձը դէպի հակահայ քաղաքականութիւն, որ 1909-ին յանգեցաւ Դաշնակցութեան «մաքրագործման» փորձին՝ արեւելահայ մտաւորականութեան եւ ազգային-քաղաքական գործիչներու սերուցքը բանտերը նետելով...
Իսկ աւելի ահաւորը այն է, որ Որսկան խումբի սպանդին միացեալ ուժերով ձեռնարկող ռուսեւթուրք սահմանապահ զօրքերու «գործակցութիւն»-ը նախադէպ ստեղծեց հետագայի թուրքեւռուս հակահայ մեղսակցութեանց համար, յատկապէս 1920 թւականի Լենին-Քեմալ միացեալ գրոհի պարագային, որ երկու կրակի մէջ առնելով հայութիւնը՝ կործանեց Հայաստանի անկախութիւնը:
Թուրքեւռուս այդ մեղսակցութիւնը կը շարունակէ դամոկլեան սուրի նման կախւած մնալ հայ ժողովուրդի գլխուն...

Յարակից լուրեր

  • Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են
    Ի՞նչ անել երբ էշդ գողացել են

    Զոյա Թադէոսեանը (արժէ՞ ներկայացնել) Դաշնակցութեանը 24 ժամ է տւել, որ ներողութիւն խնդրի այս օրերին իր հասցէին հնչեցւած «վիրաւորանքների» համար, այլապէս, սպառնացել է` մտքի դրածն անել:

    Հիմա ես մի քիչ կասկածում եմ, որ որեւէ մէկը Զոյա Թադէոսեանից յանկարծ ներողութիւն խնդրի, որովհետեւ, եթէ մէկը կայ, որ պէտք է ներողութիւն խնդրի հայ ժողովրդից (ինչը եւ արեց) ու արցախեան հերոսամարտի զոհերից, դա Զոյա Թադէոսեանն է, որ իր աբսուրդ յայտարարութիւններով մաքուր օդում իսկական ամպրոպ պայթեցրեց: 

  • Կարսում գանձագողերը փլուզման շեմին են հասցրել հայկական եկեղեցին
    Կարսում գանձագողերը փլուզման շեմին են հասցրել հայկական եկեղեցին

    Ներկայիս Թուրքիայի տարածքում գտնւող հայկական Կարսից 13 կմ. հեռու գտնւող Մեզրա (Մեծրա) գիւղի եկեղեցին ենթարկւել է գանձագողերի յարձակման: 

  • Ձեզ ո՞վ է սնանում
    Ձեզ ո՞վ է սնանում

    Արդարութեան կացինահարները Դաշնակցութեանը մեղադրում են անարդարութեան մեղքով։

    Հաւասարութեան ոտնահարները Դաշնակցութեանը այպանում են անհաւասարութեան յանցանքով։

    Ազատութեան իրաւունքների կաշկանդները Դաշնակցութեանը պախարակում են ազատութեան իրաւունքների զլացումով։

  • Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք
    Ամէն ջանք թափել իրականացնելու համար զանոնք

    Դաշնակցական կոչուելու համար բաւական չէ տեսականօրէն յարել Դաշնակցութեան ծրագրին ու կանոնագրին եւ համակրանքով ընդունել կանոնագրութեան հինգ պահանջներն ու կուսակցական որոշումները եւ կրաւորական կերպով ենթարկուել նրանց:

  • Միտումնաւոր խեղաթիւրո՞ւմ, թէ՞ պարզապէս ստրկամտութիւն
    Միտումնաւոր խեղաթիւրո՞ւմ, թէ՞ պարզապէս ստրկամտութիւն

    Ակնյայտ է, որ Արցախեան շարժման 30-ամեակին նւիրւած միջոցառումների մշակութային բաժինը, անցեալ տարիների հետ համեմատած, կրում էր ազգային եւ հայրենասիրական լիցքեր: Շրջաններում կազմակերպւած միջոցառումներին եւ փետրւարի 20-ին երիտասարդական պալատում կազմակերպւած համերգին հնչեցին միայն ազգային եւ հայրենասիրական երգեր, եւ, ինչը պակաս կարեւոր չէ, բոլոր ելոյթները հնչեցին ՀԱՅԵՐԷՆ:

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։