Հա

Ազգային

17/08/2016

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Գուրգէն Մահարի (Աճեմեան) (1903-1969)

Մահարի անլռելի վկաներէն է հայութեան վիճակւած կրկնակի հայրենահանման ու տարագրութեան. նախ՝ թուրքական պետութեան գործադրած Հայոց Ցեղասպանութեան եւ Հայաստանի հայաթափման ոճիրին, ապա՝ Խորհրդային Չարիքի կայսրութեան ձեռամբ 1930-ականներու երկրորդ կիսուն գործադրւած հայ մտաւորականութեան անճիտման հետեւանքով:

Կրկնակի տարագիր հայուն մեծատաղանդ երգիչը

Ն.


Օգոստոսի 1-ին հայ ժողովուրդը նշեց ծննդեան տարեդարձը իր մեծատաղանդ զաւակներէն Գուրգէն Մահարիի, որ 66 տարւան իր կեանքի ընթացքին երկու անգամ արմատախիլ եղաւ՝ գաղթ ու աքսոր ճաշակելով...
Մահարի անլռելի վկաներէն է հայութեան վիճակւած կրկնակի հայրենահանման ու տարագրութեան. նախ՝ թուրքական պետութեան գործադրած Հայոց Ցեղասպանութեան եւ Հայաստանի հայաթափման ոճիրին, ապա՝ Խորհրդային Չարիքի կայսրութեան ձեռամբ 1930-ականներու երկրորդ կիսուն գործադրւած հայ մտաւորականութեան անճիտման հետեւանքով:
Իբրեւ այդպիսին՝ քսաներորդ դարու հայ գրականութեան արժէքաւոր դէմքերու փաղանգին մէջ իր ամրակուռ պատւանդանը նւաճած գրողն է Մահարի:
Տաղանդաւոր ձայնն է խորհրդահայ գրականութեան հիմնադիր սերունդին, որ ներբողանքի դրօշակիրը դարձաւ «կարմիր արեւ»-ին՝ «Մուրճ ու Մանգաղ»-ին, բայց որ ցմրուր ճաշակեց դառն ու ահաւոր բաժակը նոյնինքն Խորհրդային Չարիքի կայսրութեան եւ այսպէս կոչւած «ստալինեան մաքրագործումներ»-ուն...
Մահարի կրտսեր գործակիցն ու գաղափարակիցը եղաւ Չարենցի եւ Բակունցի, որոնք իրենց արեամբ վճարեցին ծանրագոյն գինը խորհրդային «այգաբաց»-ին: Մահարի իր կարգին հալածւեցաւ ու բռնադատւեցաւ, բայց Չեկայի բանտերուն մէջ ֆիզիկապէս չսպանւեցաւ, այլ դատապարտւեցաւ ցմահ աքսորի...
Այդուհանդերձ՝ խորհրդայիններու այսպէս կոչւած «ստալինեան մաքրագործման» ժամանակ իր ապրած դառնագոյն աքսորի խոր ցաւը սրտին՝ Գուրգէն Մահարի իր մահւան սնարին մէջ իսկ իր լաւատեսութիւնը բնաւ չկրոսնցուց եւ մարգարէական շունչով պատգամեց հայոց սերունդներուն.
- «Այս բռնութիւնը երկար չի տեւի, ԽՍՀՄ-ը լի է բանտերով եւ ճամբարներով, այն դատապարտւած է կործանման: Չարութեան կայսրութիւնը վերջապէս կը քանդւի: Իշխանութիւնը, որը պահւում է դաւաճանների միջոցով, գոյութեան իրաւունք չունի: Կը գայ նոր դարաշրջան, եւ հայը նորից կը դառնայ իր երկրի տէրը: Ճշմարտութիւնը կը յաղթի, եւ ինձ վերջապէս կը հասկանան, բայց, ցաւօք, ես արդէն չեմ լինի»:
Մահարի կրցաւ գոյատեւել աքսորի դաժան պայմաններուն մէջ եւ, վերջապէս, Խրուշչովի օրով «անպարտ» արձակւեցաւ եւ վերադարձաւ հայ գրականութեան, որպէսզի կարենայ վկայել խորհրդային «դրախտ»-ի էութեան՝ հոգեբարոյական արհաւիրքին մասին:
Մահարի հաւատացողն էր, որ «Ամէն մէկի կեանքում պէտք է մի փոքր անձրեւային եղանակ լինի, որպէսզի յետոյ լաւ փայլատակի արեւը»: Իր ամբողջ գրականութիւնը կիզակէտ ունեցաւ այդ հաւատքն ու սպասումը: Բայց յատկապէս անձնական իր կեանքին ու իր պաշտած ժողովուրդին ու հայրենիքին չար բախտէն, Մահարի ապրեցաւ ու վայելեց միայն կարճատեւ արեւոտ եղանակ, որովհետեւ շարունակ անձրեւ ու մշուշ, արիւն եւ ցաւ «տեղաց» իր ճամբու ընթացքին...
Իր սերունդին վիճակւած Մեծ Աքսորէն վերապրելով՝ Մահարի իր յետաքսորեան ստեղծագործութիւններով հետեւողականօրէն վկայեց խորհրդային «դրախտ»-ի բո՛ւն էութեան՝ խորհրդային հոգե-մտաւոր հեղձուցիչ արհաւիրքին մասին:
Ինչպէս որ հետագային Մահարի պիտի վկայէր Շահան Շահնուրի ուղղւած իր նամակներէն մէկուն մէջ, աւելի քան 17 տարի Սիբիրեան աքսորավայրերը «ճաշակած» Մահարիին համար գաղտնիք չէր, թէ ո՛վ էր այդ՝ մարդկային մեծագոյն ողբերգութիւններէն մէկուն պատասխանատուն.- «...մեծ ոճրագործ, դահիճ եւ սինլքոր վրացի Ստալինի գործերն էին, կատարողները՝ նրա դրածոները, Հայաստանի մէջ հայը, Ռուսաստանի մէջ ռուսը, Բելոռուսիոյ մէջ բելառուսը...» («Շ. Շահնուրին», 28 յունիսի 1962 թ.):
Գուրգէն Գրիգորի Աճեմեան ծնած էր 1903 թւականի օգոստոս 1-ին, Վան՝ Արեւմտահայաստանի պորտը հանդիսացող քաղաքին մէջ: Արեւմտահայու իր կազմաւորումը եւ մանկութեան ու պատանեկութեան իր յիշողութիւնները վճռորոշ նշանակութիւն ունեցան անոր հետագայ կեանքին ու ստեղծագործական ուղիին համար:
Վանեցիի իր իւրայատուկ կազմաւորումով՝ Մահարի մշակեց թէ՛ իր ազգային-քաղաքական մտածողութիւնը, թէ՛ իր գեղարւեստական գրականութիւնը: Պատահականօրէն չէր, որ Մահարիի արձակին մնայուն նւաճումները եղան իր «Մանկութիւն» (1929) եւ «Պատանեկութիւն» (1930), «Երիտասարդութեան սեմին» (1955), «Ծաղկած փշալարեր» (1950-ականներու վերջը) ու «Այրւող այգեստաններ» (1966) ինքնակենսագրական գործերը, որոնց տիրական գիծը մէկ կողմէ համով ու հոտով պատումն ու ստեղծագործական թարմ շունչն էին, իսկ միւս կողմէ դառն եւ թունաւոր տպաւորութիւններն ու համոզումներն էին, Մահարիական բուռն յուզաշխարհէն յայտնաբերւած:
Թէեւ մինչեւ Առաջին Աշխարահամարտի բռնկումը, ինչպէս որ ինք կը վկայէ, Մահարի ապրեցաւ «քիչ թէ շատ անհոգ» մանկութիւն ու պատանեկութիւն, բայց այդ շրջանին իր ապրած թէ՛ անձնական, թէ՛ ազգային ողբերգական իրադարձութիւնները մինչեւ մահ ծանր մղձաւանջի մէջ պահեցին իր ողջ էութիւնը: Մանաւանդ որ նախախորհրդային հայ իրականութեան ազգային-քաղաքական խմորումներուն՝ յատկապէս Դաշնակցութեան սերմանած ազատագրական եւ յեղափոխական արժէքներուն ու աւանդներուն հանդէպ անհաշտ հակադրութիւն մը շարունակ կրծեց Մահարիի գաղափարական էութիւնը: (Համոզւած էր եւ միշտ հակադաշնակցական կոյր մոլուցքով կը պատմէր, թէ սեփական մօրեղբօր ձեռքով հօրը սպանել տւած էին, Վանի մէջ, Արամ Մանուկեանն ու Իշխանը)...
Նոյն այդ էապէս հակադաշնակցական բարդոյթով՝ Մահարի անհիմն ու «ինքնասպանական» պաշտամունք մը զարգացուց այսպէս կոչւած «խորհրդային դրախտ»-ին նկատմամբ, որուն համար ծանրագոյն գին վճարեց՝ երկար տարիներ հայրենի հողէն ու հայ գրականութենէն զրկւած, հեռաւոր աքսորավայրերու մէջ ապրելով:
Մահարի գրչանունով անմահացած Գուրգէն Աճեմեանի գաղափարական աշխարհին անյաղթահարելի վէրքը եղաւ ու մնաց ընտանեկան ողբերգութիւն մը, որ պատահեցաւ իր մանկութեան տարիներուն: Արմենական կուսակցութեան պատկանող հայրը սպանւեցաւ իր սեփական մօրեղբօր կողմէ, որ դաշնակցական էր:
Մահարի մինչեւ մահ չկրցաւ հաշտւիլ այդ ողբերգութեան հետ եւ ամբողջ հայ ժողովուրդի անցած ուղին դիտեց ու արժեւորեց թունաւոր այդ հոգեվիճակով՝ միջկուսակցական վէճերով ու սուր հակադրութիւններով արատաւորել փորձելով հայ ազգային գաղափարաբանութեան անկորնչելի հարստութիւնը:
Չափազանցութիւն չէ այն ընդհանրացումը, որ Գուրգէն Մահարի գլխաւոր պատասխանատուներէն մէկը եղաւ մինչեւ մեր օրերը հայրենաբնակ հայութեան որոշ շերտերուն մէջ «վերապրող» հակակուսակցական եւ յատկապէս հակադաշնակցական գաղափարական մաղձին:
Կենսագիրները իրաւացիօրէն կը նշեն, որ Սիամանթոյով եւ Վարուժանով, Թեքէեանով ու Մեծարենցով սնած ու գրականութեան փարած Մահարիի կեանքը հիմնովին գլխիվայր շրջւեցաւ, երբ պայթեցաւ Առաջին Աշխարհամարտը: Պատանիի զարհուրած աչքերով ան հետեւեցաւ ու սեփական մորթին վրայ զգաց ահաւորութիւնը թուրքական պետութեան գործադրած Հայոց Ցեղասպանութեան, եւրոպական մեծ տէրութեանց պիղատոսեան ձեռնածալութեան, դիւանագիտական կեղծիքին ու մաքիաւելական շահամոլութեան: Տեսաւ մանաւանդ հերոսական խոյանքը սեփական ժողովուրդին, որ Վանի ինքնապաշտպանութեան օրինակով՝ արեւուն տակ յաղթահասակ կանգնելու մեր ազգային արժանաւորութիւնը նւաճեց:
Բայց, որովհետեւ հայութիւնը իր մեծ տոկոսով քաղաքական իր ապագան կապած էր Ռուսաստանին, այդ պատճառով ալ Վանի հերոսամարտին յաղթանակած մեր ժողովուրդը, երբ ռուսական զօրքերը յանկարծ սկսան նահանջել, բիւրաւոր գաղթականներով անցաւ Արեւելահայաստան՝ նաեւ թուրքական վրէժխնդրութենէն խուսափելու մտասեւեռումով:
Գուրգէն Աճեմեան մեծ գաղթի ժամանակ կորսնցուց մայրն ու հարազատները. իր սերնդակիցներու մեծ մասին պէս պատսպարւեցաւ որբանոցներու մէջ: Տարիներ ետք Մահարի վերագտաւ իր մայրը եւ հարազատները:
Իր մանկութեան այնքան պաշտելի «տատիկ»-ը արդէն մահացած էր գաղթի ճամբուն վրայ: Թէեւ Թիֆլիս, Ալեքսանդրապոլ թէ Երեւան, որբանոցներու մէջ, նախնական կրթութեան ու կտոր մը հացի եւ պնակ մը կերակուրի հնարաւորութիւնը ունեցաւ, բայց որբի կեանքը շատ ծանր տարաւ Մահարի, խոր դառնութիւն եւ անսահման ցասում ապրեցաւ, որոնք երիտասարդութեան սեմին կանգնած հայ որբին մղեցին դէպի բոլշեւիկեան «արեւածագ»-ին ինքնախաբ պաշտամունքը:
Որբանոցի տարիներուն Մահարի ծանօթացաւ Չարենցի հետ եւ ուղղակի իբրեւ ուսուցիչի կապւեցաւ անոր: 1922-ին լոյս ընծայեց բանաստեղծութիւններու իր առաջին հատորը՝ «Արտամետեան գիշերներ» խորագրով: Երկրորդ հատորը բանաստեղծութեանց՝ «Մրգահաս» խորագրով, լոյս տեսաւ 1932-ին, «Ձօն՝ Եղիշէ Չարենցին» ներածական վերտառութեամբ: Աւելի ուշ, աքսորէ վերադարձին, լոյս տեսան Մահարիի բանաստեղծական միւս ժողովածուները՝ «Ծովի Երգեր»-ը, «Հնձաններ»-ը, «Անդունդն Ի Վեր»-ը, «Անանձնական»-ն ու «Պոէմներ»-ը:
Բանաստեղծական իր գործերուն մէջ, մանաւանդ սկզբնական շրջանին, մեծապէս զգալի են ոչ միայն արեւմտահայ գեղապաշտ սերունդին, այլեւ Տէրեանի ու Չարենցի ազդեցութիւնները:
Մահարիի գրական-գեղարւեստական եւ ազգային-գաղափարական հետագայ ուղիի հունաւորման մէջ մեծ եղաւ ազդեցութիւնը Ակսէլ Բակունցի: Մահարի մեծ խանդավառութեամբ նետւեցաւ արձակագրութեան ասպարէզ եւ իրարու ետեւէ լոյս ընծայեց իր «Մանկութիւն» եւ «Պատանեկութիւն» գործերը, որոնք լայն ժողովրդականութիւն գտան եւ մեծ հռչակի արժանացուցին զինք:
Բակունցի ներշնչումով՝ Մահարի իւրովի վերանայման ենթարկեց հայ ժողովուրդի մօտաւոր անցեալին վերաբերեալ իր տեսակէտները եւ սկսաւ վերարժեւորել ազգային-ազատագրական պայքարին գաղափարական աւանդները՝ համապատասխան թարմացման ենթարկելով իր ստեղծագործութիւնները:
Մահարիի գաղափարական հասունացման այդ ուղին բաւարար հիմք նկատւեցաւ խորհրդային իշխանութեանց համար, որպէսզի նաեւ Մահարին ենթարկեն 1936-ի համատարած հալածանքին ու բռնադատութեանց: Թէեւ մահապատիժ չստացաւ, բայց մինչեւ Ստալինի մահը աքսորի դատապարտւեցաւ նաեւ Մահարի: Աքսորի մէջ ալ ամուսնացաւ լիտւացի Անտոնինայի հետ:
1953-ին վերադարձաւ Երեւան՝ հիւծած ու քայքայւած առողջութեամբ: Թափով վերսկսաւ ստեղծագործական աշխատանքի: 1950-ականներու վերջերուն լոյս տեսաւ իր «Ծաղկած փշալարեր» վիպակը, որ աքսորի տարիներուն կը վերաբերի: Իբրեւ «խորհրդային կուլակ»-ի խորհրդանշած մարդկային ողբերգութեան ու գաղափարական արհաւիրքին նւիրւած ցնցիչ գրականութիւն՝ Մահարիի այս գործը իր տեսակին մէջ միջազգային մեծ արժէք կը ներկայացնէ. այդ պատճառով ալ շուտով արժանացաւ ռուսերէն, ֆրանսերէն եւ անգլերէն թարգմանութեան:
Գուրգէն Մահարիի գրական ժառանգութեան մէջ կարեւոր տեղ կը գրաւեն իր նամակները, որոնք երկար տարիներու վրայ գրւած եւ ուղղւած են քսաներորդ դարու մեր գրականութեան մեծարժէք դէմքերուն եւ կը շօշափեն ոչ միայն հայ գրականութեան, այլեւ ազգային մեր կեանքին հրատապ խնդիրները:
Գուրգէն Մահարի վախճանեցաւ յունիսի 17-ին, 1969 թւին, Բալանգա (Լիտւանիա) եւ թաղւեցաւ Երեւան:
Ուշագրաւ է, որ Մահարի՝ այդքա՜ն բազմաչարչար կեանք ապրելով հանդերձ, խոր համոզումով տէր կանգնեցաւ իր կտրած ուղիին: Ինչպէս որ իր ինքնակենսագրականի աւարտին կընդգծէ.
«… Եթէ այս րոպէին ներս մտնէր ահեղ եւ ամենակարող Եհովան, նստէր իմ դիմաց, մի ծխախոտ վառէր եւ ասէր.- Տալիս եմ քեզ երկրորդ կեանք, գծիր քո երկրորդ կեանքի ուղին օրօրոցից մինչեւ գերեզման, ինչպէս որ ցանկաս, եւ կը կատարւի քո կամքը… ինչպէ՞ս կուզէիր ապրել: Ես նրան կը պատասխանէի, առանց վարանելու.- Ճիշտ այնպէս, ինչպէս ապրեցի»:
Մեծ գրողի ծնունդը շնորհաւորող ծաղկեփունջ թող ըլլայ Մահարիի «Վերադաձ» բանաստեղծութենէն.

 

Ծիծեռնակներն եկան աշխարհներից հեռու,
Ճամբաներով երկար, ճամբաներով անտես,
Ծիծեռնակներն եկան ճիչով եւ երգերով,
Իմ աշխարհում բացին երգի, գարնան հանդէս:

 

Եկան ծիձեռնակներն, թեւին տւին, իջան
Կտուրներին ծանօթ ու ծառերին,
Աւերել էր ոմանց բոյները հողմը չար,
Ոմանք էլ չգտան իրենց տները հին:

 

Ու թռչում են նրանք, կանչում տագնապահար,
Որոնում են յարմար նոր քիւեր ու սարքեր,
Ու կրում են սէզեր ու հիւսում են յամառ
Օթեւաններն իրենց անձեռակերտ:

 

Ու հնչում է նրանց երգը զւարթ, վառման,
Հիւսում են բոյները մամուռից ու երգից…
- Ծիծեռնակնե՛րն եկան, կարապետնե՛ր գարնան,
Հեռու աշխարհներից վերադարձան երկիր…

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։