Հա

Ազգային

18/08/2016 - 09:10

ՆՒԻՐԵԱԼՆԵՐ - Յովսէփ Էմին (1726-1809)

Օգոստոսի 2-ին, 207 տարի առաջ, հեռաւոր Հնդկաստանի Կալկաթա քաղաքին մէջ, 83 տարեկանին վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի գաղափարապաշտ զաւակներէն Յովսէփ Էմին, որու ծննդեան 290-ամեակը կը նշենք այս տարի:
Հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի ազատագրութեան դաւանանքին նախակարապետներէն եղաւ 1726 թւականին Պարսկաստանի Համադան քաղաքը ծնած լուսամիտ այս գործիչը:

Հայաստանի ազատագրութեան գաղափարին նախակարապետներէն

Ն.


Օգոստոսի 2-ին, 207 տարի առաջ, հեռաւոր Հնդկաստանի Կալկաթա քաղաքին մէջ, 83 տարեկանին վախճանեցաւ հայ ժողովուրդի գաղափարապաշտ զաւակներէն Յովսէփ Էմին, որու ծննդեան 290-ամեակը կը նշենք այս տարի:
Հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի ազատագրութեան դաւանանքին նախակարապետներէն եղաւ 1726 թւականին Պարսկաստանի Համադան քաղաքը ծնած լուսամիտ այս գործիչը:
Ոչ միայն իր գաղափարներով, այլ նաեւ քաղաքական իր գործքով՝ Յ. Էմին հանդիսացաւ հայ ազգային-ազատագրական պայքարին առաջին անձնւէր զինւորագրեալներէն մէկը, որ երիտասարդ տարիքէն պատգամեց իրաւատէր հայութեան՝ «Մարդիկ ծնւում են ազատ եւ պէտք է հնազանդւեն միայն լաւ օրէնքներին՝ հաւասարապէս արդար՝ հարուստների ու աղքատների համար:
Արեւելեան բռնապետութիւնների լծի տակ տառապող հայերի բնական եւ օրինական իրաւունքը ապստամբելն ու զէնքի ուժով ազատութիւն ձեռք բերելն է, սակայն նրանք դա չեն անում՝ միայն տգիտութեան պատճառով, որի համար մեղաւոր են եկեղեցին եւ հոգեւորականութիւնը՝ իրենց հնազանդութեան քարոզով: Հայերը պէտք է լուսաւորւեն եւ պայքարի ճանապարհով դառնան ազատ ու բարգաւաճող ազգ»:
Պատահական չէր, որ 18-րդ դարուն բուն Հայաստանէն դուրս առաջ մղւեցաւ հայ ազգային-ազատագրական շարժումը: 18-րդ դարասկիզբին ճնշւած էր Դաւիթ Բէկի շարժումը մայր հողին վրայ: Թուրքեւպարսկական հարւածներու տակ ծանրօրէն խոցւած էր հայ ժողովուրդի ազատատենչ ոգին: Ցարական Ռուսաստանը նոր սկսած էր իր առաջին քայլերը նետելու դէպի տաք ծովեր: Իսկ Հայաստանեայց Եկեղեցին ստրկական համակերպումի հունով կառաջնորդէր իրմէ դուրս ազգային իշխանութիւն չունեցող հայոց հօտը:
Բայց այդպէ՛ս, ուշ կամ կանուխ, ստոյգ մահւան դատապարտւած էր Հայաստանը:
Յոյսը տարագիր ու պանդուխտ հայութեան մէջ կը գտնւէր:
Շահ Աբբասի կողմէ հայրենի իր բնօրրանէն բռնի տեղահանւած ու Պարսկաստանի հարաւը փոխադրւած հայութեան մեծ զանգւածը, իր ձեռներէց ու գործարար զաւակներուն շնորհիւ, վաճառականական աշխոյժ ներկայութիւն հաստատած էր Անգլիոյ եւ Հնդկաստանի միջեւ տարածւած երկար ճամբուն վրայ: Յատկապէս Կալկաթա քաղաքին մէջ համախմբւած մեծաթիւ հայութիւնը, Եւրոպայի հետ իր սերտ շփումով, դրօշակիրը դարձած էր համայն հայութեան հոգեմտաւոր լուսաւորումին ու ազգային-քաղաքական զարթօնքին:
Այս առումով՝ իր ժամանակին ծնունդն էր Յովսէփ Էմին: Հայրը Համադանի յաջողակ հայ վաճառականներէն էր, որ գործի անյաջողութեան հետեւանքով անցած էր Կալկաթա՝ նոր գործ հաստատելու մտօք, իր մօտ կանչելով եւ իր գործին մէջ առնելով պատանեկան տարիքը բոլորող իր միակ զաւակը: Բայց Յովսէփ Էմինի սիրտն ու միտքը հօր գործին մէջ չէին: Հազիւ երիտասարդութեան տարիքը թեւակոխած՝ ան ամբողջ էութեամբ փարած էր հայ ժողովուրդի հոգե-մտաւոր լուսաւորման եւ Հայաստանի ազատագրման ու զարգացման մեծ գաղափարին:
Մօտէն հետեւելով Հնդկաստանի մէջ անգլիացի գաղթատէրներու կեանքին ու գործունէութեան, Յ. Էմին արդէն յանգած էր այն եզրակացութեան, որ միայն ուսման, ռազմական արւեստի մէջ հմտացման եւ ազատ ու անկախ կեանքի նւաճման ճամբով աշխատասէր ու ձեռներէց հայը ի վիճակի պիտի ըլլար տէր կանգնելու իր քրտինքի ու տաղանդի ձեռքբերումներուն:
Այդ համոզումով՝ 25 տարիքը նոր բոլորած, հակառակ հօր ընդդիմութեան եւ դրած արգելքներուն, Յ. Էմին 1751-ին հօրմէ գաղտնի վաճառականական նաւ մը բարձրացաւ Կալկաթայի մէջ, իբրեւ բանւոր աշխատեցաւ նաւուն վրայ եւ ուղղւեցաւ դէպի Անգլիա:
Ինչպէս որ տասնամեակներ ետք, 1792-ին Լոնդոն տպագրւած եւ իր կեանքին պատմութիւնը ներկայացնող անգլերէն ինքնակենսագրութեան մէջ («Հայազգի Յովսէփ Էմինի կեանքը եւ արկածները, անգլերէնով գրւած հեղինակին կողմէ» - «The Life and Adventures of Joseph Emin an Armenian, written in English by himself») Յ. Էմին պիտի վկայէր՝ «Ես ծնւել եմ Համադանում, որն այն վայրերից մէկն է, ուր իմ դժբախտ ազգը գերութեան մէջ է ապրում Շահ Աբբասից ի վեր: Իմ հայրը, ինչպէս եւ միւս հայերը, ինձ սովորեցրել է միայն մայրենի լեզւով կարդալ-գրել, անգիր անել Սաղմոսն ու երգել եկեղեցում:
Բայց նա ինձ չսովորեցրեց զէնք գործածել եւ ոչ էլ ինձ հրահրեց մեծ գործերի էութիւնր հասկանալու համար... Ես ճանապարհւեցի Գիլան, այնտեղից Սպահան, Սպահանից Բասրա եւ այնտեղից Կալկաթա, որտեղ իմ հայրը վաճառական էր եւ մտածում էր ինձ եւս վաճառական դարձնել: Սակայն ես պարզ տեսնում էի, թէ ինչպէ՛ս մեր ժողովուրդն արիւն-քրտինք էր թափում մի կտոր հացի համար եւ թէ ինչպէ՛ս, երբ նա մի քիչ դրամ էր հաւաքում, անմիջապէս կողոպտւում էր ստայօդ սլատճառաբանութիւններով, երբեմն փաշաների, երբեմն խաների եւ երբեմն էլ հնդիկ իշխանների կողմից, որովհետեւ ձեռքին զէնք չունէր: Միաժամանակ՝ ես տեսնում էի, թէ ինչպէ՛ս եւրոպացի ժողովուրդները խելացի, ուժեղ են ու կռւում են կազմակերպւած՝ մէկ մարդու պէս:
Մտածեցի, որ եթէ ես կարողանամ եւրոպացի զինւորականների նման լինել, կը գնամ իմ հայրենակիցների՝ լեռնային Հայաստանի հայերի (ի մտի ունի Զանգեզուրն ու Արցախը - Ն.) մօտ: Ես լսել էի, թէ նրանք երբեք չեն պարտւել, թէ նրանք խիզախ ու քաջ մարդիկ են: Մտածում էի, որ եթէ ես կարողանամ նրանց սովորեցնել զինւորական արւեստր, դա շատ օգտակար կը լինի... Իմ այդ խորհրդածութիւններր յայտնեցի հօրս, բայց նա երես դարձրեց ինձնից եւ նախատեց ինձ: Ես չէի կարող տանել այդպիսի կեանքր: Ես փախայ եւ իմ ճանապարհածախսի փոխարէն զանազան ծանր աշխատանքներ կատարեցի ամբողջ ճանապարհորդութեան ընթացքում՝ Բենգալիայից մինչեւ Լոնդոն: Լոնդոնում մինչեւ փողերիս վերջանալը պ. Միդլենի ճեմարանում ես սովորում էի անգլերէն լեզու եւ գրականութիւն:
Բայց ես ստիպւած եղայ թողնելու ուսումս եւ աշխատելու մի կտոր հացի համար: «Օտար երկրում, առանց բարեկամների ու դրամի, ես շատ զրկանքներ կրեցի ու տառապեցի: Սիտիում բեռնակիր եղայ... Ուղիղ երկու տարի ես այդտեղ ծանր բեռներ էի կրում: Իմ աշխատավարձից յատկացրի մի քիչ երկրագործութիւն սովորելու եւ գրելու մէջ կատարելագործւելու համար: Սկսեցի նաեւ ֆրանսերէն սովորել, բայց աշխատանքս խանգարւում էր: Ես սկսեցի տատանւել, որովհետեւ ես ջանք էի թափում, բայց առանց յոյսի: Ես կորցրի իմ առողջութիւնը եւ վերջապէս հարկադրւեցի թողնելու այդ աշխատանքը: Մի ծանօթ ինձ յանձնարարեց Վերստր անունով մի փաստաբանի:
Նրա մօտ ես ուտում-խմում էի, բայց հանգստութիւն չունէի, որովհետեւ ոչ ոք չէր նայում իմ վրայ եւ ոչ ոք լոյս չէր սփռում իմ ծրագրերն իրականացնելու գործում: Վերջապէս ես ունեցայ ծանօթներ, որոնք խորհուրդ տւին ինձ դիմել գնդապետ Գենդլոյին: Այս վեհանձն պարոնր շատ ազնիւ վերաբերմունք ցոյց տւեց իմ հանդէպ: Սակայն նա ինձ ճանաչելուց կարճ ժամանակ յետոյ վախճանւեց: Ես նորից ընկայ իմ նախկին անձկութեան մէջ... Մտածում էի վերադառնալ դէպի թշւառ կուրութիւն եւ Հնդկաստանում կրկին մատնւելու ստրկութեան, երբ նախախնամութիւնր ուղարկեց ինձ իմ տիրոջը՝ լորդ Նորթուրմբերլենդին, որը գետնից վեր բարձրացրեց ինձ»:
Այդպէս, մինչեւ 1759 թւականը, Յ. Էմին ապրեցաւ, աշխատեցաւ եւ ուսանեցաւ Մեծն Բրիտանիոյ մէջ: Էմինի կեանքին դարձակէտը եղաւ անոր յիշատակած պատահական ծանօթացումը անգլիացի մեծ ազնւականին՝ դուքս Նորթումբերլենդի հետ, որ Էմինին ներկայացուց Անգլիոյ թագաժառանգին եւ այս վերջինի երաշխաւորութեամբ Էմին ընդունւեցաւ Վուլւիչի ռազմական ակադեմիան: Թէեւ չաւարտեց ռազմական ակադեմիան, բայց ստացաւ լէյտենենտի աստիճան եւ այդ շրջանին Ֆրանսիայի դէմ սկսած եօթնամեայ պատերազմին Էմին կամաւոր զինագրւեցաւ:
Պատերազմի ընթացքին իր դրսեւորած փայլուն խիզախութեան համար անձամբ Բրուսիայի թագաւոր Ֆրեդերիխ մեծէն ստացաւ այդ երկրի բարձրագոյն «Սեւ արծիւ» շքանշանը: Պատերազմի դաշտէն վերադառնալով Լոնդոն՝ Յ. Էմին ընդունելութեան արժանացաւ օրւան Անգլիոյ վարչապետ Վիլիամ Փիթի կողմէ, որուն հետ հայոց ազատագրութեան դատին շուրջ իր ունեցած խորհրդակցութենէն յանգեցաւ այն եզրակացութեան, թէ Անգլիան պիտի չաջակցէր Հայաստանի ազատագրման իր ծրագրին իրականացման:
Այդպէս, 1759-ին, իր անգլիացի բարեկամներէն դրամական նպաստ ստանալով՝ Էմին ժամանեց Հայաստան: Կարնոյ (Էրզրում) վրայով ան հասաւ Էջմիածին, ուր սակայն անմիջապէս դէմ յանդիման գտնւեցաւ տեղւոյն հոգեւորականութեան թշնամական վերաբերմունքին: Այդ ժամանակ մտածեց, որ Հայաստանի ազատագրութեան իր ծրագիրներուն յաջողութեան համար պէտք ունի Ռուսաստանի աջակցութեան:
Հետեւաբար 1763-ին, Ռուսաստան ուղղւելով եւ ցարական արքունիքի հետ իր հաստատած ծանօթութեամբ անհրաժեշտ յանձնարարականները ստանալով, թուրքերու դէմ ռուս-վրացական-հայկական միացեալ ռազմական յարձակում մը իրագործելու մտադրութեամբ, Յովսէփ Էմին անցաւ Վրաստան, ուր հանդիպում ունեցաւ վրաց թագաւորին՝ Հերակլ Բ.-ի հետ:
Վրաց արքային Էմին առաջարկեց վրացական բանակը մարզել եւրոպական ձեւով: Նոյնպէս, Թիֆլիս գտնւած միջոցին, Էմին նամակագրական կապ հաստատեց Արեւմտեան Հայաստանի՝ Մուշ քաղաքի մերձակայ Սուրբ Կարապետ վանքի վանահայր Յովնան Սրբազանի հետ: Վերջինս Էմինի նամակին տրւած իր պատասխանին մէջ գրեց, որ եթէ վրացական 16.000-նոց զօրքը մտնէ Արեւմտեան Հայաստան, տեղւոյն հայերը կապստամբին եւ 40.000-նոց զօրք ռազմադաշտ կիջեցնեն:
Բայց Յ. Էմինի նամակագրական կապերուն եւ ընդհանրապէս տարած բանակցութեանց մասին տեղեակ պահւելով՝ օրւան Ամենայն Հայոց Սիմէոն Երեւանցի կաթողիկոսը բանադրեց Յովնան սրբազանին ու առաջարկեց Հերակլ Բ.-ին, որ Վրաստանէն վտարէ Յ. Էմինին:
1764-ին, Էմին ստիպւեցաւ հեռանալ Վրաստանէն եւ քիչ ժամանակ ետք յայտնւեցաւ Ղարաբաղի մէջ: Հոս Էմին հանդիպումներ ունեցաւ Աղւանաց աշխարհի (Գանձասարի) կաթողիկոս Յովհաննէս Հասան-Ջալալեանի, ինչպէս նաեւ Արցախի մելիքներուն հետ: Անոնց հետ քննարկեց Ղարաբաղի ազատագրութեան հարցը: Սակայն Ղարաբաղի մէջ եւս Յովսէփ Էմին դէմ յանդիման գտնւեցաւ մերժումի եւ հալածանքի, որոնց աղբիւրը դարձեալ Սիմոն Երեւանցի կաթողիկոսի կոնդակներն էին (պատմագրութիւնը ամբողջ թղթածրար մը ունի Սիմոն Երեւանցի կաթողիկոսի եւ Յովսէփ Էմինի միջեւ այս հակադրութեան վերաբերեալ):
Ղարաբաղի մէջ ալ ձախողութեան հանդիպելէ ետք, Էմին ստիպւեցաւ հեռանալու հայրենի հողէն եւ Իրաքի Բասրա քաղաքի նաւահանգիստէն նաւով վերադառնալու Հնդկաստան: Կալկաթայի մէջ Յ. Էմին լծւեցաւ գործարարութեան՝ Անգլիոյ հետ իր կապերը զարգացնելով եւ շարունակ առիթներ փնտրելով, որպէսզի Բրիտանական կայսրութեան բարձրացող աստղին հետ հնարք մը գտնէր Հայաստանի ազատագրութեան դատի արդար լուծման:
Բայց այդ բոլոր ճիգերը ապարդիւն անցան եւ Յովսէփ Էմինի ծրագիրները չիրականացան:
Եւ 2 օգոստոսի 1809-ին, Կալկաթայի մէջ, մեր աշխարհէն հեռացաւ գաղափարապաշտ ու անձնւէր այս մեծ Հայը, որուն կեանքը եւ գործը իմաստաւորւեցան հայ ժողովուրդի եւ Հայաստանի ազատագրութեան համար պայքարով:
Հակիրճ այս անդրադարձը աւարտենք՝ հաղորդւելով երիտասարդ Էմինի կողմէ հօրը ուղղւած նամակի հետեւեալ հատւածով, որ միանգամայն իմաստաւորումը կը կատարէ Հայաստանի եւ հայութեան ազատագրումի վեհ գաղափարին.- «Յարգելի հայրիկ:
«Առաքինութեան որդին քաջութիւնն է եւ քաջութիւնը չի կարող գոյութիւն ունենալ առանց առաքինութեան: Ի՞նչ ես մտածում, կարծում ես՝ թէ ես եկել եմ այստեղ միայն անգլերէն լեզու սովորելո՞ւ: Ո՛չ, ո՛չ. ես եկել եմ ռազմական արւեստը սովորելու, որը նախընտրելի է աշխարհիս բոլոր արւեստներից: Այս արւեստով է, որ մենք պէտք է կռւենք քրիստոնեայ ազգերի ջարդարարների ու թշնամիների դէմ: Մենք միշտ կոտորւելու ենք մեր թշնամիների կողմից, եթէ մենք ճիգ ու ջանք չթափենք սովորելու այդ արւեստը:
«Հայրիկ, ահա՛ սրանք էին քո միակ որդու հեռանալու պատճառներր, ոչ թէ ցոփութեան եւ շւայտութեան համար, այլ արժանիք եւ իմաստութիւն ձեոք բերելու, աշխարհը ճանաչելու եւ ծառայութիւն մատուցելու իմ անպաշտպան հայ ազգին»:

Յարակից լուրեր

Ամենաշատ ընթերցւած

Քւէարկութիւն

Կը յաջողւի՞ արդեօք Արմէն Սարգսեանին նոր որակ մտցնել ՀՀ քաղաքական կեանքում:

Եղանակ

Հեղինակություն © 2011-2017 «ԱԼԻՔ» Օրաթերթ։ Բոլոր իրավունքները պահպանված են։